كوشەت كوكتەسە, كوپتىڭ يگىلىگى

بايىپتاپ قاراساڭىز, بۇل وتە اۋقىمدى شارۋا. قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭدار مەن ماڭگى جاسىل قاراعايلار كومكەرگەن كورىكتى كوكشە ايماعى جاسىل جەلەكتەن قۇرالاقان ەمەس. ەندىگىسى بارىن بايىپتاپ, بەرەكەسىن كەلتىرۋ. مەملەكەت باسشىسى تابيعاتتىڭ تالماۋسىراعان تۇسىن تاپ باسىپ, ورىندى مىندەت جۇكتەپ وتىر. ورمان قاشاندا ەلىمىزدىڭ باس­تى بايلىعى ساناتىندا. تارازى باسىنا تارتساڭىز, باعا جەتپەس ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق رەسۋرس سايىپ كەلگەندە جالپاق جۇرتتىڭ ۇلتتىق يگىلىگى.

بۇگىنگى تاڭدا وڭىردە تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ قۇزىرىنا ەنەتىن 13 ورمان شا­رۋاشىلىعى مەكەمەسى بار. ۇلت­تىق بايلىقتى كولدەنەڭ كەسەلگە جو­لىقتىرماي, ۋاقىتىندا مو­لىق­تىرۋ, پايدالانۋ جۇمىسىن رەتتەۋ – ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارۋا. جاسىل جەلەك كولەمى قانشالىقتى دەڭگەيدە ەكەندىگىن وقىرماننىڭ كوز الدىنا ەلەستەتۋ ءۇشىن مىنا ءبىر دەرەكتى ءسوز اراسىنا سىنالاي كەتسەك, ارتىقتىعى بولماس. وبلىستاعى مەملەكەتتىك ورمان قورىنىڭ جالپى اۋدانى 405,5 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى, ورمان كومكەرگەن ال­قاپتار 225,7 مىڭ گەكتارعا جۋىق. سان رەتىندە سالماقتاساڭىز, تۇل­پاردىڭ تۇياعىن توزدىراتىن, ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن وڭىردە جاسىل جەلەك يت تۇمسىعى وتپەستەي بولىپ كورىنەتىنى بار. شىن مانىندە, ولاي ەمەس. ورمان وڭىردەگى بارلىق القاپتىڭ 2,6 پايىزىن عانا قۇراي­دى. قالعان جەر قۋ تاقىر دەمە­گەنىمىزبەن, ءتىس شۇقيتىن شىرپى تا­بىلمايتىن قۇلا ءتۇز. دەمەك قول­دا باردىڭ قادىرىن بىلگەن دۇرىس ءارى سول بار بايلىقتى ءتيىمدى پايدالا­نىپ, ورمان اۋقىمىن كەڭەيتە تۇس­سەك, بار دالا كوزتارتار قاراسىن ور­ما­نى بار, ءوڭى جاقسى ولكەگە اينالار ەدى.

جىل سايىن ورمان اۋقىمىن مۇمكىن­دىگىنشە كەڭەيتۋ ماقسا­تىندا جۇمىس جۇر­گىزى­لۋدە. ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى جاۋاپكەر­شىلىك جۇكتەپ وتىرعاننان كەيىن بۇل تاراپ­تاعى بار ءىس سونى سەرپىن الۋعا ءتيىس­تى. اۋقىم­دى جۇمىستىڭ ءبىر پاراسى نۇر-سۇلتان – ششۋچينسك اۆتو جولىنىڭ بويىن­داعى جاسىل بەلدەۋ. قازىر وكپەك جولاۋ­شىنىڭ كوزىن قۋانتىپ, ءبىر كەزدە قۇلا ءتۇز بولىپ قۋراپ جاتا­تىن جەرگە جايقالىپ كوشەت ءوستى. ۇلبىرەگەن ءۇمىتتىڭ لەبىمەن كوكتەپ, ورمانعا اينالدى. 2009 جى­لدان بەرى 17,6 مىڭ گەكتار ورمان پايدا بولدى. شورتاندى كەن­تىنەن ششۋچە قالاسىنا دەيىن 2,6 مىڭ گەكتار القاپقا كوشەت وتىر­عىزىلدى. العاشقى بەتتە از-كەم قيىندىقتىڭ بولعانى دا راس. اعاش­تىڭ كەيبىر تۇرلەرى جەرسىنبەي دە جاتتى. ايتەۋىر, عالىمداردىڭ بۇل تاراپتاعى قاجىرلى ەڭبەك­تەرىنىڭ ناتيجەسىندە توپى­راق قۇرا­مى مۇقيات زەرتتەلگەننەن كەيىن كوشەتتەر بوي سالىپ, كوككە ۇمسىنا ءوسىپ بارادى.

جوعارىدا ايتقان تاپسىرمانى بۇل­جىتپاي ورىنداۋ ماقساتىندا وڭىردە 2021-2025 جىلدارى 24,5 مىڭ گەكتار القاپقا 150 ملن دانا قىلقان جاپىراقتى جانە جاپىراقتى اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ جوسپارلانعان. بىلتىر وبلىستىق باسقار­ماعا قاراستى ورمان شارۋاشىلىعى مەكە­مەلەرى جالپى كولەمى 970 گەكتار بولاتىن القاپقا اعاش وتىرعىزۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. بيىل 1 280 گەكتار القاپقا 9,3 ملن دانا اعاش كوشەتىن وتىرعىزۋ كوزدەلۋدە. قار كەتىپ, جەر اياعى كەڭىگەن سوڭ جۇمىس باستالىپ تا كەتتى. قازىرگى تاڭدا اقكول, كۋيبىشەۆ, ستەپنوگور ورمان شارۋاشىلىقتارى اعاش كو­شەتتەرىن وتىرعىزۋدا. بۇل وراي­داعى باستى كەرەك دۇنيە كوشەت ەكەن­دىگى بەلگىلى. ورمان شارۋاشى­لىق­تارى قاجەتتى كوشەتتەن قول­بايلاۋ كورىپ وتىرعان جوق. ويت­كەنى جالپى اۋدانى 171 گەكتار جەردى قۇرايتىن 11 تۇقىمباقتا 10 ملن دانادان استام اعاش بۇتا تۇقىمداس كوشەتتەر وسىرىلەدى.

الداعى ۋاقىتتا كوشەتپەن قام­تا­ماسىز ەتۋ دەڭگەيى كوبەيتىلە تۇسپەك. ويداعى ماقسات جۇزەگە اسىپ جاتسا, مىندەت ۇدە­سىنەن شىعۋعا تو­لىق مۇمكىندىك بار. الداعى ىسكە كۇنى بۇرىن قامدانعان ورمان شا­رۋا­شىلىعى قىزمەتكەرلەرى وت­كەن جىلى جاپىراقتى اعاش تۇ­قىم­دارىنىڭ ون توننادان استامىن جيناپ الدى. ال ولكەنىڭ وزىندە وسەتىن ارقيلى اعاش تۇقىمدارى مەن قاراعاي بۇرشىكتەرىنىڭ 185 تونناسى جينالىپ, كادەگە اسىرىلماق. بۇل دۇنيەنىڭ ءبارىن ىسكە جاراتۋ ءۇشىن ءبىرشاما مۇمكىندىكتىڭ بار ەكەنىن ايتا كەتسەك – ارتىق بولماس. ماسەلەن, شارۋاشىلىقتاردا 7 بۇرشىك كەپ­تىرگىش بار. وسى قۇ­رالداردى ۇقىپتى پايدالانۋ ارقىلى 150 تونناعا جۋىق بۇر­شىك وڭدەلىپ, 1 500 كيلو قارا­عاي تۇقىمى الىندى. قولدا باردى كادەگە جاراتىپ, يگىلىككە اي­نال­­دىرۋ ءۇشىن وسى تۇقىمنىڭ بار­­لىعى ورمان شارۋاشىلىعى مە­كەمەلەرىنىڭ تۇقىمباقتارىنا سە­بىلەدى. قاجەتتى تۇقىم كولەمىنىڭ ۇل­­عايۋىنا بايلانىستى جالپى اۋدا­نى 86 گەكتاردى قۇرايتىن ەكى جاڭا تۇراقتى تۇقىمباقتى سالۋ ءۇشىن قازىر جوبالاۋ-سمەتالىق قۇ­جاتتارى تولتىرىلىپ, دايىن بول­دى. وڭىردە جاسىل جەلەكتى مەي­لىنشە جايقالتۋ ءۇشىن ءدال وسىن­داي ەرتەڭگىنى ويلايتىن ەستى شارۋا قولعا الىنسا, كەلەشەكتىڭ كوكجيەگى دە وزگەشە وڭمەن نۇرلانا تۇسەرى داۋسىز.

ءسوز سوڭىندا بەسباتپان بەينەتپەن ءوسىرىلىپ جاتقان ورمان-توعايدى ويسىراتىپ الماۋ ماسە­لەسىن دە ءبىر اۋىز سوزبەن تۇيىن­دەي كەتەلىك. اعاش كەسۋ كولەمىن قىسقارتىپ, ورمان ءىشىن قوقىستان تازارتىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىنا جان جادىراتار جاسىل ايماقتار قۇرىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر. ال ەل پرەزيدەنتى قويىپ وتىرعان اسقارالى مىندەتتىڭ ۇدە­سىنەن شىعىپ, ەل يگىلىگىن ەسەلەۋ باعىتىنداعى بۇگىنگى شارۋا وڭىنان وڭعارىلۋدا. سول ىلكىمدى ءىستى كورگەن سايىن ءوز كو­كىرەگىندەگى كەلەشەكتىڭ كەلىستى كەل­بەتىنە دەگەن ءسۇيسىنىس كوك وس­كىن­نىڭ جاپىراعى ءتارىزدى گۇلدەپ تۇ­رادى ەمەس پە؟!

اقمولا وبلىسى