بالىق وسىرۋگە جاسالعان بەتبۇرىس

وبلىستىق بالىق شارۋاشىلىعى باس­قارماسىنىڭ باسشىسى ارتۋر سادى­بەك­­ ۇلىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ءوڭىر بالىقشىلارى جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىنەن 2020 جىلى 11 582 توننا, ال بىلتىر 15 052 توننا بالىق اۋلادى. ماسەلەن, بىلتىرعى كوكتەمگى ماۋسىمدا 8 992 توننا, ال كۇزدە 6 060 توننا سۋ مارجانى سۇزىلگەن. بيىل كوكتەمگى بالىق اۋلاۋ ماۋسىمى 17 اقپاندا قيعاش وزەنىندە, ال جايىق وزەنىندە 9 ناۋرىزدا باستالدى. بالىق اۋلاۋعا بىلەك تۇرە كىرىسكەن 19 بالىق شارۋاشىلىعى كاسىپورنىندا 614 ادام تۇراقتى, 2 172 ادام ماۋسىمدىق جۇمىسقا تارتىلدى. ال ساۋىردە يساتاي اۋدانىندا ورنالاسقان «شاعالا-اتىراۋ» جشس قوسىلدى.

سەرىكتەستىكتىڭ تاۋلىگىنە 6 توننا بالىق وڭدەيتىن تسەحى, قويمالار, سىيىمدىلىعى 250 توننا بولاتىن 12 توڭازىتقىشى, سونداي-اق ۋىلدىرىق دايىنداۋ, بالىقتى ىستىقتاي ءارى سالقىن كۇيدە قاقتاۋ, كەپ­تىرۋ, كونسەرۆىلەۋ, ءونىمدى بۇقتىرۋ قۇ­رىل­عى­لارى بار. بۇدان بولەك 17 قايىق جانە 1 كەمە ساتىپ الىنعان. بۇل جوبانىڭ قۇنى 250 ملن تەڭگەنى قۇراپ وتىر.

– بيىل باسقارما ارقىلى جانۋارلار دۇنيەسىن پايدالانۋعا 1 285 رۇقسات قا­عا­زى بەرىلدى. اقپان-ناۋرىز اي­لا­رىن­دا اۋلانعان بالىق كولەمى 1 100 تون­نا­عا جۋىقتادى. ونىڭ ىشىندە جايىق وزە­نىنەن سۇزىلگەن بالىق 85 تونناعا جەتتى. ال قيعاش وزەنىنەن 882 توننا, كاسپي تەڭىزىنەن 135 توننا سۋ مارجانى اۋلاندى. ەندى مامىردىڭ سوڭىنا دەيىن جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىنەن 11-12 مىڭ توننا بالىق اۋلاۋ جوسپارى بار. اقپان-ناۋرىز ايلارىندا 1 092 توننا بالىق, 123 توننا بالىق ونىمدەرى مەن 20 توننا بالىق ۋىلدىرىعى رەسەي فەدەراتسياسىنا, ازەربايجان مەن يزرايل ەلىنە ەكسپورتتالدى, – دەيدى ارتۋر سادىبەك ۇلى.

ەكسپورت دەمەكشى, اتىراۋ بالىق­شى­لا­رى اۋلاعان بالىق پەن ونىڭ ونىمىنە شەتەلدىك تۇتىنۋشىلاردان سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. وتكەن جىلى 9 019 توننا بالىق پەن بالىق ونىمدەرى رەسەي فە­دەراتسياسى, ۋكراينا, ازەربايجان, يز­رايل, گرۋزيا, وزبەكستان جانە رۋمى­نيا ەلدەرىنە ەكسپورتقا جىبەرىلگەن. الاي­دا الەمدى شىرماۋىقتاي شارپىپ, كارانتين قاۋىزىنا سىيدىرعان كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ سالقىنى ەكسپورتتالاتىن بالىق ونىمدەرىنىڭ كەمۋىنە تيگەنى داۋسىز. ماسەلەن, 2020 جىلى 10 691 توننا بالىق جانە بالىق ونىمدەرى شەتەلگە ەكسپورتقا جىبەرىلسە, بىلتىر 1 672 تونناعا كەمىدى. دەگەنمەن, ىشكى نارىقتاعى سۇرانىس ارتىپ, 5 539 توننا ءونىم اتىراۋ, اقتوبە, اقتاۋ, الماتى, نۇر-سۇلتان, شىم­كەنت جانە ورال قالالارىنىڭ تۇتى­نۋ­شىلارىنا ساتىلعان.

– سوڭعى جىلدارى بالىق شارۋا­شى­لى­عىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا ىنتا تانىتۋ­شىلار كوبەيە باستادى. وڭىردە 2021-2025 جىل­دارى ارالىعىندا 9 بالىق ءوسىرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ماسەلەن, «سەۆكاسپيفيش», «تىلەكشى» سەرىكتەستىكتەرى مەن ء«سات», «ساگيەۆا», «اب­دولوۆ», «جۇماگاليەۆا» شارۋا قو­جا­لىق­تارى توعان شارۋاشىلىعىن, «كاسپي بالىق» وندىرىستىك كووپەراتيۆى توعان مەن تور قورشاۋدا بالىق ءوسىرۋ, با­لىق وڭدەۋ تسەحىن سالۋدى قولعا الماق. بىلتىرعى قاراشادا جىلىوي اۋدا­نىن­داعى ء«سات» شارۋا قوجالىعى بالىق وسىرۋگە ارنالعان ەكى توعان قۇرى­لى­سى ءۇشىن ارنايى جەر قازۋ جۇمىستارىن اياقتادى. ماحامبەت اۋدانىندا «ا-دانا» شارۋا قوجالىعى سۋمەن قامتۋدىڭ تۇ­يىق­­تال­عان جۇيەسىندە تاۋارلى بالىق ءوسى­رۋ جوباسىن ىسكە اسىرادى, –دەيدى ا.سادىبەك ۇلى.

سۋ ايدىندارىنان مارجان ءسۇزىپ جۇر­گەن بالىقشىلاردىڭ قاتارىندا قىز-كەلىنشەكتەر دە بار. قازىر وسى سالادا 80 جىلدان استام تاريحى قاتتالعان «امان­گەل­دى اتىنداعى» سەرىكتەستىگىندە 14 قىز-كە­لىنشەك جۇمىس ىستەيدى. سولاردىڭ قا­تا­رىندا مايرا قاپاروۆا دا بار.

– بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەكولوگيالىق تازا بالىق ونىمدەرىن شىعا­راتىن ءبىزدىڭ سەرىكتەستىك 1934 جىلى قۇ­رىل­عان. سودان بەرى سۋ مارجانىن ءسۇزىپ, بالىق ونىمدەرىن شىعارۋدى توق­تات­­قان جوق. ءبىزدىڭ كاسىپورىننىڭ باستى ۇستانىمى – ەكولوگيالىق تازا بالىق ونىم­دەرىن شىعارۋ. بۇل ءۇشىن كوكتەمنىڭ ءار كۇنىن تەككە وتكىزبەي, بالىقتى مولىراق اۋلاۋ قاجەت. ايەلدەردى نازىك دەپ جاتادى عوي. سۋدىڭ ورتاسىندا تۇرىپ, اۋ تارتۋ ايەلدەرگە وڭاي ەمەس. بىراق ءبىز ەرلەرمەن بىرگە تارتىمعا شىققاندا, شىدامدىلىق تانى­تامىز, – دەيدى بالىقشى مايرا قاپاروۆا.

بۇل سەرىكتەستىكتىڭ تسەحىندا تاۋلىگىنە 395 توننا بالىق وڭدەلەدى. ماسەلەن, 2019 جىلى 1,1 مىڭ توننا مۇزداتىلعان با­لىق, 225 توننا بالىقتىڭ جون ەتى, 50 توننا وڭدەلگەن بالىق ءونىمى شىعارىلدى. سەرىكتەستىكتىڭ ەكولوگيالىق تازا بالىق ونىمدەرىنە قازاقستان, رەسەي, ۋكراينا مەن ازەربايجان, وزبەكستان, فرانتسيا, بولگاريا, گەرمانيا ەلدەرىنەن سۇرانىس تۇسەدى.

مەملەكەت تاراپىنان كاسپي تەڭى­زىن­دە­گى باعالى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتارىنىڭ قورىن مولايتۋعا بارىنشا نازار اۋدارىلىپ وتىر. وسى ماقساتتا 1998 جىلى «اتىراۋ بەكىرە شاباعىن ءوسىرۋ» زاۋى­تى پايدالانۋعا بەرىلدى. زاۋىتتى ىسكە قوسۋ­دا­عى ماقسات – جاساندى تاسىلمەن الىن­عان ۋىلدىرىقتان بەكىرە تۇقىمداس با­لىق تۇرلەرىنىڭ شاباعىن ءوسىرۋ. زاۋىت دي­رەكتورى راشيدەن قاليدۋلليننىڭ ايتۋىنشا, 1998 جىلدان 2019 جىلعا دەيىن جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىنە ارنايى توعانداردا وسىرىلگەن 89 ملرد-تان استام بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ شاباعى جىبەرىلگەن.

– ءبىز مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار شاباعىن ءوسىرۋ كو­لە­مىن 100% ورىنداپ وتىرمىز. جىل سا­يىن زاۋىتتا 3,5 ملن شاباق وسىرەمىز. تابيعات پايدالانۋشىلار ءۇشىن وسىنداي 120 مىڭنان استام شاباعىن وندىرەمىز. زاۋىتتا 78 ادام جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ 60%-ى – بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارى, – دەيدى راشيدەن قاليدۋللين.

وتكەن جىلى بەكىرە تۇقىمداس بالىق­تار شاباعىن وسىرەتىن ەكى زاۋىت جايىق وزەنىنەن 304 بەكىرە بالىعىن اۋلادى. ەكى زاۋىتتىڭ ماماندارى بىلتىر 92 انالىق بالىقتان جاساندى جولمەن الىنعان ۋىل­دى­رىقتان 7 ملن 869 مىڭ بەكىرە شاباعىن ءوسىرىپ, جايىق وزەنىنە جىبەردى. بۇل ال­دىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 113 مىڭ 394 داناعا ارتىق. سونداي-اق «Caspian Royal Fish» جشس مەملەكەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىق قورىن 1 109,0 مىڭ شاباقپەن تولىقتىردى.