بۇل جىلدىڭ قالاي باستالعانى بارشامىزعا بەلگىلى. ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعى گاز باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا قارسىلىق ءبىلدىرىپ, الاڭعا شىقتى. پرەزيدەنت ۇكىمەتكە شۇعىل تاپسىرما بەرىپ, ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, اقتاۋعا اتتاندىردى. كوميسسيا سۇيىتىلعان گاز باعاسىنىڭ ەش نەگىزسىز كوتەرىلگەنىن, حالىق تالابىنىڭ ورىندى ەكەنىن انىقتاپ, باعانى بۇرىنعى قالپىنا ءتۇسىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
ماڭعىستاۋدا ميتينگكە شىققاندار مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىنە ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, الاڭدى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ تازالاپ, جەرگە ءبىر ءتۇيىر قوقىس تاستاماي, شىن جاناشىرلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن ەدى. ەلىمىزدە سوڭعى كەزدە قابىلدانعان زاڭعا ساي ميتينگ مادەنيەتى دۇرىس باعىتقا بەت بۇردى دەپ ىشتەي قۋانعانىمىزدى دا جاسىرمادىق. الايدا «جاۋ جوق دەمە, جار استىندا» دەگەن ءسوز راس بولىپ شىقتى. جاۋ الىستان كەلگەن جوق, ىشىمىزدە ءجۇر ەكەن.
جاعدايدىڭ وڭ شەشىلە باستاعانى سول-اق ەكەن, ەلىمىزدىڭ ونشاقتى قالاسىندا حالىق كوشەگە ساياسي تالاپتار قويىپ شىعا باستادى. نەگىزى جۇرتشىلىقتىڭ بۇرىنعى بيلىككە دەگەن اشۋ-ىزاسى بولعانىن ەشكىم دە جوققا شىعارمايدى. حالىقتىڭ سونداي كوڭىل كۇيىن بىلەتىن ارامزا كۇشتەر جاعدايدى ءوز ماقساتتارىنا شەشۋگە ۇمتىلىپ باقتى. ولار بيلىك پەن بۇقارا اراسىندا قاقتىعىس ۇيىمداستىرۋ ارقىلى ەل ىشىنە ىرىتكى سالعىسى كەلدى. ءتۇپ ماقساتتارى بيلىكتى باسىپ الۋ بولعانى قازىر ەكىنىڭ بىرىنە تۇسىنىكتى. الايدا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇراقتىلىعىن بۇزباقشى بولعاندار وڭباي قاتەلەستى!
العاشىندا الماتىدا ميتينگ بەيبىت سيپاتتا باستالعانىمەن تەز ارادا باسقا ارناعا اۋىسىپ كەتتى. ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە وسى جاعداي قايتالانىپ, بۇزاقىلىق بوي كوتەردى. نەگە؟ تاسادا تۇرىپ تاس اتقانداردىڭ باستى ماقساتى ەل ىشىندە قورقىنىش, ۇرەي تۋعىزۋ ەدى. قاراپايىم حالىقتىڭ قىمباتشىلىقتى اۋىزدىقتاۋ جونىندەگى ورىندى تالابىنىڭ سوڭى «قاسىرەتتى قاڭتارعا» ۇلاستى. پرەزيدەنت جاعدايدىڭ بەتالىسىن تەز ءتۇسىنىپ, شۇعىل تۇردە باتىل قادامدارعا باردى. ەگەمەن ەلىمىزگە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن حالىقتىڭ بەيبىت ءومىرىن قامتاماسىز ەتەتىن كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ پارمەنسىزدىگىن سەزىنگەن مەملەكەت باسشىسى بارلىق شەشىمدى ءوز قولىنا الدى. قابىلدانعان شەشىمدەر تۋىنداعان جاعدايدى تەز ارادا قالپىنا كەلتىرۋگە ىقپال ەتتى. ەگەر سول كۇندەرى ق.توقاەۆ تاباندىلىق تانىتپاعاندا تاۋەلسىزدىگىمىزدەن ءاپ-ساتتە ايىرىلىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن ەدى. سول قىسىلتاياڭ شاقتا پرەزيدەنت ءوزىنىڭ ناعىز حالىقشىل, مەملەكەتشىل, باتىل تۇلعا ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى.
پرەزيدەنتتىڭ «ەل استاناسىنان ەشقايدا كەتپەيمىن. حالىقپەن بىرگە بولۋ – مەنىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتىم» دەگەن ءسوزى ابدىراپ قالعان حالىققا جىگەر بەردى, كوڭىلىنە سەنىم ۇيالاتتى. مەملەكەت باسشىسى ب ۇلىكشىلەرمەن كۇرەستە ەشقانداي ىمىرانىڭ بولمايتىنىن دا انىق ايتتى. پرەزيدەنت بۇل جونىندە ءوز ۇستانىمىن اشىق ءبىلدىردى, حالىقتان ەشتەڭە جاسىرىپ قالعان جوق.
قاڭتاردىڭ 11-دە سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت ەلدەگى قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى العاش رەت جاريا ەتتى. اششى دا بولسا شىندىق ايتىلدى. ارينە, بۇل پرەزيدەنت ءۇشىن وڭايعا سوقپاعانى انىق. قازاقستان حالقى پرەزيدەنتتىڭ ءسوزىن زور ىقىلاسپەن تىڭدادى. باسقاشا بولۋى مۇمكىن دە ەمەس ەدى. قالىپتاسقان جاعدايدا مەملەكەت باسشىسى دامۋدىڭ جاڭاشا جولىن ۇسىناتىنى, حالىقتىڭ كوكەيىندەگى تۇيتكىلدى تۇستاردى تاپ باسىپ, كەلەڭسىزدىكتەردى, كەمشىلىكتەردى كورسەتىپ, ولاردى جويۋدىڭ جولدارىن كورسەتەتىنە ءوز باسىم سەنىمدى ەدىم. ويتكەنى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى سەنات توراعاسى بولعاندا بىرنەشە جىل بىرگە قىزمەت ەتتىك. مەن پرەزيدەنتتى مەملەكەتشىل عانا ەمەس, قازاقى ازامات رەتىندە دە بىلەمىن.
...ءبىر جولى سەناتقا ۇندى يودتاۋ قاجەتتىگى تۋرالى زاڭ جوباسى كەلىپ ءتۇستى. مۇنىڭ قاجەتتىلىگى كۇمانسىز ەدى. اسىرەسە, اۋىل حالقىنىڭ دەنساۋلىعىنداعى كىناراتتىڭ كوپشىلىگى يود جەتىمسىزدىگىنەن بولىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. الايدا ۇندى يودتاۋ جەكە مەنشىك ەلەۆاتور يەلەرىنە قوسىمشا قارجى جۇمساۋدى تالاپ ەتەدى. سونى جاقسى بىلەتىن كەيبىر ەلەۆاتورعا قاتىسى بار سەناتورلار زاڭ جوباسىنىڭ اتالعان بابىنا قارسى شىقتى. وسى ساتتە سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى «زاڭ تالابى ەڭ الدىمەن ەل ازاماتتارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالعان. ال سىزدەر باسقا مۇددەنى كوزدەيتىن سەكىلدىسىزدەر. بۇل – تەرىس پىكىر!» دەپ, ارىپتەستەرىنىڭ بەتىن قايتارىپ تاستاعان ەدى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بويىنا وركەنيەت مادەنيەتىن تەرەڭ قابىلداي بىلگەن تۇلعا رەتىندە ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. ينتەلليگەنت وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ونىڭ رۋحانياتقا جاقىن بولىپ وسكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جاستايىنان ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن ول بۇگىندە الەمدىك دارەجەدەگى ساياساتكەر. وسىدان, ون ءبىر جىل بۇرىن, ياعني 2011 جىلدىڭ 15 ساۋىرىندە ق.توقاەۆ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى جانە اتالعان ۇيىمنىڭ جەنەۆا بولىمشەسىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل كۇللى قازاق بالاسىنىڭ مەرەيىن اسپانداتتى. بۇرىن-سوڭدى قاي قازاق الەمدىك دەڭگەيدە وسىنداي زور قۇرمەتكە بولەنىپ ەدى؟
ق.توقاەۆ 2019 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا ەل تىزگىنىن ۇستادى. سودان بەرى ءۇش جىل ءوتتى. وسى ۋاقىتتا پرەزيدەنت ەلىمىزدى تەك وڭ وزگەرىستەرگە باستاپ كەلەدى. ارينە, ءبارىن تىزبەلەپ شىعۋ مىندەت ەمەس شىعار. ماعان اسىرەسە, پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قابىلدانعان جەمقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ ماقساتىندا ءتيىستى زاڭدارعا ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر ايرىقشا ۇنايدى. بۇل – وتە وزەكتى ماسەلە. سىبايلاس جەمقورلىق تالاي جىل سانامىزدى ۋلاپ, جازىلمايتىن دەرتكە اينالىپ كەتكەن ەدى. قازىرگى زاڭ تالاپتارىنا سايكەس, جەمقورلىقپەن سوتتالعان ادام امنيستياعا ىلىنبەيدى, مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلمايدى.
ءيزرايلدىڭ ءتورتىنشى پرەمەر-ءمينيسترى بولعان گولدا مەير «ەگەر ءسىز ازاماتتارىڭىز جارقىن بولاشاعىنا كامىل سەنەتىن مەملەكەت قۇرعىڭىز كەلسە, ەڭ باستى ەكى قادام جاساڭىز. ءبىرىنشى, سىبايلاس جەمقورلىقتى وتانعا جاسالعان وپاسىزدىق دەپ ساناپ, جەمقورلاردى جەتى اتاسىنا دەيىن ساتقىنعا تەڭەڭىز. ەكىنشى, ءۇش ماماندىق يەلەرىنە – اسكەريلەر, مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەرگە ەڭ جوعارى جالاقى تاعايىنداپ, ولاردى قۇرمەتتەڭىز» دەگەن ەكەن. سوڭعى ءۇش جىلدا پرەزيدەنت وسى ەكى ماسەلەگە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. تابىسى تومەن, جاعدايى جوق ازاماتتاردىڭ 300 مىڭ تەڭگە مولشەرىندەگى نەسيەلەرىنە مەملەكەت ەسەبىنەن كەشىرىم جاساعانى پرەزيدەنتتىڭ حالىققا جاناشىرلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى ەمەس پە؟
ەكى جىلعا سوزىلعان پاندەميا كەزىندە پرەزيدەنت تاراپىنان حالىققا بارىنشا قولداۋ, كومەك كورسەتىلگەنىن ءبارىمىز دە كوردىك, بىلدىك, باسىمىزدان وتكەردىك. پرەزيدەنتتىڭ «ساياسي رەفورمالارسىز ەكونوميكالىق دامۋ دا بولمايدى» دەگەن تۇجىرىمى وتە دۇرىس دەپ سانايمىن. ەلىمىزدە العاش رەت اكىمدەردى حالىقتىڭ ءوزى سايلاي باستادى. ساياسي رەفورمانىڭ ءبىر ۇشقىنى – اكىمدەر سايلاۋى. حالىق ءوزى سايلاسا اكىمدەردەن سۇرانىس, تالاپ تا كۇشەيە تۇسەدى. بيىلعى جولداۋدا ەلىمىزدەگى ساياسي رەفورمالاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ باعىتتارى كورسەتىلدى, جولدارى ايقىندالدى. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلادى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ 30 پايىزى ءبىر مانداتتى وكرۋگتەردەن سايلانۋى كوزدەلىپ وتىر. بۇل ءتىپتى, 50 پايىز بولسا دا ارتىق بولماس ەدى. پارتيانى تىركەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن بار بولعانى 5 مىڭ مۇشەسى بولسا جەتكىلىكتى. ۇلتتىق كەلىسىم كەڭەسى الداعى ۋاقىتتا ۇلتتىق قۇرىلتايعا اينالماقشى. وسىنىڭ ءبارى دە ەل كوڭىلىنەن شىققان وزگەرىستەر.
پرەزيدەنتتىڭ «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى جولداۋى جاڭارعان قازاقستان مەملەكەتىن قۇرۋدى كوزدەيدى. بۇل شىندىعىندا ەكىنشى رەسپۋبليكا! بۇل باقىتتى بارشامىز قالايمىز. ولاي بولسا بارلىعىمىز پرەزيدەنتتىڭ جانىنا توپتاسىپ, حالقىمىزدىڭ ۇكىلى ۇمىتىنە بىرگە جەتەيىك!
جولداۋدا پرەزيدەنت كوپتىڭ كۇتپەگەنىن دە جاريالادى. مەن بۇل جەردە اباي, ۇلىتاۋ, جەتىسۋ وبلىستارىن قۇرۋ تۋرالى باستامانى ايتىپ وتىرمىن. ۇلى ابايدىڭ ەلى, جەر ءجانناتى جەتىسۋ ءوڭىرى, كىندىك قانىم تامعان ۇلىتاۋ, جەزقازعان, جاڭاارقا, بالقاش جۇرتشىلىعى وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن جابىلىپ قالعان وبلىستاردى قايتا اشۋ تۋرالى حات جولداپ, ءوتىنىش ايتىپ ابدەن كوڭىلدەرى قالىپ, ۇمىتتەرى ۇزىلگەن ەدى. پرەزيدەنتتىڭ جاڭادان وبلىستار اشۋ جونىندەگى ءسوزىن ەستىگەندە جاسىرىپ كەرەگى نە, كوكتەن ىزدەگەنىمىز جەردەن تابىلعانداي قۋاندىق. ءبىر ەمەس, ءۇش وبلىستى بىردەن اشۋ – قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە ناعىز ەرلىك! قاڭتاردا تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن باسىن بايگەگە قالاي تىكسە, جاڭا وبلىستار قۇرۋ تۋرالى باستاماسىن دا باتىل شەشىمگە تەڭەر ەدىم. ەكى جىلدان اسا پاندەميا قۇرساۋىندا قالۋ ەكونوميكاعا اسا اۋىر سوققى بولىپ تيگەنى راس. بىراق سوعان قاراماستان ءۇش وبلىستىڭ شاڭىراعىن كوتەرۋگە ۇمتىلۋ پرەزيدەنتتىڭ تاۋەكەلشىل تۇلعا ەكەنىن تانىتادى. بۇل قادام ايماقتاردىڭ دامۋىن ارتتىرۋ ارقىلى رەسپۋبليكامىزدىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىلىس بەرەدى.
ال جاڭا وبلىستاردىڭ شەكاراسى قالاي انىقتالماق؟ بۇل رەتتە ۇلىتاۋ وڭىرىنە قاتىستى پرەزيدەنت «بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا» دەگەن ءسوزدى بەكەر ايتقان جوق دەپ سانايمىن. ويتكەنى «جەر شالعاي, حالىققا قيىن سوعادى» دەگەن جەلەۋمەن بۇرىن جەزقازعان وبلىسىنا قاراستى بولعان كەيبىر قالا, اۋدانداردى قاراعاندى وبلىسىنىڭ قۇرامىندا قالدىرۋ كوزدەلىپ جاتقانعا ۇقسايدى. قازىر بۇرىنعىداي زامان ەمەس, قاراپايىم حالىق ءۇشىن كۇنارا وبلىس ورتالىعىنا سابىلۋدىڭ ەش رەتى جوق. قازىر بايلانىس تا, قاتىناس تا جاقسارعان. كوپ قۇجاتقا ۇيدەن شىقپاي-اق قول جەتكىزۋگە بولادى.
كەزىندە ءوزىن ءوزى ارتىعىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان جەزقازعان وبلىسى قاراعاندىعا نە سەبەپپەن قوسىلعانىن بىرەۋ بىلسە, ەندى ءبىرى بىلمەيدى. ول ماسەلە تاريح قويناۋىنا كەتتى. بابالارىمىزدان «بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز قالعان. ال دانا حالقىمىز «ەل مەن ەلدىڭ قوسىلعانى قۇت» دەيدى. جاڭا وبلىسقا جاڭا ماماندار, ەل باسقاراتىن ازاماتتار كەرەك. الاش ارىستارى شىققان اقتوعاي, اقسۋ-ايۋلى, اعادىر ءوڭىرىنىڭ كوپ ازاماتى بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ باسشىلىعىندا بولعان. سول ازاماتتاردىڭ ۇل-قىزدارى ەندى ۇلىتاۋ وبلىسىنا قىزمەت ەتەتىن بولسا, قانداي عانيبەت؟! ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ بۇل دا ءبىر كورىنىسى بولار ەدى.
جەزقازعان مەن بالقاش – ەجەلدەن ءبىر ورگانيزم, ولاردى ءبىر بىرىنەن بولۋگە مۇلدە بولمايدى. جاڭا وبلىستىڭ نەگىزگى تىرەگى – «قازاقمىس» كورپوراتسياسى. ەندەشە وبلىستى اياعىنان نىق تۇرعىزۋ ءۇشىن «قازاقمىستىڭ» كۇشىن, قۋاتىن پايدالانۋ كەرەك. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى پرەزيدەنت بولعالى بەرى ۇلىتاۋ وڭىرىنە ەكى رەت ات باسىن تىرەدى. قارت ۇلىتاۋدىڭ جاڭا داۋىرگە ساي جاڭارۋىن قامتاماسىز ەتۋ پرەزيدەنتتىڭ ارمان, ماقساتى ءتارىزدى. مەن سولاي تۇسىنەمىن. جاڭا وبلىسقا ۇلىتاۋ اتاۋىن بەرۋدىڭ استارىندا دا تەرەڭ ءمان جاتىر. بۇل ۇلتىمىزدىڭ ەجەلگى ورداسىن الەمگە تانىتۋ.
الدىمىزعا جاڭا قازاقستان قۇرۋ ماقساتىن قويدىق. ۇلىتاۋدىڭ جاڭارۋى ۇلتتىق جاڭعىرۋعا باستاسا ەكەن دەپ تىلەيمىن. ۇلى ابايدىڭ ەلىندەگى, ورتالىعىنا قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ەسىمى بەرىلەتىن جەتىسۋ وبلىستارى ەلدىڭ جاڭارۋىنا ۇلگى تانىتسا دەپ تىلەيمىن. وسى وبلىستاردان جاڭا ءداستۇر, ونەگەلى ىستەر باستاۋ السا, جەمقورلىق, سىبايلاستىق دەيتىن كەلەڭسىزدىكتەرگە جول بەرىلمەسە ەكەن دەپ ويلايمىن. ارينە, بۇل ءۇشىن جاڭا وبلىستارعا ناعىز مەملەكەتشىل تۇلعالار باسشىلىققا كەلۋى قاجەت. ارينە, وي كوپ. ءبارى دە «ەلىمىز وركەندەسىن, حالقىمىز ەڭسەسىن كوتەرىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ جەڭىسىن كورىپ, جەمىسىن تەرەتىن دەڭگەيگە جەتسەك» دەگەن ارمانىمىزدان تۋىنداپ جاتىر. قازىرگى قولعا الىنىپ جاتقان بارلىق شارۋا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قۇندىلىعى – تاۋەلسىزدىكتى ودان ءارى نىعايتا بەرەدى دەپ سەنەمىن.
مۇحامبەت كوپەەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى