جاقىندا رەداكتسيامىزعا سەكسەن دەگەن سەڭگىر جاسقا كەلگەنشە سوت پەن پروكۋراتۋرانىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, ادىلدىك ىزدەپ جۇرگەن قاريا كەلدى. تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىنى, تالاي جىل جامبىل وبلىسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان امانقۇل اقساقال نىسانباەۆ «ەڭ قۇرىعاندا كوزى ءتىرى كەزىمدە ۇرپاعىما ادال ەكەنىمدى دالەلدەپ بەرسەم», دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى.
ەڭبەك ارداگەرىنىڭ «قۇلجا-وكب» جشس-نە (امانقۇل قاريا وسى سەرىكتەستىكتىڭ ديرەكتورى) قاتىستى داۋلى ىسپەن شاعىمدانىپ جۇرگەنىنە 26 جىلعا جۋىقتاپتى. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە قۇزىرلى ورگانداردان 140-تان استام رەسمي حات العان. «بارماعان جەرىم, قاقپاعان ەسىگىم قالمادى. سوت, پروكۋراتۋرا ورگاندارى ءوتىنىش, تالاپ ارىزدارىمدا جازىلعان جايدىڭ اق-قاراسىن تەكسەرمەستەن تەك سىرعىتپا جاۋاپ بەرىپ كەلەدى. سول سەبەپتى دە ءىستىڭ ءمان-جايىنا مۇلدەم سايكەس كەلمەيتىن شەشىمدەر شىعارىلىپ وتىر. سالدارىنان ءالى كۇنگە دەيىن قۇقىعىمدى قورعاي الماي ءجۇرمىن. سوڭعى ءۇمىتىم – سەندەردە», دەپ قولىمىزعا ەكى بۋما قۇجاتتىڭ كوشىرمەسىن ۇستاتتى. سويتسەك, قاريانىڭ تالاي جىلدان بەرى اقيقاتىن ىزدەپ جۇرگەن ەكى داۋلى ءىسى بار ەكەن.
ءبىرىنشىسى – «قۇلجا-وكب» جشس مەن «دوستىق» بەكەتى اراسىنداعى داۋعا قاتىستى. وقيعا سەرىكتەستىكتىڭ 1996 جىلى كەلىسىمشارت بويىنشا وزبەكستاننىڭ چيراكچي اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى مەكەمەسىنە قۇنى 261 269 اقش دوللارى تۇراتىن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن وتكىزگەننەن باستالعان. وتكىزىلگەن تەحنيكانىڭ اقىسىنا وزبەكستان مينيسترلەر كابينەتى قۇلجالىقتارعا 760 توننا ماقتا ءلينتىن بەرگەن. الىس-بەرىستى راستايتىن انىقتاما, قاۋلى كوشىرمەلەرىنىڭ بارلىعى قۇجاتتا قانتتاي بولىپ تىركەلىپ تۇر. كەيىننەن جشس 760 توننا ماقتانى قىتايدىڭ «سيۋي» فيرماسىنا ساتىپ, تاۋاردى سول جاققا جىبەرۋلەرىن ايتقان. ارنايى بەرىلگەن جاساق قاشقاداريا وبلىسىنداعى كاسبي, ياككاباگ, شارحريسابز, چيراكچي ماقتا زاۋىتتارىنان ماقتانى 17 ۆاگونعا تيەپ, تىكەلەي قىتايعا جىبەرەدى. تاۋار تاسىمالداۋعا جۇمسالاتىن شىعىن چيراكچي اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى مەكەمەسىنە جۇكتەلەدى. الايدا قىتايعا ساتىلعان ماقتانىڭ اقشاسى تولىق تولەنبەگەندىكتەن, سوڭعى 2 ۆاگون شەكاراداعى «دوستىق» بەكەتىندە قالىپ قويادى. بەكەت باسشىلارىنىڭ كەلىسىمىمەن 2 ۆاگون ماقتانى قىتايدىڭ «سين-ديان» كومپانياسىنا ساتىپ, اقىسىنا ولاردان 65 توننا كۇرىش العان. ال كۇرىشتى تاراز قالاسىنداعى 3 مەكەمەگە تاراتىپ بەرەدى. «سەبەبى, وزبەكستانعا وتكىزگەن تەحنيكانىڭ كەيبىر بولشەكتەرىن اقشاسىز, سەنىمحاتپەن العان بولاتىنبىز», دەپ ءتۇسىندىردى اقساقال.
«ەندى 2 ۆاگون ماقتانى «سين-ديان» كومپانياسىنىڭ اتىنا راسىمدەپ, جۇكتى جونەلتۋگە الماتى قالاسىنان قايتىپ كەلسەك, «دوستىق» بەكەتى ول ماقتانى ءوز بەتتەرىنشە «سيۋي» فيرماسىنا بەرىپ جىبەرىپتى», دەيدى وسىدان شيرەك عاسىر بولعان وقيعانى كۇنى كەشە بولعانداي تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەرگەن ا.نىسانباەۆ. وسىدان كەيىن «دوستىق» بەكەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك اراسىندا م ۇلىك داۋى تۋىنداپ, ءىس سوتقا جەتەدى. ال سەرىكتەستىك تاراتىپ جىبەرگەن كۇرىشتىڭ قارىزىنان قۇتىلۋ ءۇشىن بار مال-مۇلكىن, ءۇي-جايىن ساتىپ, جەتپەگەن اقشاسىن ەلدەن قارىز الىپ تولەپ بەرگەن.
«سوتتاعى ءىس ساعىزشا سوزىلا بەرگەن سوڭ 2 ۆاگون ماقتانىڭ ارتىنان ىزدەۋ سالىپ قىتايعا باردىم. بارسام, «دوستىق» بەكەتىنىڭ ادامدارى «سيۋي» فيرماسىنان 2 ۆاگون ماقتانىڭ اقشاسىن الىپ, «قۇلجا-وكب» جشس اتىنان «150 000 جانە 387 800 اقش دوللارىن الدىم» دەپ وتىرىك قولحات بەرىپ كەتىپتى. وسى قۇجاتتاردى نەگىزگە العان قىتايلار مەنەن ارتىق العان اقشانى قايتارۋىمدى تالاپ ەتىپ, ازاماتتىق پاسپورتىمدى الىپ قويدى. سەبەبى, قىتايلاردىڭ بىزدەن العان 760 توننا ماقتاسى كەلىسىمشارت بويىنشا 250 800 اقش دوللارىنا باعالانعان ەدى. ەندەشە وتىرىك قولحاتتاعى سونشا ارتىق اقشانى ماعان نە ءۇشىن بەرەدى؟», دەگەن قاريا داۋلى ءىستىڭ قىتايدا ارنايى قارالىپ, سوت ساراپتاماسىنىڭ شەشىمىمەن ول قولحاتتاردىڭ جاساندى ەكەندىگى دالەلدەنگەنىن دە جەتكىزدى. «الايدا, «سيۋي» فيرماسى اقشانى «دوستىق» بەكەتىنە بەرگەندىگىن ايتىپ, ماعان اقشا تولەۋدەن باس تارتتى. سونىمەن مەن التى اي قىتايدا قورلىق كورىپ, سول جاقتاعى قازاقتاردىڭ كومەگىمەن ەلگە قايتتىم», دەيدى اۋىر كۇندەرىن ءبىر ءسات ەسىنە تۇسىرگەن اقساقال.
ول كىسى قىتايدان ەلگە قايتا الماي جۇرگەندە 1998 جىلدىڭ 20 مامىرىندا جشس مەن «دوستىق» بەكەتى اراسىنداعى داۋ بويىنشا ءىس الماتى قالالىق سوتىندا قارالىپ كەتەدى. الماتى كولىك پروكۋراتۋراسى قۇلجالىقتاردىڭ مۇددەسىن قورعاپ سوتقا تالاپ-ارىز جانە «قۇلجانىڭ» كىناسىزدىگىن كورسەتىپ, تالاپ قويۋ مەرزىمىن قالپىنا كەلتىرۋىن سۇراپ سوتقا حات جىبەرگەن. بىراق ءىستى قاراعان سۋديا بۇل حاتتى نازارعا الماي, كەرىسىنشە «قۇلجا»-نىڭ ءوزىن وزبەكستان مەن قىتاي اراسىنداعى «دەلدال» رەتىندە كورسەتكەن. وسىلايشا تالاپ قويۋ مەرزىمىنىڭ ءوتىپ كەتكەندىگىن جەلەۋ ەتىپ, تالاپ-ارىزدى قاناعاتتاندىرۋسىز قالدىرعان.
«سەرىكتەستىكتىڭ ءوز قاراجاتىنا ساتىپ العان ماقتاسىن «دوستىق» بەكەتىنىڭ باسقا بىرەۋگە بەرىپ جىبەرۋگە قانداي قاقىسى بار؟ ءىستى قاراعان سۋديا وزبەكستاننىڭ قابىلداعان شەشىمىن نەگە ەسەپكە المايدى؟ ويتكەنى سۋديا وزبەكستان قۇجاتتارىمەن مۇلدەم تانىسپاعان. ول قۇجاتتار تۋرالى سوت شەشىمىندە ءبىراۋىز ءسوز جوق. قابىلدانعان سوت شەشىمىنە بەرگەن نارازىلىق ارىزىمىز دا قاراۋسىز قالدى. الماتى كولىك پروكۋراتۋراسى سوت شەشىمىنە نارازىلىق كەلتىرۋدەن باس تارتىپ, قىتايلارعا بەرگەن جاساندى قۇجاتتارى ءۇشىن «دوستىق» بەكەتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعاۋدىڭ ورنىنا «قۇلجانى» ماقتانىڭ ەگەسى ەمەس, ورتاداعى «دەلدال», ولاردىڭ بۇل ىسكە ارالاسۋعا قاقىسى جوق», دەگەندى جەلەۋ ەتىپ اقىر سوڭى ءىستى قىسقارتىپ تاستادى. بۇل 2000 جىل بولاتىن. ارادا اتتاي 12 جىل وتكەننەن كەيىن مەنىڭ ارىزىما بايلانىستى 2012 جىلدىڭ 16 شىلدەسىندە باس كولىك پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى ا.تۇرسىنبەكوۆتىڭ قايتا تەكسەرۋىنەن كەيىن جوعارىدا كورسەتىلگەن شەشىمدەردەن شيكىلىك شىعىپ, «قۇلجانىڭ» «دەلدال» ەمەس, ماقتانىڭ ەگەسى ەكەنى انىقتالدى. ال وسىنىڭ ءوزى ۇيات ەمەس پە؟», دەيدى شاراسى تاۋسىلعان قاريا.
وسىدان كەيىن دە امانقۇل اقساقال ادىلدىك ىزدەپ, ءبىراز سارساڭعا تۇسەدى. الايدا ءىستىڭ ەسكىرىپ كەتۋىنە بايلانىستى ەشقانداي ناتيجە شىعارا الماعان.
«وتكەن جىلى اكىمشىلىك راسىمدىك پروتسەستىك كودەكس كۇشىنە ەنگەندە ءبىر ءۇمىت وتى تۇتانعانداي بولدى. بار قۇجاتىمدى قولتىقتاپ, قارتتىق كەلگەندە ەڭ قۇرىعاندا «دەلدال», «الاياق» ەمەس ەكەنىمدى دالەلدەپ كەتەيىنشى دەپ, الماتى قالاسىنىڭ اكىمشىلىك سوتىنا تاعى ارىز بەردىم. ولار ارىزىمدى ەكونوميكالىق سوتقا سىلتەپتى. ال بۇل سوت ءىستى قاراۋ ءۇشىن الدىن الا 1 146 007 تەڭگە باج سالىعىن تولەۋدى تالاپ ەتىپ, ءىستى قاراماستان كەرى قايتارىپ جىبەردى. نەگە؟ بۇل ءىس العاش رەت الماتى كولىك پروكۋراتۋراسىنىڭ تالاپ-ارىزى بويىنشا 1998 جىلى قارالىپ, سوت شەشىمى شىققان جوق پا؟ ەندى سول شەشىمنىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن نەگە باج سالىعىن تولەۋىم كەرەك؟», دەيدى «دوستىق» بەكەتى مەن قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ تاراپىنان جاسالىنعان قياناتقا شىر-پىر بولعان قاريا.
ەكىنشى ءىس – ماسكەۋ اسىپ كەتكەن ميلليونعا قاتىستى. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن وقيعانى باسىنان باستايىق. 1991 جىلى «قۇلجا-وكب» جشس ماسكەۋ قالاسىنداعى «ەليترون» سەرىكتەستىگىمەن تاراز قالاسىندا قۇرىلىس مەكەمەسىنە قاجەتتى زاتتاردى شىعاراتىن زاۋىت سالماقشى بولىپ كەلىسىمشارتقا وتىرادى. كەلىسىمشارت تالابى بويىنشا «ەليترون» اقشاسى تولەنگەن سوڭ زاۋىتقا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى وزدەرى الىپ كەلىپ ورناتۋلارى ءتيىس بولعان. وسىلايشا «قۇلجا» تارازداعى «تايم-بانك»-تەن نەسيە الىپ, ءبىر ميلليون ءۇش ءجۇز مىڭ سوم اقشانى ۇلتتىق بانكتىڭ جامبىل وبلىستىق باسقارماسى ارقىلى ماسكەۋگە اۋدارادى. ءتىپتى «تايم-بانك» زاۋىتتى قۇلجالىقتارمەن بىرگە سالاتىن بولىپ, ۇلەسكەر رەتىندە كەلىسىمشارتقا دا تۇرادى. بىراق ماسكەۋگە جىبەرىلگەن ميلليون سول كۇيى جوق بولىپ كەتەدى.
«جىبەرگەن اقشامىز «ەليترونعا» جەتپەگەن سوڭ ولار كەلىسىمشارتتى بۇزىپ جىبەردى. موينىمىزدا قىرۋار قارىز قالدى. ۇستىنە اقشا قوسىپ, نەسيەدەن ارەڭ قۇتىلدىق. جشس شىعىنعا باتتى. ال جوعالعان اقشانى جامبىل وبلىسىنداعى ۇلتتىق بانك باسقارماسى ىزدەستىرۋدەن باس تارتتى. امال جوق, ءوز بەتىمىزشە ىزدەۋگە كىرىستىك. 10 جىل وتكەننەن كەيىن عانا اقشانىڭ قايدا جاتقانىن رەسەي ۇكىمەتىنىڭ كومەگىمەن انىقتادىق. ۇلتتىق بانكتىڭ جامبىل وبلىسىنداعى باسقارماسى اقشامىزدى سول كەزدە ماسكەۋگە جىبەرمەي وزدەرى پايدالانعان بولىپ شىقتى. ويتكەنى 1992 جىلى جىبەرگەن اقشا ماسكەۋگە ەكى جىلدان سوڭ 1994 جىلدىڭ 18 اقپانىندا عانا تۇسكەن. مۇنى ۇلتتىق بانك بىزگە حابارلاماعان, بۇل جايلى ءبىز تەك ماسكەۋدەگى «فونون» بانكىسىنىڭ حاتى ارقىلى بىلدىك», دەيدى ءمان-جايدى باستان-اياق بايانداپ بەرگەن اقساقال.
الايدا ونىڭ ايتۋىنشا, ەكى جىلدان سوڭ ەسەپشوتتارىنا اقشا كەلىپ تۇسكەنىمەن «ەليترون» بۇل جايىندا قۇلجالىقتارعا جۇمعان اۋىزدارىن اشپاعان. كەرىسىنشە جشس-ءنىڭ اتىن وزگەرتىپ, ءالى كۇنگە اقشانى زاڭسىز پايدالانىپ كەلەدى. بۇل ءىس بويىنشا دا ا.نىسانباەۆ كومەك سۇراپ, تالاي ەسىكتى قاققان. رەسەي پروكۋراتۋراسى, قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىنە جازعان حاتتارىنان دا ەش ناتيجە شىقپايدى. بۇل ءىس بويىنشا قاريا ۇلتتىق بانكتىڭ جامبىل وبلىسىنداعى فيليالىن عانا ايىپتاپ وتىر. «ولار اقشانى ۋاقتىلى جىبەرمەگەنىمەن قويماي, سول اقشاعا قاتىستى قاجەتتى قۇجاتتاردى قاساقانا جويىپ جىبەرىپ, وزدەرىنىڭ زاڭ بۇزۋشىلىق ارەكەتىن جاسىرىپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1993 جىلعى №1945-ءحىى قاۋلىسىنا سايكەس, ولار اقشانى 12 كۇننىڭ ىشىندە جەتكىزىپ بەرۋگە مىندەتتى بولاتىن. ال ولار بولسا اقشانى 720 كۇننەن كەيىن اۋدارىپ وتىر. زاڭ بويىنشا ۇلتتىق بانك قابىلداعان اقشانىڭ ءاربىر كەشىكتىرگەن كۇنىنە سول قارجىنىڭ 0,5% ايىپپ ۇلىن تولەۋگە مىندەتتى. بۇل تالاپ تا ورىندالعان جوق», دەگەن ا.نىسانباەۆ ۇلتتىق بانك تاراپىنان كەلتىرىلگەن زالالداردى ءوندىرىپ الۋ ماقساتىندا تالاپ-ارىزبەن بىرنەشە رەت سوتقا جۇگىنگەنىن دە ايتىپ بەردى. الايدا جەمە-جەمگە كەلگەندە سوت اقساقالدىڭ تالاپ-ارىزىن قاراۋ ءۇشىن الدىن الا مەملەكەتتىك باج سالىعىن تولەۋدى تالاپ ەتكەن. وسىلايشا ەڭبەك ارداگەرىنىڭ 7 رەت جولداعان تالاپ-ارىزىن كەرى قايتارعان. «پروكۋراتۋرا دا ءبىزدىڭ مۇددەمىزدى قورعاپ سوتقا تالاپ-ارىز بەرۋدەن باس تارتتى. ولاردان «سوتقا جۇگىنۋ كەرەك», دەپ كەڭەس بەرۋدەن ارى اسپاعان 100-گە جۋىق حات الدىق. سەكسەنگە كەلگەندە مەن وسى ىستەردىڭ اق-قاراسىن اجىراتىپ بەرەم دەپ ءجۇرىپ كانىگى زاڭگەرگە اينالدىم. زاڭ مەن كودەكستەردى جاتتاپ الدىم. ماسەلەن, ازاماتتىق كودەكستىڭ 353-بابىنا سايكەس باسقانىڭ اقشاسىن زاڭسىز پايدالانعانى ءۇشىن ۇلتتىق بانك بىزگە ايىپپۇل تولەۋگە مىندەتتى», دەيدى كودەكستى قۇجاتتارىمەن بىرگە قوسا الىپ جۇرگەن قاريا.
اقشا ماسكەۋگە سوم كەزىندە اۋدارىلعان. 1993 جىلى ءتول تەڭگەمىز شىققاننان كەيىن جوعارىداعى ميلليوننان استام سومنىڭ قۇنسىزدانىپ كەتكەنى تۇسىنىكتى. الايدا امانقۇل اقساقال مىنانداي دايەكتەردى العا تارتتى.
«ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ انىقتاماسىنا سايكەس 1992 جىلدىڭ 1 اقپانىنان 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسىنا (قازاقستاننىڭ تەڭگەسى شىققان كۇن) اقشانىڭ قۇنسىزدانۋى 13606,7% بولعان نەمەسە 1 300 000 سوم اقشامىز 353 774,2 تەڭگە بولعان. ەندەشە 1994 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا, ياعني اقشا ماسكەۋگە تۇسكەن كۇنى بۇل قارجى 757 642,8 تەڭگەنى قۇراعان. دەمەك, جوعارىداعى قاۋلىعا سايكەس ۇلتتىق بانك ءاربىر كەشىكتىرگەن كۇنىنە 0,5% ايىپ اقى تولەۋگە مىندەتتى بولعان جاعدايدا 757642 تەڭگە كەشىكتىرگەن 720 كۇن ءۇشىن 2 727 511 تەڭگەگە جەتكەن. قارجى 1994 جىلى «ەليترون» سەرىكتەستىگىنىڭ ەسەپشوتىنا تۇسكەندە 757 642 تەڭگەنى قۇراعان بولسا, بۇگىنگى كۇنى ەشقانداي ءوسىمسىز 51 375704 تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ال بۇل قارجىنى «ەليترون» 28 جىلدان بەرى تەگىن پايدالانىپ كەلەدى», دەيدى ماڭداي تەرمەن تاپقان ءار تيىنىنا ەسەپ جۇرگىزىپ كەلگەن اقساقال. بىزگە ۇستاتقان ءبىر بۋما قۇجاتتا وسى ىسكە بايلانىستى بارلىق دالەلدى ىسقاعازدار مەن قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسى تىركەلگەن ەكەن.
ءتۇيىن. راس, امانقۇل اقساقالدىڭ وسىنشاما جىلدار بويى ادىلدىك سۇراپ, اقيقاتىن انىقتاماق بولىپ جۇرگەن بۇل ەكى ءىسى دە كۇردەلى. ءار ءسوزىن, ءار دەرەگى مەن ءاربىر حاتىن ءتيىستى قۇجاتتارمەن, قۇزىرلى ورگانداردىڭ شەشىمدەرىمەن شەگەلەپ, دالەلدەپ بەرىپ وتىرعان قاريانىڭ ىجداعاتتىعى مەن مۇقياتتىلىعىنا ريزا بولدىق. الايدا سان جىل سەرگەلدەڭگە سالعان داۋلى ىستەر قاريانىڭ دەنساۋلىعىنا دا سالماعىن تۇسىرگەن. «مەندە قازىر ءبىر عانا ماقسات بار – كوزىمنىڭ تىرىسىندە وسى ىستەردى تۇبەگەيلى شەشىپ, «قۇلجانىڭ» كىناسىز, ءوزىمنىڭ الاياق ەمەس ەكەنىمدى دالەلدەۋ», دەيدى قاريا.