ەڭكەيگەن كارىسىنەن ەڭبەكتەگەن بالاسىنا دەيىن ءبىر-ءبىرىن تۇستەپ تانىعانى بىلاي تۇرسىن, ارقايسىسىنىڭ جاندۇنيەسىندەگى تىلسىم سەزىمدى ءتىلسىز ۇعىپ, تىلەكتەرى مەن نيەتتەرى ءبىر ارنادا توعىسىپ جاتاتىن, سۇتتەي ۇيىعان, اجارلى اۋىلدى كورگەندە, ىرىستى ىنتىماعىنا ءدان ريزا بولاتىنىڭ بار.
ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن سادوۆىي اۋىلى شاعالالى وزەنىن جيەكتەي ورنالاسقان. ەرتە كوكتەمدە عانا ارناسىنان اسىپ, ءبىر تاسىپ, بۋىرقانىپ, بۇرقانىپ الاتىن وزەن جاز شىعا موماقان كەيىپكە ەنەدى. تويعان قوزىداي تومپايىپ جاتقان بۇقپا تاۋىنىڭ ومىراۋىنداعى مالدىڭ تۇياعىنان, سوقانىڭ تىسىنەن امان قالعان بۇلقىنىپ اققان بۇلاق پەن ساي-سالاداعى ەرىگەن قار سۋى ۇلى اعىستى اڭساپ, قۇلديلاي جۇگىرىپ, شاعالالىعا قوسىلادى. وزەن سۋى وسىلاي مولىقپاق. جاڭاشا كەيىپكە ەنبەك. سۋى مولدىرلەنىپ, ارناسى سىنىق سۇيەم بولسا دا ءسال كەڭىپ, ءۇي جىققانداي ەكپىنمەن كەنەزەسى كەپكەن دالانى ارالاپ, ەنتەلەي اقپاق. وزەننىڭ تىرشىلىگىنە قاراپ وتىرساڭ, ەل بولمىسى دا ءدال وسىلاي ەكەن دەپ تۇيسىنەرىڭ بار. ارىدەگى دانىشپان قازاق «ەلگە ەل قوسىلسا قۇت» دەگەن. ءبىر كەزدە جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى ساۋساقپەن سانارلىق ەلدى مەكەنگە تاعدىردىڭ تالكەگىمەن تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن اعايىن ات باسىن بۇرعالى ەل قاراسى كوبەيىپ, ءتىلىمىز تورگە شىعىپ, عاجايىپ ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇر ۋاقىتتىڭ شاڭ-توزاڭىن سىلكىپ تاستاپ, قايتا ورنىقتى.
باسىنان باعى تايماستاي مىقتاپ تۇرىپ ىرگە تەپتى. اقپايتىن سۋ ءتارىزدى توقىراپ قالعان ورتاعا جىلى اعىس بولىپ قۇيىلعان سوڭعى كوشتىڭ سەبەزگىلەگەن شىرايى ەدى. اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا كۇن كەشسە دە اتادان بالاعا مۇرا بولىپ قالعان اتا ءداستۇردىڭ نەبىر قۇنارلىسىن, قۇندىسىن كەبەجەسىنە سالىپ اكەلگەندەي ەتىپ مۇنداعى جۇرتقا قايتا تابىستادى.
– سوناۋ 1991 جىلى جالعىز ءوزىم جەر تاڭداي كەلدىم, – دەيدى ءسولتانشارىپ اقساقال ابزال ۇلى. – بۇل جاقتا ەشكىمدى تانىپ-بىلمەيمىن, ورىس تىلىنەن دە ماقۇرىممىن. زاڭ-زاكونىنەن دە. ايتەۋىر, اتاجۇرتقا ورالساق دەگەن اسىل ارمان قوس قولتىعىمنان جەلەپ-جەبەدى. سول كەزدەگى كوكشەتاۋ وبلىستىق اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى فەدور لەسنياك دەگەن ازامات ەكەن. وبالى نەشىك, كەۋدەمنەن يتەرگەن جوق. كوكشەتاۋ اۋدانىن ۇسىندى. كوكشەتاۋ اۋداندىق اكىمدىگىندە ومار مىرزاگەلدينوۆ دەگەن كوشى-قونعا جاۋاپتى كوشەلى ازامات بار ەكەن, سول كىسىگە جولىقتىم. جاقسى دەدى. ۇسىنعانى ەلەنوۆكا سەلوسى. ول كەزدە كەڭشار ورتالىعى. تۇرعىن ءۇيدىڭ مۇمكىندىگىنە وراي موڭعوليادان بەت تۇزەيتىن 22 وتباسىن بۇلاق, قاراعاي, جاڭاۋىل ەلدى مەكەندەرىنە بولەمىز دەپ جوسپارلادى. ال ءبىز تاۋ اسىپ, تاس باسىپ كەلگەن اعايىن ءبىر-بىرىمىزگە قارايلاسىپ وتىرۋ ءۇشىن بولىنگىمىز كەلمەدى. كەيىن وسى اۋداننىڭ باسشىسى كارىم جۇسىپبەكوۆكە جولىقتىق. ارۋاعىڭنان اينالايىن, جاناشىر جان ەكەن. ماسەلەنى بىردەن شەشىپ بەردى. سودان بەرى وسى ەلدى مەكەندەپ جاتىرمىز. ايتپاقشى, جەر ماسەلەسىن شەشكەن سوڭ بايان-ولگەيگە بارمايمىن با, ونداعى جۇرت مەنى قاجىلىقتان كەلگەندەي قارسى الدى. كوشەمىز دەپ قومدانىپ وتىرعان قانشاما جۇرت مۇنداعى ەلدىڭ جاعدايىن سۇراپ جاتىر, مەن بولسام, قازاقتىڭ ەڭ قۇيقالى جەرلەرىنىڭ ءبىرى – جەر شوقتىعى كوكشەتاۋ عوي دەيمىن.
اقساقالدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بىردەن قازاق مەكتەبىن اشۋعا كۇش سالعان. مۇعالىمدەردى دە ءوز اراسىنان تاۋىپتى. سول كەزدە ەلۋدى ەڭسەرىپ قالعان ءسولتانشارىپ اقساقالدىڭ ءوزى مەكتەپتە ەڭبەك پانىنەن ساباق بەرگەن.
– ول كەزدە وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى كوكشەتاۋعا بەلگىلى كوشەلى ازاماتتىڭ ءبىرى تەلمان مۇقىشەۆ باسقارىپ تۇردى, – دەيدى اقساقال. – ءبىر كەلگەنىندە ءوز قولىمىزبەن جاساعان ەڭبەك ءپانى كابينەتىن كورىپ, قاتتى ريزا بولعانى بار. ءبىزدىڭ وقۋ تاجىريبەمىزدى ۇزاق ۋاقىت ناسيحاتتادى.
اتاجۇرتقا كەلگەننەن كەيىن مۇنداعى اعايىنعا سۇراۋ سالىپ, ءتۇپ توركىنىندەگى بايتايلاق باتىرعا ىزدەۋ سالعان. اباق كەرەيدەن شىققان بايتايلاق باتىر زامانىندا باسقىنشى جاۋعا تويتارىس بەرگەن, ەل قورعاعان جاۋجۇرەك باتىر بولىپتى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اقجار اۋدانىنىڭ ورتالىعى تالشىق اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى قورىمنان تابىلعان. بىلتىر باتىر بابانىڭ باسىنا كەسەنە سالىپتى. ەرلىگىن ەلگە ءمالىم ەتكەن. اسىرەسە جاس قۇراقتاي جايقالىپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاقتىڭ كوكىرەگىنە قۇيعان. ونەگە ەتۋ ءۇشىن. قايران دا قايران ارۋاقتى اتالاردىڭ ەل قورعاعان قايتپاس قايسار ەرلىگى ۇلگى بولۋى ءۇشىن.
– ءبىزدىڭ قازاق قاشاندا دوستىقتى, باۋىرمالدىقتى, اعايىن ىشىندەگى اۋىزبىرلىكتى, ەل ىشىندەگى ىنتىماقتى ايرىقشا باعالاعان ەل عوي, – دەيدى اقساقال. – مىنە, وتىز جىل وسى ەلدىڭ سۋىن ءىشىپ, وتىن وتتاپ وتىرمىز. بۇرا تارتقان ءبىرى جوق. ءتىپتى بالا ەكەش بالانىڭ دا ءجۇز شايىسقانىن ەستىمەپپىن. بۇل اۋىلدا ورىس تا, نەمىس تە, ۋكراين دا, بەلورۋس تا, وزگە دە ونداعان ۇلتتىڭ وكىلى تۇرىپ جاتىر. دوستىققا سىزات تۇسكەن جوق. ەل بىرلىگىن كادىمگى قازاقتىڭ كيىزۇيىنىڭ شاڭىراعى دەپ ەسەپتەيتىن بولساق, سول شاڭىراقتىڭ تىرشىلىكتىڭ داۋىلدارى مەن جاۋىندارىندا مىزعىماي تۇرۋى ۋىق-كەرەگەنىڭ مىقتىلىعىنان ەمەس پە؟ سول ۋىق-كەرەگە مىنا ىرگەدەگى قوڭسى قونعان ورىس پەن ۋكراين, نەمىس پەن پولياك.
كوپتى كورگەن اقساقالدىڭ كەلەلى ءسوزىن تىرىلتەتىن تاعى ءبىر ازاماتپەن جۇزدەسە كەتكەنىمىز. ول مايتالمان مەحانيزاتوردىڭ ءبىرى – اناتولي لومكوۆ. وتىزدان جاڭا اسقان جىگىت. اۋەلى جۇزىنە قاراپ ورىس تىلىندە امانداسقانبىز. الگى اناتولي قوس قولداپ «اسسالاۋماعالەيكۋم!» دەپ سالەم بەرگەندە, ءىشىمىز جىلىپ قالدى. سويتسەك, اقادىر اۋىلىنىڭ تۋماسى ەكەن, ورتا مەكتەپتى قازاق تىلىندە ءبىتىرىپتى. كەلىنشەگى كارينا دا, بالدىرعان قىزدارى ۆەرا مەن يرا دا جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىن جەتىك بىلەدى.
– تامىر دەگەندى بىلەسىز بە؟ – دەپ سۇرادى قازاق ءتىلىن قازاقتان كەم بىلمەيتىن اناتولي.
سىناي قاراپ تۇرعان سياقتى, الدە ورىس تىلىندە امانداسقانىمدى ەرسى كوردى مە ەكەن.
– بىلەمىن, – دەدىم مەن.
– بىلسەڭىز سول, مەنىڭ مۇندا تامىرلارىم كوپ. مىنا ازامات الەنوۆ جان اياسپاس دوس, تامىر. تۋعان توپىراعىمداعى بال كۇلكىلى بالالىق شاقتى وتكىزگەن قانشاما تامىر كۇن قۇرعاتپاي حابارلاسىپ جاتادى. كەيدە ويلايمىن, وسى تامىر دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى تامىرىمىز ءبىر دەگەن ۇعىمدى بىلدىرە مە دەپ. ءبىر توپىراقتا تۋىپ, ءبىر جەردىڭ اۋاسىن جۇتقان سوڭ ءبىر اعاشتىڭ جاپىراعى ءتارىزدى تامىرلاسىپ كەتكەن جاندارمىز عوي. ءتىلدى عانا ەمەس, ادەت-عۇرىپتى دا جاقسى بىلەمىن. سوعىم سويعان سوڭ ارالاسىپ جۇرگەن اعايىندى ومىرتقاعا شاقىرىپ, ۇلكەندەردىڭ باتاسىن الامىن. ءبىر اۋىلدا تۇرعان سوڭ قۋانىش تا, قايعى دا ورتاق. تاياۋدا وسى اۋىلدا تۇراتىن ءبىر اعامىز ومىردەن ءوتتى. قازاق دەگەن جوق, بار جۇرت, ورىس تا, نەمىس تە, باسقالارى دا جەرگىلىكتى ەلدىڭ داستۇرىمەن باتا قىلىپ, جەرلەدىك. ال توي-قۋانىش قاشاندا ورتاق. ءوزىڭ سىيلاساڭ, ءوزىڭدى دە جۇرت سىيلايدى.
سان ۇلتقا قونىس بولعان اۋىل ىرگەسى كوركەم تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعى كىلكىگەن كورىنىسىن كوشىرىپ قويعانداي. وزەن جاعاسى قالىڭ توعاي. بەرىدە ەڭسەلى ۇيلەر, باۋ-باقشا ەگىلەتىن كەڭ البارلار, وتكەن قىستان قالعان قويانجون مايالار ىنتىماعىنان ىرىسى شالقىعان بىرلىكتىڭ بەينەسىندەي. ەڭ شەتتە ەڭسەلى ءۇي تۇر. ءۇي جانىندا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە تابان ىلىكتىرگەن فانيا اجەي مۋباراكشينا ىڭىلداپ ءان سالىپ وتىر. تاۋ ەتەگىنەن سەبەزگىلەي سوققان سامال جەل اجەيدىڭ دوستىق ءراۋىشتى كوكسەيتىن ادەمى اۋەنىن سارىارقانىڭ كەڭ دالاسىنا, بارشا قازاق ەلىنە تاراتىپ بارا جاتقانداي.
تاتارىم مەن قازاعىم,
استانا مەن قازانىم.
دوستىعىمدى مىزعىماس,
ءان تىلىمەن جازامىن.
استانا مەن قازانىم,
تارقاماسىن بازارىڭ.
ماڭگى بولسىن دوستىعىڭ,
تاتارىم مەن قازاعىم.
– جاڭا عانا كوكشەتاۋدان كەلدىم. اسسامبلەيا جانىندا تاتار حالقىنىڭ «عاليابانۋ» ءانسامبلى بار عوي. كۇن ارالاتىپ دايىندىق وتكىزەمىز. ءبىز ءوزىمىزدىڭ انىمىزبەن, ونەرىمىزبەن بارشا حالىقتى باۋراپ, دوستىق اتتى ۇلى كۇشتىڭ جارقىن شۋاعىن جۇرەكتەرىنە قۇيعىمىز كەلەدى. مىنانداي جەردە, مىنانداي ەلدە تۇرعان ادام قانداي باقىتتى؟! ءبىز سول ەلدىڭ مەرەيىن انمەن كوركەيتىپ, انمەن ايشىقتاپ ءجۇرمىز عوي. مىنە, كوكشەتاۋ تۋرالى ءاندى تىڭداشى, ق ۇلىنىم.
سۇلۋ ءان سىزىلىپ جۇرە بەردى. بۇقپانىڭ بيىگىنەن ۇشىپ, بۋرابايدى شارپىپ, وقجەتپەستىڭ اسقارىنا بايلانىپ قالعانداي. اقشا بۇلتتارمەن استاسقان ءزاۋ بيىكتەگى اسپان استىنداعى اق نيەتتى, ادال ءاننىڭ اق شىلتەرىن ايناكولدىڭ تولقىندارى ءىلىپ الىپ, الپەشتەپ جاتقانداي. تۋعان جەرىڭدى وزگە تىلدە ءدال وسىلايشا سۇلۋ سەزىمگە وراپ, جان دۇنيەسىمەن بەرىلىپ ايتقان كەزدە جۇرەگىڭ ەلجىرەپ, كوكىرەك كوزىڭ نۇرلانىپ كەتەدى ەكەن.
– وسىدان ەكى جىل بۇرىن ءساۋىر ايىندا قاتتى داۋىل تۇرىپ, ءۇيدىڭ توبەسىن ۇشىرىپ اكەتتى, – دەيدى فانيا اجەي. – قاتتى قورىقتىم. كەلەسى كۇنى بۇكىل اۋىل, بارشا جۇرت ءبىر ادامداي جينالىپ كەلىپ, شاتىرىمدى ورناتىپ بەردى. ءتىپتى مەكتەپ وقۋشىلارى دا كومەك قولىن سوزدى. نەگىزى, بالا بىتكەن مەنى جاقسى كورەدى. ارا-تۇرا ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن باۋىرساق ءپىسىرىپ بەرەمىن. اۋىلداعى ەڭ باستى قۇندىلىق, ارلى ادامگەرشىلىككە نەگىزدەلگەن جىلى شىرايلى دوستىق ەكەن. ءبىز بۇعان ەل ءىشىن ارالاپ ءجۇرىپ ابدەن كوز جەتكىزدىك.
– ءبىزدىڭ اۋىلدىق وكرۋگتە مىڭ جارىمنان استام ادام تۇرادى. ونىڭ ىشىندە ونداعان ۇلتتىڭ وكىلى بار, – دەيدى اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى بازارباي قوسامانوۆ. – قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن ايتقاندا, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ تىرشىلىك ەتۋدەمىز. ەل ءىشى تىنىش, جۇگەن بۇزاق تەلى-تەنتەك جوق.
– ۇلتقا بولىنبەگەنمەن, رۋعا, اتاعا ءبولىنىپ جاتاتىنىمىز بولۋشى ەدى, – دەدىك ءبىز بىرلىكتىڭ بەرىكتىگىن بىلگىمىز كەلىپ.
اكىم اۋەلى ويلانىپ قالعان. سودان سوڭ ءبىزدىڭ سۇراعىمىزدى بۋىنسىز جەرگە پىشاق سالعانداي كوردى مە, شامىرقانىپ بارىپ ءتىل قاتتى:
– جوق, جوق اتاماڭىز. مەن ءوزىم وزبەكستاننان كوشىپ كەلگەنمىن. اۋىلداعىنىڭ اتىن وزدىرايىن دەسە, مەنى وسى قىزمەتكە قويدىرار ما ەدى؟
جالعىز اۋىز ءسوزى كوپ جايدى اڭعارتقانداي.
ىنتىماقتى ەلدىڭ ىرگەسىندە شاعالالى وزەنى اعىپ جاتىر. ون سان جىلعالارمەن تولىعىپ, تولىسىپ. قۇتتى جاعالاۋىنداعى ەلدىڭ جارقىن كورىنىسى ءتارىزدى.
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى