قۇردىم

ويىن, قىزىق قۋعان ءبىز سياقتى جۇ­­گىرمەكتەر مەن بۇرالقى ءسوز, كۇلكى باق­قان جىگىت-جەلەڭ بولماسا, قاسىنا جولايتىندار شامالى بولاتىن. سەبەبى ول كىسى ۇلكەن باسىمەن جايدىڭ وزىندە توسىن قىلىقتار شىعاراتىن. ۇرتتاپ الادى. كوشەدە كەلە جاتىپ, تۇرا قالىپ ولەڭ ايتا جونەلەدى. نەمەسە ساۋدىڭ وزىندە بەتىڭە قاراپ تۇرىپ ولەڭدەتە جونەلەدى. «سماعۇل ىشتەن تىنىپ ۇيدە جاتىر, اداسىپ, ادام ۇقپاس كۇيدە جاتىر. قاسىندا باسىن سۇيەر ءتىرى جان جوق, اپىر-اي بولعانى ما زاماناقىر» دەگەندەي كەيبىر شۋماقتارىنىڭ جوباسى عانا ەسىمدە (بۇل شۋماقتىڭ دا ءۇشىنشى, ءتورتىنشى جولدارى قۋاتتىراق-تىن, ۇيقاسى مەن كەيبىر سوزدەرى عا­نا ەستە قالعاندىقتان, ءوزىم قۇراپ الىپ وتىرمىن). ەل اۋزىندا قالعان قۋاقى ولەڭدەرى دە بار. مەن ول كىسىنى كورە قالسام وسىنداي سوزدەرى ءۇشىن كوپ ۇيىرسەكتەيتىنمىن. اسا جاقىنداپ كەت­پەيمىن, قاشىپ كەتە قوياتىنداي ارا­قاشىقتىقتى ساقتايمىن دا, قاسىن­دا ءجۇرىپ وتىرام. بىرنارسە دەپ ولەڭ­دەتىپ كەتۋى مۇمكىن, ويتپەسە دە جاي سويلەگەنىنىڭ ءوزى قىزىق. جالت بۇرى­لىپ, الدەنە دەپ قالسا تىركەستەرى كەسەك تۇسەدى. تۇرا قالىپ زاۋلاتىپ ولەڭ وقىعانى, اسىرەسە. كوبىنە جىراۋلار پوە­زياسىن بۇرقىراتار ەدى. وقىس ولەڭ­دەتە جونەلەتىنىمەن قويماي, ءتۇرى دە سۇس­تى, جاۋىرىندى, زور كىسى-تۇعىن.

ۇلكەندەر «سەندەردىڭ كورگەندەرىڭ زامانى ءوتىپ, ابدەن شوگىپ قالعان سماعۇل عوي» دەپ وتىراتىن, راس بولسا. بىراق سول 2000 جىلدارعا قارايعى ۋاقىتتىڭ وزىندە ءتۇر-تۇلعاسى, ءسوز ساپتاسى وسى زاماننىڭ ادامىنا كەلىڭكىرەمەيتىن. ەرتە زامانداردان بايقاماي وسى كۇنگە ءتۇسىپ كەتىپ, جاي تاپپاي جۇرگەن جانداي كورىنەتىن. ول تۋرالى ەل نە دەسە و دەسىن, مەن تۇڭعىش رەت ساكەننىڭ «بابالارىما» دەگەن ولەڭىن انىمەن سول كىسىدەن ەستىگەنىمدى نەگە جاسىرا­يىن. بۇل ءان ءبىزدىڭ ەل ىشىندە باياعىدان ايتىلعانىمەن, ساكەننىڭ ءانى رەتىندە تانىلىپ, تاس­­پادا قالماعان. كەيىن, بەرتىندە ءداستۇرلى ءانشى عالىم مۇ­حا­مەدين تاۋىپ الىپ شىرقاپ, تاس­پاعا باستى. ول كەزدە سماعۇل مارقۇم بولىپ كەتكەن. تۇقىمسىز. كەڭ پىشىل­گەن, اۋزىنان ولەڭ توگىلگەن دالانىڭ ادامى ەدى. جالعىز اتى بولدى عوي دەيمىن, مال باعاتىن. 9-10 سىنىپ وقىپ, ەسەيىپ قالعانىمدا سوڭعى رەت سماعۇلدى اتامنىڭ قىستاعىنان كوردىم. كورشى اۋىلدا ءبىر بايدىڭ مالىن باعاتىن. قىمىز بەرىپ, تىڭداپ قالۋعا تىرىستىق. «زامان نە بوپ بارادى, كەسىر وڭشەڭ, سەن تىستەگەن ناندى مەن جەمەيمىن, مەن تىستەگەن ناندى سەن جەمەيسىڭ...» دەدى وتىردى دا. «سەن تىستەگەن» دەگەندە قولىن سارت ەتكىزىپ ماعان قاراي شوشايتقاندا ءبىر شوشىپ قالاسىڭ. «اقىر زامان بولاردا بۇلاق تارتىلادى, قاراپ تۇرعان جىگىتكە قىز ارتىلادى» دەۋشى ەدى, ءتارىزى, كەلىپ تۇر. كولدەي شالقىپ جاتاتىن مىنا اينابۇلاقتىڭ تابانى تاندىرداي, تارتىلىپ قالىپتى» دەگەنى ەسىمدە.

اكەيمەن ۇزاق وتىرىپ اڭگىمە­لەستى. شەرىن تارقاتتى-اۋ دەيمىن. توردە جامان دومبىرا ءىلۋلى تۇرا­تىن, سونى كەلتىرىپ, ساكەننىڭ «بابا­لا­رىما» ءانىن ايتتى. الماتىدا كونسەر­ۆاتورياعا ءتۇسىپ, ساكەننىڭ جارى گۇلباھرامدىكىندە جاتىپ وقىعانىن, كەيىن وقۋدان شىعىپ قالعانىن ءبىلدىردى. بۇل كىسى گۇلبارام دەيدى ەكەن. «قولى اشىق, «قارنىڭ اشىپ قالماسىن» دەپ اقشا سالىپ بەرەتىن قالتاما» دەدى. ءمادي باپي ۇلى تۋرالى ايتا كەلىپ, «ۇشقارانى» ىڭىلداپ, ءاربىر جەرىنەن شالدى. «قاقاباي, ءباپي ەدى ءبىر تۋىسقان, ايانباي ولە-ولگەنشە كەك قۋىسقان» دەگەن تۇسىن قايتالاپ, قازاقتىڭ وسىسى كىمگە ۇلگى دەگەن سىڭايدا سويلەگەنى ءالى ەسىمدە. قازىر اۋىلدا دا, مەن كورگەن جەرلەردە دە ونداي قازاق جوق.

ەل اۋىپ كەتكەن, جىندى اتاندىرعان سماعۇلدىڭ تاريحي ساناسى اناعۇرلىم جوعارى, اقىلى ساۋ سوندا قازىر اڭداسام. ساكەننىڭ «بابالارىما» ولەڭى مەن ءماديدىڭ «ۇشقاراسىن» سالىستىرىپ, پىكىر ايتىپ وتىر. ەكەۋى دە قاشقىلىقتى-قۋعىلىقتى تاعدىردان سىر شەرتەدى عوي. وقۋشى كەزىمدە مەن ونداي اڭگىمەنى ەشكىمنەن ەستىمەگەم. «الماتىدان پويىزدا كەلە جاتىپ, قازاقتىڭ ءبىر قىزىنا ءتيىسىپ تۇرعان ءۇش ورىستى يتشە تەپكىلەپ, ميليتسيا كىرىپ كەلگەندە پويىزدان سەكىرىپ, سودان قوزعالىپ كەتكەن» دەيتىن سماشتى. سودان كەيىنگى ءومىرىن ورىستىڭ اراعى شايىپ كەتكەن دالانىڭ ەسكى قازاعىنىڭ ءبىر كەيپى وسى ما دەگەن ويعا قالاسىڭ كەيدە.