ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازى

عىلىمي پايىمدارى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى ۇلتىنىڭ بول­مىسىن تەرەڭ تانىعان عالىم. ياعني بارشا مۇڭ-قايعىسىنىڭ, ارمان-تىلە­گى­نىڭ, جارقىن بولاشاعىنىڭ قايدان ەكەنىن تەرەڭ زەردەلەگەن جانە وعان جە­تۋ­دىڭ جولدارىن دا جاقسى بىلگەن. بىزدىڭشە, احاڭنىڭ عالىمدىعىن ەكى ءتۇرلى ەرەكشەلىك بويىنشا باعالاۋىمىز كەرەك: بىرىنشىدەن, ۇلت قاجەتتىلىگىن وتەۋ­گە ارنالعان كوركەم شىعارمالارىن جيناقتاپ, جۇيەلەۋدە دە عىلىمي ويلاۋ الەۋەتىنىڭ كەيبىر قىرلارى كورى­نىس بەرەدى. حالىقتىڭ سول تۇستاعى ەكو­نو­­ميكالىق, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق, قو­عام­دىق-پسيحولوگيالىق احۋالىن تەرەڭ زەردەلەپ, سوعان لايىق تاقىرىپتارداعى شىعارمالاردى ۇسىنادى. ەكىنشىدەن, قازاق عىلىمىنىڭ التىن باستاۋلارى رەتىندە عىلىمي-تەوريالىق ەڭبەكتەرىنىڭ ماڭىزى اسا جوعارى.

قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان تەرەڭ ساۋاتتى بولعاندىقتان, ونىڭ باسىنداعى احۋالدىڭ سەبەپ-سالدارىن دا جاقسى تۇ­سىن­گەن. قيىندىقتان قۇتقارۋدىڭ جول­دارى ەڭ ءبىرىنشى حالىقتى وياتۋ مەن بىلىمگە جەتەلەۋدە دەپ ءبىلدى. «حالىققا نە كەرەك؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەيدى. بوداندىقتا تۇرعان جۇرتتىڭ بارشاسىنا ورتاق قيىندىق پەن قازاق حالقىنىڭ باسىنداعى ەرەكشە تاعدىردىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. وتارلاۋشى ەل مەن بوداندىقتاعى حالقىنىڭ تۇرمىسى دا, سالتى دا, ومىرلىك ۇستانىمدارى مەن دۇنيەتانىمى دا ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن. مۇنداي جاعدايداعى قايشىلىقتىڭ سالدارى بودان ەلگە اسا اۋىر سوققى بولا­تىنى بەلگىلى. تۇرمىسى, ءداستۇرى, ءتىلى, جالپى العاندا, بارشا مادەنيەتى مەن ۇلتتىق پسيحولوگياسى داعدارىسقا ۇشى­­راي­دى. عاسىرلار بويى ساناسىنا سىڭگەن داس­تۇرلەرى قولدانىستان ىعىسىپ, جا­رام­­سىز كۇيگە تۇسكەندە حالىق ۇلكەن تى­­عى­رىققا تىرەلەدى ەكەن. تەگى بوتەن شارۋا­شىلىققا ادامنىڭ بىردەن يكەمدەلە كەتۋى قيىن, اقىل مەن دەنەگە توسىن سالماق تۇسكەن سوڭ قينالادى, جاسيدى, ونىڭ اقىرى بويكۇيەزدىككە الىپ كەلەدى. وسىلايشا, قازاق حالقىنىڭ ۇستىنەن ءزىل قارا كۇش باستى, «قاراڭعىلىق» ءمىنى تا­عىل­دى. بۇگىندە «قازاق نەدەن وسىنداي بولدى؟» دەپ, ءبىز ىزدەپ جۇرگەن كوپتەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابىن احاڭ سول تۇستا تەرەڭ تۇسىنگەن ەدى.

نە ىستەۋ كەرەك؟ حالىقتى وياتۋ كەرەك! تىڭ سەرپىلىس كەرەك! قازاققا ەڭ ءبىرىن­شى قانداي ءادىس قولدانعان ءجون؟ سوزبەن اسەر ەتۋ! ويتكەنى ۇلى دالانىڭ باتىسى مەن شىعىسىن, وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىن تۇتاستىرىپ, ءبىر ۇلت رەتىندە ساقتاپ كەلگەن ءسوز قۇدىرەتى بولاتىن. قازاق سوزگە توقتاعان حالىق ەدى, سول قاسيەتى ەشقانداي زاماناۋي تەحنيكا مەن تەحنولوگياسىز-اق حالىقتى ءبىر رۋحاني ورتالىققا توپتاستىرىپ وتىرعان. وزگە جۇرتتىڭ داستۇرىنە نەگىزدەلگەن ۋاقىت تالاپتارىنىڭ قۇشاعىندا جۇتىلىپ كەتپەس ءۇشىن ءوز ءداستۇرىن, ءوز قۇندىلىعىن جاڭا زامانعا بەيىمدەۋ ءتاسىلىن قولعا الدى. قازاق «قاراڭعىلىعى» نەدە؟ قازاق تۋمىسىنان ساۋاتسىز, وركەنيەتكە بەيىم­دى­لىگى تومەن ەمەس, كەرىسىنشە تابيعي ما­دە­نيەتكە نەگىزدەلگەن دۇنيەتانىمىندا ادامزاتتىق دەڭگەيدەگى قۇندىلىقتار ۇيالاعان, تەرەڭ ءبىلىمدى يگەرگەن حالىق بولاتىن. باتىستىڭ ماتەريالدىق قۇندى­لىق­تارعا نەگىزدەلگەن مادەنيەتى مەن ونىڭ ارتىنداعى ءوز وكتەمدىگىن ورناتۋعا قۇ­رىلعان قارۋلى كۇشتەردىڭ الدىندا دارمەنسىز كۇي كەشكەن حالىقتىڭ ەن­دى­گى ءۇمىتى جاڭا زامانعا بەيىمدەلۋدە عانا تۇرعان ەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا, «قاراڭعىلىق بۇلتىن سەيىلتۋ نەمەسە ويانۋ» دەپ جۇرگەنىمىزدىڭ ءوزى جاڭا زا­مان­عا بەيىمدەلۋ بولاتىن, بىزگە باسقا جول جوق ەدى.

وسىنىڭ ءبارىن وي ەلەگىنەن وتكىزە كەلە احمەت بايتۇرسىن ۇلى «قىرىق مىسال», «ماسا» اتتى ەڭبەكتەرىن جاريالادى. مۇندا ءتۇرلى تاقىرىپتاعى ماسەلەلەر قامتىلدى. مىسالى, ىنتىماق-بىرلىك تۋرالى «اققۋ, شورتان ءھام شايان», ويسىز ماقتانشاقتىق تۋرالى «شىمشىق پەن كوگەرشىن», «ەمەن مەن قامىس», كۇن­شىل­دىك تۋرالى «وگىز بەن باقا» سەكىل­دى اۋدارمالار قازاق قوعامىنىڭ سول كەز­دە­گى جاعدايىنا ساي تاڭدالىپ الىن­عان مىسالدار بولاتىن. سول سەكىل­دى ماسا بولىپ ىزىڭداپ, حالىقتى وياتۋ ماق­سا­تىندا جازىلعان «ماسا» جي­نا­عىن­دا دا حالىقتى وياتىپ, جاڭا زامان ۇيىقتاپ جاتقاندى كەشىرمەيتىنىن جانە كەلەر ۇرپاقتىڭ قامى ءۇشىن جاڭاشا تۇلەمەسە بولمايتىنىن ەسكەرتەدى. ء«سوز يەسىنەن» اتتى ولەڭىندە:

ۇستىندە ۇيىقتاعاننىڭ اينالا ۇشىپ,

قاققى جەپ, قاناتتارى بۇزىلعانشا,

ۇيقىسىن از دا بولسا بولمەس پە ەكەن,

قويماستان قۇلاعىنا ىزىڭداسا؟! – دەپ, توقتاۋسىز ناسيحات, ۇندەۋ, شاقى­رۋ­لار جۇرگىزە بەرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وتكەن عا­سىر باسىندا قولعا العان باستى قار­ۋى ءسوز ونەرى ەدى. ءسوز ونەرىن عىلىمي تۇرعىدان سارالاپ, تەوريالىق نەگىزدەرىن قالادى, قولدانبالىق تۇرعىدان حالىقتى جارقىن بولاشاققا شاقىرۋ قۇرالىنا اينالدىردى. ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن قالادى, ءتىلدى تەوريالىق تۇرعىدان جۇيەلەپ, ءبى­لىم مازمۇنىنا ەنگىزدى. قازاق ءتىلىنىڭ تازا­لى­عىن ساقتاۋ ءۇشىن وراسان زور ەڭبەك ەتتى. ول ءوزىنىڭ ء«ومىربايانىندا»: «...ورىنبورعا كەلگەننەن كەيىن, ەڭ الدىمەن, قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسى مەن گرامماتيكالىق قۇرىلىسىن زەرتتەۋگە كىرىستىم; ودان كەيىن قازاق ءالىپبيى مەن ەملەسىن رەتكە سالىپ, جەڭىلدەتۋ جو­لىندا جۇمىس ىستەدىم, ۇشىنشىدەن, قازاق­تىڭ جازبا ءتىلىن بوتەن تىلدەردەن كەلگەن قاجەتسىز سوزدەردەن ارىلتۋعا, سينتاكسيستىك قۇرىلىسىن وزگە تىلدەردىڭ جات اسەرىنەن تازارتۋعا ارەكەتتەندىم; تورتىن­شىدەن, قازاق پروزاسىن جاساندى كىتابي سيپاتتان ارىلتىپ, حالىقتىق سويلەۋ تاجىريبەسىنە ىڭعايلاستىرۋ ءۇشىن عىلىمي تەرميندەردى قالىپتاستىرۋمەن اينالىستىم» دەگەن ەكەن. وسى سوزدەردىڭ ءبارى دە ادال كوڭىلدەن شىققان, شىن عالىمنىڭ قالىڭ بۇقارا الدىنداعى ەسەبى ىسپەتتى.

ۇلت ۇستازى قازاق ءالىپبيىنىڭ تاماشا ۇلگىسىن جاساپ ۇسىندى جانە ونى الماعايىپ زاماندا بارشا قازاق بالاسى ءوزىنىڭ تاريحي ءتول جازۋى رەتىندە قابىلدادى. كيريلل ۇلگىسىنە نەگىزدەلگەن قازاق ءالىپبيى ءحىح عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنان باستاپ ۇسىنىلا باستاعان بولاتىن. وسى قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن احاڭ اراب الىپبيىنە نەگىزدەلگەن ءوز ۇلگىسىن ۇسىندى. ويتكەنى اراب الىپبيىندە قازاقتىڭ تاريحى, بىر­نە­شە جۇزجىلدىقتارعا سوزىلعان جازۋ مادەنيەتى, ءدىنى مەن ءدىلى تۇر ەدى. سونى قور­عاۋ ءۇشىن بار مۇمكىندىگىن جۇم­ساپ, جان­كەشتىلىكپەن ەڭبەك ەتتى. وكى­نىش­كە قاراي, بۇل جازۋدى ءبىز ساقتاپ قالا المادىق, قازىرگى كەزدە تەك قىتاي, يران, اۋعانستان جەرىن مەكەندەيتىن قازاقتار اراسىندا قولدانىلىپ ءجۇر.

ونىڭ تىلدىك ۇعىمدارعا بەرگەن انىق­تامالارىنىڭ عىلىمي تەرەڭدىگى, دال­دى­گى قازىرگى عىلىم ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سونىمەن قاتار زات ەسىم, سىن ەسىم, ەتىستىك, ەسىمدىك, وداعاي, ۇستەۋ, باستاۋىش, بايانداۋىش, پىسىقتاۋىش, شىلاۋ, ءسوز تاپتارى, سويلەم, قۇرمالاس سويلەم, قاراتپا ءسوز ت.ب. ول جاساعان جۇزدەگەن تەرميندەر بۇگىنگى قازاق ءتىل ءبىلىمى جانە باسقا دا پاندەرگە ۇلتتىق سيپات بەرىپ تۇرعان باعا جەتپەس قۇندىلىق. عالىم رەتىندەگى باسقا دا عىلىمي الەۋەتىن ايتپاعاندا, وسىنداي ۇلى قۇندىلىقتاردى دۇنيەگە كەلتىرۋ ءۇشىن اسا ۇلكەن جۇرەك جانە تەرەڭ پا­يىم مەن پاراساتتىڭ كەرەك ەكەنىن ويشا سەزى­نەمىز.

پەداگوگيكالىق پايىمدارى

حالىقتى وياتۋ مەن جاڭا زامانعا بەيىمدەۋ ءىسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى – وقىتۋ ءىسى. قازاقتىڭ وقۋسىز كوسەگەسى كوگەر­مەي­تىنىن وتكەن عاسىر باسىنداعى بارشا قازاق زيالىلارى ايتسا دا, ماسەلەگە كەشەندى تۇردە قاراپ, ناقتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بەل شەشىپ كىرىسكەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەكەنىن ەشكىم جوققا شى­عار­مايدى جانە دە ءبىز بۇل ەڭبەگىن ايرىقشا باعالاۋىمىز كەرەك. «ۇلت ۇستازى» دەگەن اتاعىنىڭ ءوزى اتقارعان جۇمىسىنا سول كەزدە بەرىلگەن باعا. ول ۇلت بولاشاعىن وقۋدان ىزدەدى. «قازاقشا وقۋ جايىنان» اتتى ماقالاسىندا: ء«بىز اۋەلى ەلدى تۇزەتۋدى بالا وقىتۋ ءىسىن تۇ­زە­تۋ­دەن باستاۋىمىز كەرەك. نەگە دەسەك, بولىستىق تا, بيلىك تە, حالىقتىق تا وقۋمەن تۇزەلەدى... قازاق ىشىندەگى نەشە ءتۇر­لى كەمشىلىكتىڭ كوبى تۇزەلگەندە, وقۋ ىسىمەن تۇزەلەدى», دەپ اتاپ كورسەتەدى.

وقۋ ءىسى تۋرالى مىنا ويلارى بۇگىنگى كۇن ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى: «قازاقتىڭ وقۋ جۇمىسى بۇل كۇندە شكولادا: قازاق بالالارىنىڭ ءبىر پاراسى ورىسشا وقىپ ءجۇر, ءبىر پاراسى ەسكى مولدادان وقىپ ءجۇر, ءبىر پاراسى سوڭعى زامانداردا عانا جاڭا جولمەن وقي باستادى. ورىسشا وقىعانداردى وقىتۋ ءھام تاربيەلەۋ عىلىمى وقىعان ادامداردىڭ قولىندا. ورىسشا وقۋ ورىس قولتىعىندا تۇرعان جۇرتقا كەرەك, كەرەك بولعاندا قازاقشا وقىعاننىڭ ۇستىنە كەرەك. قازاقشا وقي, جازا بىلگەن سوڭ, شاما كەلسە ورىسشا دا ءبىلۋ قاجەت...» ەكەنىن ايتادى. قازاق ءتىلىنىڭ الدىنان شىعىپ جاتقان بۇگىنگى پروبلەمالاردى سول كەزدە, ياعني ءبىر عاسىر بۇرىن بولجاعان كورەگەن ادامدى كەمەڭگەر دەمەسكە سەبەپ بار ما؟! ويتكەنى ول ورىستىڭ تىلىنە تاۋەلدىلىككە ۇشىراۋىمىز مۇمكىن ەكەنىن, بويىنا بىتكەن عايىپتان حابار الاتىن سيقىرلى كۇش ارقىلى ەمەس, كەمەل بىلىمىمەن بولجاي ءبىلدى. باستالىپ كەلە جاتقان زامانا جەلىنىڭ سوڭى قايدا اپارىپ سوعاتىنى وعان ايناداعىداي ايقىن ەدى. سوندىقتان ول قازاقشا وقۋدى ۇلتتى قۇتقارۋدىڭ ءبىرىنشى قۇرالى دەپ باعالادى.

سونداي-اق ول قازاق مەكتەپتەرىنىڭ مۇقتاجدىعىن وتەۋ ماقساتىندا قازاق ءتىلىن ءپان رەتىندە ۇيرەتەتىن تۇڭعىش وقۋلىقتار جازدى. ونىڭ ءۇش بولىمنەن تۇراتىن ء«تىل – قۇرال» اتتى وقۋلىعىنىڭ فونەتيكاعا ارنالعان ءبولىمى 1915 جىلى, مورفولوگياعا ارنالعان ءبولىمى 1914 جىلى, سينتاكسيس ءبولىمى 1916 جىلدان باستاپ جارىق كوردى. ء«تىل – قۇرال» – قازاق ءتىلىنىڭ تۇڭعىش وقۋلىعى. وقۋلىق قازىرگى قازاق ءتىلى وقۋلىقتارىنىڭ نەگىزى بولىپ قالاندى. ء«تىل – قۇرال» قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاراۋ-تاراۋ سالالارىنىڭ قۇرىلىمىن جۇيەلەپ, عىلىمي نەگىزىن سالعان زەرتتەۋ. سونداي-اق بايتۇرسىن ۇلى پراكتيكالىق قۇرال رەتىندە ء«تىل جۇم­سار», مۇعالىمدەرگە ارنالعان «بايان­شى» دەگەن ادىستەمەلىك كىتاپتار جازدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى وقۋلىعىنداعى تىلدىك ساناتتاردى ۇعىندىرۋ ماقساتىندا ەن­گىزگەن «سىناۋ», «داعدىلاندىرۋ» دەگەن ارنايى بولىمدەر قازىرگى زامانعى ادىس­تەمە عىلىمى ءۇشىن دە ءوز ماڭىزىن جويعان جوق. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اقىن, اۋدارماشى, عالىم-ءتىلشى, ادەبيەتتانۋشى رەتىندەگى ۇلان-عايىر ەڭبەگى ءوز داۋىرىندە زور باعاعا يە بولدى.

ءتۇرلى مەملەكەتتىك قىزمەتكە ارالاسا ءجۇرىپ, ءبىر مەزگىلدە ءوزىنىڭ جانى سۇيگەن وقىتۋشىلىق-ۇستازدىق جۇمىسىنان دا قول ۇزبەي قاتار الىپ ءجۇردى. 1921-1925 جىلدارى ورىنبورداعى, 1926-1928 جىلدارى تاشكەنتتەگى قازاق حالىق اعارتۋ ينستيتۋتتارىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, مادەنيەت تاريحى پاندەرىنەن ساباق بەردى. 1928 جىلى الماتىدا قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى رەكتوردىڭ شاقىرۋىمەن وسى وقۋ ورنىنا پروفەسسور قىزمەتىنە اۋىستى.

ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ پەداگوگيكالىق ەڭبەكتەرىنە ۇلى مۇحاڭ – مۇحتار اۋەزوۆ بىلاي دەپ باعا بەرگەن ەكەن: «احاڭ اشقان قازاق مەكتەبى, احاڭ تۇرلەگەن انا ءتىلى, احاڭ سالعان ادەبيەتتەگى ەلشىلدىك ۇرانى – «قىرىق مىسال», «ماسا», «قازاق» گازەتىنىڭ قان جىلاعان قازاق بالاسىنا ىستەگەن ەڭبەگى, ونەر-ءبىلىم, سايا­سات جولىنداعى قاجىماعان قايراتى, ءبىز ۇمىتساق تا, تاريح ۇمىتپايتىن ىستەر بولاتىن. اقاڭ – ەڭبەگى جانعان جاننىڭ ءبىرى. ىستەگەن ءىسىنىڭ جەمىسى – ارتىنان كەلە جاتقان جاستار. ونىڭ ارتى اقاڭ مەكتەبىنە ءتىزىلىپ كىرىپ جاتقان جاس بۋىن... قالامىنان تامعان بال ەم بولۋدان اينىمايدى». قانشا اتىپ-شاپسا دا, ورتەپ, جويسا دا احاڭنىڭ تۇتاس ۇلتتىڭ جۇرەگىنە ۇيالاعان ەلشىلدىك ۇرانى جوعالعان جوق, شىققان كۇن سەكىلدى ءوزىنىڭ نۇرلى بوياۋىمەن قايتا جارقىرادى. بۇگىنگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى وقۋ ورىندارىندا ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەسىمىن ەسكە المايتىن ۇجىم جوق دەۋگە بولادى.

ەكونوميكالىق پايىمدارى

ا.بايتۇرسىن ۇلىن تولعاندىرعان اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, كەڭىنەن العاندا ەلدىڭ ەكونوميكالىق احۋالى. بۇل ۇلتتىڭ بولا­شاعىن ايقىندايتىن نەگىزگى فاك­تورلاردىڭ ءبىرى. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاق وقىعاندارى ءبىلىم مەن ەگىنشىلىكتەن بولەك, قارجى, ەكونوميكا ماسەلەلەرى بويىنشا دا ءبىرشاما ماسەلە كوتەرگەن. ءحىح عاسىردىڭ سوڭى, حح عاسىردىڭ باسىندا ليبەرالدى-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق باعىتتاعى كوپتەگەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى: ءاليحان بوكەيحان باستاعان ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.تىنىشباەۆ, م.شوقاي سەكىلدى الاش زيالىلارى وزدەرىنىڭ عىلىمي ەڭ­­بەك­تەرىندە قازاق ولكەسى دامۋىنىڭ ەكونو­ميكالىق تاريحىنا دا نازار اۋدارادى. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بۇل باعىتتاعى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى, سول زاماندا قازاقتىڭ قابىرعاسىنا باتىپ تۇرعان جەر ماسە­لەلەرى بويىنشا جازعاندارىنان, اۋدارمالارىنان كورىنەدى. «قازاق جەرىن الۋ تۋراسىنداعى نيزام» اتتى ەڭبەگىندە (اۋدارما) ول بىلاي دەپ جازادى.

«قازاق پايداسىنداعى جەرلەردى الادى, قىستاۋلارىنان كوشىرىلەدى, قاي جون­مەن الىپ, قاي ورىنعا كوشىرەدى – ونى قازاق بىلمەيدى. جوعارعى حاكىمدەردىڭ قازاق جەرى تۋراسىندا شىعارعان نيزام, بۇيرىقتارى بولسا دا, ول بۇيرىقتاردى مۇنداعىلاردىڭ قايسىلارى ورنىنا كەلتىرىپ, قايسىلارى ورنىنا كەلتىرمەيدى. «قازاق جول رەتىن بىلمەيدى», دەيدى دە, بىرەۋلەرى جولمەنەن ىستەمەي, جوسىپ, بەتىمەن كەتەدى», دەپ قازاقتىڭ جەر تۋرالى مۇڭىن بايانداي كەلە, بىلايشا تۇيەدى: «جالپاق جۇرتتىڭ ءبəرى بولماسا دا, جالعىز-جارىم ازى دا بولسا, پايدالانار دەگەن نيەتپەن قازاقتىڭ جەرىن الۋ تۋراسىنداعى شىققان نيزام, بۇيرىقتاردى قازاقشاعا اۋدارىپ, بىرتە-بىرتە جۇرتتىڭ قۇلاعىنا تيگىزبەك ويىم بار».

قازاققا جەر – تۇراق, مەكەن, كۇنكورىس, تىرشىلىك كوزى. بار بايلىعى جەرمەن بايلانىستى حالىقتىڭ باسىنا تۋعان قيىنشىلىق بىرىنشىدەن, وتارشىلدىق پيعىلدان كەلسە, ەكىنشىسى – قازاقتىڭ ءوز قۇقىعىن جوقتاي الاتىن ساۋاتىنىڭ بولماۋىنان. ا.بايتۇرسىن ۇلى قولعا العان ۇلكەن باستامانىڭ ءبىرى – سول كەزدە قالىپتاسقان جاعدايعا وراي حالىقتى ەكونوميكالىق ساۋاتتاندىرۋ بولدى. وسى ماقساتتا جازىلعان «زەمستۆو», «جەر جالداۋ جايىنان», «كوشپەلى ھəم وتىرىقشى نورما» سەكىلدى ەڭبەكتەرى قازاقتاردىڭ جەر يەلەنۋ جاعدايىنا بايلانىستى جازىلعان. جاڭا تالاپتاردى تۇسىنبەي, جەر تۋراسىندا كەتىپ جاتقان كەمشىلىكتەر مەن جەرگە يە بولۋدىڭ جولدارى كورسەتىلەدى.

ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جان الىپ, جان بەرىسكەن وسىنداي شاقتاعى ەڭبەگىن س.سەيفۋللين بىلايشا باعالايدى: «...وزگە وقىعان مىرزالار شەن ىزدەپ جۇرگەندە, قورلىققا شىداپ, قۇلدىققا كونىپ, ۇيقى باسقان قالىڭ قازاقتىڭ ۇلت نامىسىن جىرتىپ, ۇلتتىق ارىن جوقتاعان پاتشا زامانىندا جالعىز-اق احمەت ەدى. قازاقتىڭ ول ۋاقىتتاعى كەيبىر وقىعاندارى ۋەزد, گۋبەرنيا سوتتارىنا كۇش سالىپ, ءتىلماش بولىپ, كەيبىرى ارىن ساتىپ ۇلىقتىق ىزدەپ جۇرگەندە, احمەت قازاق ۇلتىنا جانىن اياماي قىزمەت قىل­دى. حالىقتىڭ ارىن ىزدەپ, ءوزىنىڭ ويعا ال­عان ءىسى ءۇشىن ءبىر باسىن بايگەگە تىكتى».

جەر يەلەنۋدىڭ وزىندىك ءداستۇرلى ۇل­گى­­سىمەن جۇزدەگەن, مىڭداعان جىلدار بويى ءومىر كەشىپ كەلە جاتقان قازاق ءۇشىن جاڭا تالاپتاردى قابىلداپ, بايىبىنا بارىپ بولعانشا ءبىرشاما ۋاقىت كەرەك ەدى, الايدا وتارشىل بيلىك جۇيەسىندە كۇتىپ تۇراتىن ونداي «ۋاقىت» بولعان جوق, سالدارىنان قاراپايىم جۇرت اسا ۇلكەن زارداپ شەكتى. وسى تۇستا قارلىعاش قاناتىمەن سۋ سەۋىپ شىرىلداعان احاڭ­نىڭ ەڭبەگى اسا ساۋاتتى جاننىڭ ارە­كە­تىن كورسەتەدى. قازاق ءۇشىن قولايسىز زاڭنىڭ قولايلى جاقتارىن جان-جاقتى تۇسىندىرەدى, جەرگە يە بولۋدىڭ جولدارىن انىقتاپ بەرەدى. سونىمەن قاتار ەل ىشىندەگى جەكە باستىڭ قامى ءۇشىن مۇ­جىقتارعا جەر ساتىپ, سالدارىنان قا­را­پا­يىم حالىقتى سورلاتىپ جۇرگەن كەي ادامداردىڭ قىلىعىن كۇيىنە جازادى.

ا.بايتۇرسىن ۇلى ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق جاعدايلارعا بايلانىستى ءبىر­شاما ماسەلە كوتەردى. ول كوتەرگەن ماسە­لەلەردىڭ ءبىرازى ورىندالدى, ءبىرا­زى كەرىسىنشە, وزىنە قىرسىق بولىپ جا­بى­سىپ, تاياق بولىپ ءتيدى. اقىر سو­ڭىن­دا 1909 جىلى 1 شىلدەدە گۋبەرناتور تروينيتسكيدىڭ بۇيرىعىمەن تۇتقىندالىپ, سەمەي تۇرمەسىنە جابىلدى. رەسەي ءىىم-ءنىڭ ەرەكشە كەڭەسى 1910 جىلى 19 اقپاندا بايتۇرسىن ۇلىن قازاق وبلىستارىنان تىس جەرگە جەر اۋدارۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. وسى شەشىمگە سايكەس بايتۇرسىن ۇلى ورىنبورعا 1910 جىلى 9 ناۋرىزدا كەلىپ, 1917 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن سوندا تۇردى. ورىنبوردا تۇرعاندا ۇلت مۇددەسىنە سايكەس كەلەتىن ءبىرشاما قوعامدىق-ساياسي جۇمىستاردى جۇزەگە اسىردى. وسىندا ەڭ جاقىن سەنىمدى دوستارى ءا.بوكەيحان, م.دۋلات ۇلىمەن بىرىگىپ, سونداي-اق بارشا قازاق زيالىلارىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ, 1913-1918 جىلدارى تۇڭعىش جالپىۇلتتىق «قازاق» گازەتىن شىعارىپ تۇردى. گازەت قازاق حالقىن ونەر, ءبىلىم مەن ەكونوميكا, ونىڭ ىشىندە ساۋدا-ساتتىققا جانە كاسىپتى مەڭگەرۋ ءۇشىن دە ءبىلىمدى بولۋعا شاقىردى. وسىلايشا, ايداۋدا جۇرسە دە, ءوز ءومىرىن ارناعان ۇلت مۇددەسىنە دەگەن كوزقاراسىنان جا­ڭىل­ماي, ماقساتىنا جەتۋگە ارەكەتتەنە بەردى.

كەمەل ادام وزگەلەر سوكسە دە, ايىپ­تا­سا دا, وسەك-وتىرىكتى قارشا بوراتسا دا, ءتىپتى جالاعا تاپ بولسا دا, اۋزىن اشىپ ەشكىمگە ارتىق ءسوز, جاعىمسىز جاۋاپ قاتپادى. كەمەل ادام وزگەنىڭ كەمشىلىگىن كورەتىن ەمەس, كەرىسىنشە جاسىراتىن ادام. احاڭا قانشا جالا جابىلسا دا, ومىردەن قازاعىم, الاشىم, ەلىم دەپ ءوتتى. ء«وزىڭ ماڭگى ەمەس, اتىڭ ماڭگىلىك. اتىڭ ماڭگى بولسا, زاتىڭ – ماڭگىلىك», دەپ ءجۇسىپ بالاساعۇن ايت­پاق­شى, احاڭ قازاق حالقىنا, جاس­تار­عا پايداسى ءتيسىن دەپ باسىن قاۋىپ-قاتەرگە تىكتى. وسىنداي ەرلىگى ءۇشىن ول حالىق جادىندا ماڭگى ساقتالادى.

سارسەنعالي ءابدىماناپوۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,

پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

ماتەماتيكا پروفەسسورى