سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتتى. وتىرىستا دەپۋتاتتار ەلىمىزدىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى زاڭ جوبالارىن قابىلدادى.
اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى تالقىلاندى. قۇجاتتار جونىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اجار عينيات بايانداما جاسادى.
زاڭ جوبالارى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ۇيلەستىرىلگەن جۇيەسىن قۇرۋعا, سونداي-اق پاتوگەندى بيولوگيالىق اگەنتتەردىڭ اينالىمى تۋرالى دەرەكتەردى ەسەپكە الۋ مەن مونيتورينگ جاساۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا ارنالعان. بۇل زاڭ جوباسىندا بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى عىلىمنىڭ باسىمدىقتارى مەن باعىتتارىن دا ايقىنداۋ كوزدەلگەن.
«زاڭ جوباسى بويىنشا بيولوگيالىق قاتەرگە قارسى ءىس-قيمىلدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن مىناداي باعىتتاردىڭ شەڭبەرىندە قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ءبىرىنشى باعىت – ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ, بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى بولدىرماۋ, بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى باسىم عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتتارىن ايقىنداۋ جونىندەگى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ.
ەكىنشى باعىت مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ۇيلەستىرىلگەن ۆەدومستۆوارالىق جۇيەسىن قۇرۋ جانە ونىڭ پروفيلاكتيكالىق فۋنكتسياسىن كۇشەيتۋدى قامتيدى. ۋاكىلەتتى ورگان ەنگىزىلەدى. ونىڭ نەگىزگى مىندەتى – ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءىس-قيمىلدارىنىڭ كەلىسىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ. بيولوگيالىق قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ۋاقتىلى جانە ءتيىمدى شارالاردى ازىرلەۋ ءۇشىن ءارتۇرلى سالالاردان اقپارات جيناۋ جانە تالداۋ جۇرگىزەدى.
سونىمەن قاتار 13 مۇددەلى ۋاكىلەتتى ورگان, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان وكىلەتتىكتەرىنىڭ قۇزىرەتتەرى ايقىندالىنادى. پروفيلاكتيكالىق فۋنكتسيانى كۇشەيتۋ شەڭبەرىندە الدىن الا ەسكەرتۋسىز اسا قاۋىپتى پاتوگەندەرمەن جۇمىس ىستەۋگە قاتىستى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ قاراستىرىلعان. بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا جەدەل نازار اۋدارۋ جانە پروفيلاكتيكا شارالارى كوزدەلەدى», دەدى ا.عينيات.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ءۇشىنشى باعىت بەيىندى قىزمەتتەر مەن حالىقتىڭ ىقتيمال توتەنشە جاعدايلارعا دايىندىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالادى. ءاربىر ىقتيمال قاۋىپ ءۇشىن بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا نازار اۋدارۋ حاتتامالارى ازىرلەنەدى. وندا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن وزگە دە ۇيىمدار ءىس-قيمىلدارىنىڭ, ولاردىڭ توتەنشە جاعدايلار كەزىندە ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ الگوريتمدەرى جاسالادى.
«اسا قاۋىپتى پاتوگەندەرمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن دايارلىقتان وتكەن بىلىكتى مامانداردان كادر رەزەرۆىن قالىپتاستىرىلادى, قاجەت بولعان جاعدايدا ولار اسا قاۋىپتى پاتوگەندەرمەن جۇمىس ىستەۋگە (توتەنشە جاعدايلار, پاندەميا, باسقا ەلدەرگە كومەك كورسەتۋگە) جۇمىلدىرىلادى. پاتوگەندى بيواگەنتتەرمەن جۇمىس ىستەيتىن وبەكتىلەردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلتىرىلەدى.
عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەت پەن رەسۋرستاردى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كۇشەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى باسىم عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتتارىن ايقىندالادى. ينفەكتسيالىق جانە پارازيتتىك اۋرۋلاردىڭ پروفيلاكتيكاسى, ولاردى ەمدەۋ جانە دياگنوستيكالاۋ ءۇشىن يممۋندىق-بيولوگيالىق, دارىلىك جانە دياگنوستيكالىق پرەپاراتتاردى ازىرلەۋ مەن ءوندىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسى بويىنشا تالاپتار ەنگىزىلەدى», دەدى ا.عينيات.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىندا حالىقتىڭ حاباردار بولۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ جانە ونىڭ قاۋىپتى بيوفاكتورلاردىڭ اسەرىنە نازار اۋدارۋعا دايىندىعى جونىندەگى شارالار قاراستىرىلعان. سونداي-اق كادرلىق الەۋەتتى ساقتاۋ جانە نىعايتۋ ءۇشىن ىنتالاندىرۋ شارالارى كوزدەلگەن. مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ تاۋەكەلگە نەعۇرلىم بەيىم ماماندارى مەن قوسالقى پەرسونالىنا ەڭبەكاقى تولەۋ ارتتىرىلادى, ساۋىقتىرۋ جونىندەگى جاردەماقىلار بەلگىلەنەدى.
ء«تورتىنشى باعىت – بيواگەنتتەردىڭ كلاسسيفيكاتسياسى (جىكتەلىمى) مەن ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋگە قويىلاتىن تالاپتارىن بىرىزدەندىرۋ. العاش رەت زاڭنامالىق دەڭگەيدە حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, پاتوگەندى بيواگەنتتەردىڭ جىكتەلۋى ەنگىزىلدى. جىكتەۋ بيواگەنتتەردىڭ قاۋىپتىلىك دارەجەسىنە بايلانىستى 4 توپتى قامتيدى. كلاسسيفيكاتسيانى ەسكەرە وتىرىپ, پاتوگەندى بيواگەنتتەرمەن جۇمىس ىستەۋگە قويىلاتىن جالپى تالاپتار ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلەدى. ولارعا رۇقسات ەندى جۇمىس جۇرگىزىلەتىن ءاربىر وبەكتىگە بەرىلەدى.
بەسىنشى باعىت – پاتوگەندى بيواگەنتتەردىڭ اينالىمى تۋرالى دەرەكتەردى ەسەپكە الۋ مەن مونيتورينگتىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن قۇرۋ. باستى نازار سالدارمەن كۇرەستەن تاۋەكەلدەردى بولجاۋ مەن باعالاۋعا اۋىسادى. مۇنداي جۇمىس بيولوگيالىق قاتەرلەردىڭ العىشارتتارى تۋرالى اقپاراتتى جەدەل الۋعا نەگىزدەلەدى. سوندىقتان زاڭ جوباسى ونىڭ ورتالىقتاندىرىلعان ەسەپكە الۋدى جانە مونيتورينگتى جۇرگىزۋ جۇيە ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى», دەدى ا.عينيات.
سونداي-اق بيولوگيالىق قاتەرلەردى باسقارۋ جانە بيولوگيالىق قاۋىپتەردى بولجاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ قاراستىرىلىپ وتىر. بۇدان بولەك, ميكروورگانيزمدەردىڭ ۇلتتىق جانە جۇمىس كوللەكتسيالارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ دە كوزدەلگەن. ميكروورگانيزمدەر كوللەكتسيالارىن جۇرگىزۋدىڭ جالپى تالاپتارى ەنگىزىلەدى. ۇلتتىق جانە جۇمىس كوللەكتسيالارىنىڭ ماقساتى ناقتى انىقتالعان. مۇنداي كوللەكتسيالار ميكروورگانيزمدەردىڭ سيپاتتارىن زەرتتەۋ, ولاردى جۇيەلەۋ جانە ولاردىڭ تەرىس اسەرىن ازايتۋ جولدارىن جاساۋ ءۇشىن ماڭىزدى.
«قابىلدانعان زاڭدار مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىمەن ازىرلەندى. بۇرىن ەلىمىزدە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىن قۇقىقتىق رەتتەۋگە ارنالعان ارنايى زاڭ بولعان جوق. الداعى ۋاقىتتا وسى قۇجاتتار ەلىمىزدە بيولوگيالىق قاۋiپسiزدiك سالاسىنداعى مەملەكەتتiك رەتتەۋدiڭ قۇقىقتىق نەگiزدەرiن قالىپتاستىرۋعا, بيولوگيالىق قاۋىپ-قاتەردى بولجاۋعا جانە ولاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز. سونداي-اق بۇل زاڭدار بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمدى دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە پىكىر بىلدىرگەن سەنات توراعاسى.
سونىمەن قاتار وتىرىستا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. ۇكىمەت باسشىسىنا جولداعان ساۋالىندا ەدىل مامىتبەكوۆ «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ ساتىپ الۋلاردى ىسكە اسىرۋدىڭ جاڭارتىلعان ءتارتىبىن سىنعا الدى. سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, جاڭا ءتارتىپ ادال باسەكەلەستىك پەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ تەڭدىگى قاعيداتتارىن بۇزادى.
سەناتور پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا «سامۇرىق-قازىنا» قورىندا ساتىپ الۋدىڭ جاڭا ءتارتىبى ازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. الايدا بيزنەس-قاۋىمداستىعى مەن ساراپشىلار جاڭا ەرەجەلەرگە تالداۋ جاساي وتىرىپ, قور ءبىر كوزدەن ساتىپ الۋ ادىسىنەن اۋىتقىماعانىن ايتىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, جاڭا ءتارتىپ ءادىل باسەكەلەستىكتىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىن جوققا شىعارادى.
«بيزنەس وكىلدەرى ەلىمىز پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسىنان كەيىن ساتىپ الۋ سالاسىندا جاڭا دەموكراتيالىق قاعيدا سيپاتىندا ساپالى وزگەرىستەر كۇتكەن بولاتىن. بىراق ساراپشىلاردىڭ سىنى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن زەردەلەي وتىرىپ جاقسى جاعىنا قاراي ەشتەڭە وزگەرمەگەن دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. قوردىڭ ساتىپ الۋ جۇيەسىنە قاتىستى جاريا ەتكەن وزگەرىستەر كوسمەتيكا مەن بۋتافوريا بولىپ شىقتى», دەدى ە.مامىتبەكوۆ.
سەناتور 2022 جىلعى 1 ساۋىردە كۇشىنە ەنگەن جاڭا ەرەجەلەردە حولدينگىشىلىك كووپەراتسيا اياسىندا ساتىپ الۋ ءادىسى الىنىپ تاستالعانىن اتاپ ءوتتى. الايدا سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, ول جۇمىستار مەن قىزمەتتەر تىزبەسى كەڭەيتىلىپ, ءبىر كوزدەن ساتىپ الۋعا اۋىستىرىلعان بولىپ شىقتى.
«كووپەراتسيانىڭ حولدينگىشىلىك ساتىپ الۋى 2021 جىلى ساتىپ الۋداعى جالپى كولەمنىڭ 25 پايىزىن قۇرادى. قورداعى بارلىق ساتىپ الۋ كولەمى 3,4 ترلن تەڭگەنى قۇراعان بولاتىن. بۇل رەتتە ساتىپ الۋ كولەمىنىڭ تەك 18 پايىزى عانا اشىق تەندەرگە شىعارىلدى. ال قوردىڭ پورتفەلدىك كومپانيالارىنىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان جىلدىق جانە ۇزاق مەرزىمدى ساتىپ الۋ جوسپارى مونيتورينگ قورىتىندىلارى بويىنشا باسەكە پوزيتسياداعى ساتىپ الۋ حولدينگىشىلىك كووپەراتسيا ارقىلى دا جوسپارلاناتىنى بەلگىلى بولدى. ارينە, سودان كەيىن باسەكەلەستىك ورتانى كەڭەيتۋ مەن دامىتۋدى كوزدەيتىن وزگەرىستەر قايدا دەگەن سۇراق تۋىندايدى», دەدى دەپۋتات.
سەناتور ەدىل مامىتبەكوۆ وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆتان وسى جاعدايعا نازار اۋدارۋدى سۇرادى. ويتكەنى قوردىڭ ءادىل باسەكەلەستىك پەن بيزنەستىڭ تەڭدىگى قاعيداتتارىن بۇزاتىن ساتىپ الۋ نورمالارى الىنىپ تاستالماعان.
پرەمەر-مينيستر اتىنا جولداعان ساۋالىندا بەكبولات ورىنبەكوۆ جامبىل وبلىسىندا فوسفور قالدىقتارىنىڭ كولەمى ارتىپ كەتكەنىن ايتىپ, دابىل قاقتى. دەپۋتات بۇل جاعداي ءوڭىر تۇرعىندارىن الاڭداتىپ وتىرعانىن جانە ول ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى.
دەپۋتات كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بىلتىر تاستالعان فوسفوگيپس قالدىقتارىنىڭ ءليميتى جىلىنا 1,3 ملن توننانى قۇراعان كورىنەدى. مينەرالدى تىڭايتقىشتار ءوندىرىسى بيىل 2 ەسە وسكەن, ياعني قالدىقتار بۇرىنعىدان دا كوپ بولادى. ەسەپ بويىنشا جىلىنا 2,7 ملن توننا قالدىق بولادى. سەناتور تاراز قالاسىنداعى ەكى ۇيىندىدە 14 ملن توننادان استام فوسفوگيپس جينالعانىن ايتتى. اۋدانى 25 گا بولاتىن ۇيىندىلەردىڭ ءبىرى شايقورىق اۋىلىنان ءبىر شاقىرىم جەردە ورنالاسقان.
«بۇل ۇيىندىلەر تاراز قالاسى مەن شايقورىق, تانتى ەلدى مەكەندەرىنىڭ ماڭىنا جاقىن ورنالاسۋىنا بايلانىستى ادام ومىرىنە جانە قورشاعان ورتاعا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. ماسەلەن, داۋىلدى جەل كوتەرىلگەن كەزدە ۇيىندىلەردەن ەلدى مەكەندەرگە قاراي شاڭدى زاتتاردىڭ ۇشۋى بايقالادى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, فوسفوگيپس سالدارى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن باقشا شارۋاشىلىعىنا ۇلكەن زيان كەلتىرىپ وتىر. سونداي-اق جاقىن ماڭداعى اۋىلداردا ادامداردىڭ تىنىسى تارىلاتىن كەزدەردە ءجيى ورىن الاتىنىن جەتكىزگەن ەدى», دەدى سەناتور.
بەكبولات ورىنبەكوۆ سونداي-اق تاراز قالاسىنان 20 شاقىرىم جەردە اۋدانى 135 گا بولاتىن ءۇشىنشى ءۇيىندى سالۋ جوسپارلانعانىن ايتتى. الايدا بۇل ءۇيىندى 2025 جىلى عانا ىسكە قوسىلاتىن بولادى.
سەناتور وسىعان بايلانىستى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆتان فوسفوگيپس قالدىقتارىنىڭ كولەمىن ازايتۋ جونىندە شارالار قابىلداۋدى سۇرادى جانە توپىراعى توزعان جەردى داقىل ءوسىرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىندا پايدالانۋدى ۇسىندى.
«سونىمەن قاتار فوسفوگيپستى جول توسەمدەرىنىڭ نەگىزدەرىن ورناتۋ ءۇشىن پايدالانۋ زەرتتەلۋدە. وسى باعىتتا «پاۆلودار-ۋسپەنكا-رف شەكاراسى» اۆتوموبيل جولدارىنىڭ توپىراقتارىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن فوسفوگيپس ماتەريالىن سىناۋ ماقساتىندا تاجىريبەلىك-ەكسپەريمەنتتىك ۋچاستىك ءبولىنىپ, بۇگىنگى تاڭدا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە», دەدى دەپۋتات.