«كۇرىشتىڭ ارقاسىندا كۇرمەك سۋ ىشەدى» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانىن بىلمەيتىن جان جوق شىعار, ءسىرا. كۇرىشپەن بىرگە ونەتىن سول كۇرمەگى بار بولعىر كەشەگە دەيىن كەزدەسەتىن. پالاۋ باساتىن شاڭىراقتىڭ كىشكەنتايلارى القاقوتان وتىرا قالىپ, قازانعا تۇسەر داننەن وسى جارىقتىقتى ايىرىپ جاتاتىن ەدى.
تەحنيكا دامىعان قازىرگى كۇنى ەگىنشىنىڭ ەڭبەگىن ەش, تۇزىن سور قىلاتىن سول كۇرمەگىڭىز كورىنبەۋگە اينالىپ, بۇگىنگىنىڭ بالالارى ونداي ارتىق بەينەتتەن قۇتىلدى. بىراق ودان كۇرىش ءوندىرىسىنىڭ ماسەلەسى ازايىپ كەتكەن جوق. كەرىسىنشە, جىل سايىن سىردىڭ برەندىنە اينالعان ءونىمدى الۋ قيىنداپ بارا جاتىر.
كۇرىششىلەردىڭ جوعارىعا جەتكىزە الماي جۇرگەن ءبىر پروبلەماسى – ءونىمدى مەملەكەتتىك قورعا ساتىپ الۋ. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن وسى ماسەلە ۇكىمەتتە كوتەرىلىپ, شارۋالاردىڭ ءۇمىتى ويانعان ەدى. بىراق سوڭى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتكەن سول شارۋا ءالى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. وزىق ەلدەردە اگرارشىنىڭ جايىن ەڭ الدىمەن مەملەكەت ويلايدى. وندىرگەن ءونىمىن مەملەكەتتىك رەسۋرسقا الۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويادى.
– وسى سالاعا كەلگەلى بەرى ءبىراز شەتەلدە بولدىم. مىسالى, امەريكادا 1 مىڭ گەكتار كۇرىش, وسىنداي كولەمگە ماقتا ەگەتىن فەرمەردىڭ قاراماعىندا بار بولعانى 7 ادام جۇمىس ىستەيدى. قالعان تىرلىك تەحنيكاعا تيەسىلى. ەڭ باستىسى, ولاردىڭ ءونىمىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن مەملەكەت ساتىپ الادى. كاسىپكەر قالعانىن فيۋچەرلىك كەلىسىم ارقىلى ساۋدالايدى. جاپونيادا دا جاعداي وسىنداي. وعان قىزىلوردا مەن وساكا اراسىندا ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتپاققا بارعان ساپارىمىزدا كوز جەتكىزدىك. ولاردا كۇرىش قىمبات. ەت باعاسى ءتىپتى شارىقتاپ تۇر. ءبىر وگىزدىڭ قۇنى ءبىزدىڭ اقشاعا شاققاندا 7,5 ملن تەڭگە شاماسىندا. بىراق جاعداي وسىلاي ەكەن دەپ سىرتتان ارزان ءونىم ىزدەپ, سارسىلىپ جۇرگەن جاپوندى جانە كورمەيسىز. باعاسى ۇشىپ تۇرسا دا وزىندە وندىرىلگەندى الادى, – دەيدى «سىر مارجانى» جشس ديرەكتورى, وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى ءمىناجادين وتەەۆ.
قازاق «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەگەندى تەگىن ايتتى دەيسىز بە؟ رەسەيگە سانكتسيا سالىنعالى بەرى ول جاقتان بىزگە تىڭايتقىشتىڭ كەلۋى توقتادى. قازىر شارۋالار وسى جوقتى باسقا ەلدەردەن ىزدەستىرىپ جاتىر. وسىنىڭ ءوزى وزگەنىڭ قولىنداعىعا قاراپ, وندىرشەگىمىزدى سوزا بەرۋدىڭ سوڭى نەگە سوعارىن اڭداتسا كەرەك.
«سىر كۇرىشى – ەل ىرىسى» دەگەن قاناتتى ءسوزدى ەكىنىڭ ءبىرى ايتادى. بىراق ونىڭ بەلشەدەن كەلەر بەينەتىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. مىسالى, سوڭعى جىلدارى سىرداريانىڭ سۋالعانى كۇرىششىلەر قاباعىنا كىربىڭ ءتۇسىرىپ تۇر. ارينە, بۇل نەسىبەسىن جەردەن تەرگەن جۇرتقا ورتاق پروبلەما. ايتسە دە, داريا ارناسى تۇسسە, ءدان بولىپ سەبىلگەننەن وراققا ىلىنگەنشە سۋدا تۇراتىن كۇرىش كولەمى قىسقارىپ شىعا كەلەتىن بولىپ ءجۇر. مىسالى, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ باتىسىنداعى قازالى اۋدانىندا بۇرىن 12-13 مىڭ گەكتارعا كۇرىش ەگىلەتىن. «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا» كەتكەن توقسانىنشى جىلدارى وسى القاپتىڭ كوپ بولىگى بوس قالىپ, از جىلدا شەڭگەل مەن جيدە باسىپ, سورلانىپ كەتتى. جەردىڭ جايىن بىلەتىن مامانداردىڭ جانايقايىنا قۇلاق اسا قويعان ەشكىم بولعان جوق. مىسالى, وسى جىلى اۋداندا اۋىسپالى ەگىس ءتارتىبى سىزباسىنا سايكەس 7 865 گەكتارعا كۇرىش ەگىلۋى ءتيىس. بىراق سۋدىڭ تاپشىلىعىنان وسى كولەمنەن 1 127 گەكتار قىسقارتىلىپ كەتىپ وتىر. تاپشىلىق تارالعىداي تارتىلا بەرسە, بۇل تاعى ازايا تۇسەتىن ءتۇرى بار.
– وسىنىڭ بارلىعى وبلىس اۋماعىندا سۋ قويماسى جوقتىقتان بولىپ وتىر. قىزىلوردا قالاسى تۇسىنان سىرداريادان ءبولىنىپ شىعاتىن شىركەيلى كانالى كۇرىشتى بىزدەن 2-3 ەسە كوپ ەگىپ وتىرعان سىرداريا, جالاعاش, قارماقشى اۋداندارىن سۋلاندىرادى. ال بىزگە قاراوزەك ارقىلى كەلەدى. قىستا قاراوزەككە سۋ جيناعانىمىزبەن, ول جەتپەي قينالىپ قالامىز. قازالىداي ەمەس, جوعارىدا ايتىلعان اۋدانداردىڭ كۇرىشتەن وزگە دە كۇنكورىس كوزى بار. قازىرگى ۋاقىتتا جاسىردىم دەگەنىڭنىڭ ءوزى جارقىراپ كورىنىپ تۇرادى عوي. بىلتىر اۋە ءتۇسىرىلىمى جالاعاش اۋدانىنان – 3 800, سىرداريادان 2 مىڭ گەكتاردىڭ ۇستىندە ەسەپكە الىنباعان كۇرىش القابىن انىقتادى. قارماقشى اۋدانىنان دا وسىنداي گەكتارلار تابىلدى. ونسىز دا از سۋ وسىلايشا جىرىمشىلانىپ, اياقتا وتىرعان بىزگە جەتپەي, نەسىبەمىزدەن قاعىلىپ وتىرمىز, – دەيدى ءمىناجادين وتەەۆ.
قازالى جۇرتىن تاپشىلىقتان قۇتقاراتىن بىردەن-ءبىر جول – قاراوزەك سۋ قويماسىن سالۋ. ءتيىستى ورىنداردىڭ ماقۇلداۋىن السا دا باستالۋى كەشىگىپ جاتقان قۇرىلىسقا ەلدەگىلەر ۇمىتپەن قاراپ وتىر. وزەننىڭ سول جاعالاۋىنداعى كۇرىشتىك القاپتاردان شىعاتىن قاشىرتقى سۋلار دا بۇرىنعىشا ءبىر جەرگە جينالماي, ءار جەرگە جايىلىپ, ەگىستىكتى سورعا اينالدىرۋدا. بۇل ەندى شارۋاشىلىقتاردىڭ شاماسى كەلەتىن شارۋا ەمەس. 2013 جىلى 1-گد, 2-گد جانە ك-3-2 قاشىرتقىلارى يەسىز م ۇلىك رەتىندە اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ تەڭگەرىمىنە الىنعان. نەگىزى ونىڭ ءتۇپ يەسى «قازسۋشار» رمك بولۋى كەرەك. قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى بولىنگەنى ءجون. ايتپەسە, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن جەردەن ايىرىلىپ, ساقالدى قولدان بەرگەندەي بولامىز.
كەزىندە سىرداعى ءداستۇرلى داقىلدى ەگۋگە جەر مەن ءداننىڭ ءتىلىن بىلەتىندەر عانا بەل بايلايتىن. قازىر كوپ جۇمىستى وڭايلاتقان تەحنيكا ارقىلى ەكىنىڭ ءبىرى ەگىنشى اتانىپ ءجۇر. ەگەر مەملەكەتتەن قولداۋ ازايا قالسا سۋبسيديا ەسەبىندە بەرىلەتىن قارجىدان قارپىپ قالعىسى كەلەتىندەردىڭ كوبى-اق باسقا سالانىڭ سوقاسىن جەگىپ شىعا كەلەرى انىق. تاعى دا سىرتتاعىعا قاراپ سۇقتانعانداي بولامىز-اۋ. بىراق ماماندار شەتەلدىڭ كوبىندە ەگىستىك القاپتى ۇستاپ تۇرعانى ءۇشىن دوتاتسيا بەرىلەتىنىن ايتادى. بىزگە كەرەگى وسى.
ءارتاراپتاندىرۋ تۋرالى دا ايتار اڭگىمە كوپ. وبلىستاعى 8 تاناپتىق اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى تەك كۇرىش پەن جوڭىشقاعا نەگىزدەلگەن. باقشا, كوكونىس ەگىپ جاتقاندار دا بار, بىراق ءونىمى ويداعىداي ەمەس. ويتكەنى ءبىر وبلىستىڭ جەرى بولعانىمەن ءار ءوڭىردىڭ توپىراقتىق, كليماتتىق ەرەكشەلىگى بار. سوندىقتان دا كەڭەس وداعى كەزىندە ءار اۋداندا ءوز تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇمىس ىستەيتىن.
سوڭعى 1-2 اپتا كولەمىندە داريا ارناسى تولىپ, جۇرتتىڭ جۇزىنە قان جۇگىرە باستادى. «ەگىندى سۋعا باستىرار كەزدە وسىنداي مولشىلىق بولسا عوي, شىركىن» دەيدى سوڭعى جىلدارى وزەننىڭ سولىپ اققانىنان زارەزاپ بولعاندار. سىرداريا اۋدانىنداعى «ابزال ي ك» كومپانياسى دا سۋ تاپشىلىعىنان جوبالانعان 5 مىڭ گەكتاردىڭ 400 گەكتارىن قىسقارتىپتى. بۇل ءبىر بريگاداعا تيەسىلى القاپ. ارينە, كومپانيا ديقاندارىن دالادا قالدىرمايدى. بۇلار ابجىلدىك تانىتىپ, تىڭايتقىشتى رەسەي مەن وزبەكستاننان بىلتىر كۇزدە جەتكىزىپ الىپتى. قازىر شارۋالاردىڭ كوبى باعاسى 3 ەسەگە جۋىق قىمباتتاعان تىڭايتقىشتى الۋعا شاماسى كەلمەي وتىر.
ءبىز كۇرىش وندىرىسىندەگى كۇرمەكتەن دە كوپ ماسەلەنىڭ كوزگە كورىنىپ تۇرعاندارىن عانا سانامالاپ شىقتىق. ءونىمى شىعىنىن جاپپاۋعا اينالىپ بارا جاتقان سالاداعى پروبلەما شەشىمى كۇرىشكە ستراتەگيالىق ءونىم رەتىندە مەملەكەت تاراپىنان ءمان بەرۋ.
قىزىلوردا وبلىسى