سەمەي – قازاقتىڭ تاريحي, رۋحاني قالاسى. كەشەگى كەڭەس زامانىندا وندىرىستىك قالا بولعانى دا بارشاعا ايان. ەڭ وكىنىشتىسى, 1997 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىمەن بىرىككەن سوڭ وندىرىستىك ورىندارى جابىلىپ, تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى باسقا جاققا اعىلدى, ەندى ءبىرى جۇمىس تاپپاي سابىلدى. قىسقاسى, وسى ۋاقىت ىشىندە سەمەيدىڭ كوسەگەسى كوگەرە قويدى دەي المايمىز. مۇمكىن ساياسي جاعىنان, جالپى شىعىس ءوڭىرى ءوڭىرى ءۇشىن ءتيىمدى بولعان دا شىعار, ول جاعىن ءدوپ باسىپ ءبىز ايتا المايمىز.
قۇلدىراعان, قۇرىعان ءوندىرىس وشاقتارىن قايتا-قايتا ايتىپ, جازعانمەن ماي تۇسپەس. ەندىگى كەزەكتە جاڭا قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى شىنايى, حالىق ءۇشىن ءتيىمدى ۇسىنىس-پىكىرلەرمەن ءبولىسىپ وتىرعانىمىز ءجون شىعار.
كۇنى كەشە سەمەيلىكتەردىڭ تىلەگىنە قۇلاق تۇرگەن پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ كەزەكتى جولداۋىندا اباي وبلىسىن قۇرۋدى ۇسىندى. ورتالىعى سەمەي قالاسى بولاتىندىعىن شەگەلەپ ايتتى. قۇداي-اۋ, الاڭ-ەلەڭ زاماندا مۇنداي جاقسىلىق بولادى دەپ كۇتپەگەن ەدىك. شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل جولعى جولداۋدى ۇيىپ, التىن ۋاقىتتى قيىپ تىڭدادىق. حالىق سەنىمى اقتالدى. كومەسكىلەنىپ, ءسونىپ بارا جاتقان سەمەيلىكتەردىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. الەۋمەتتىك جەلىدە تاراپ جاتقان بەينەروليكتەن كورگەندەي, پرەزيدەنت قۋانىشتى جاڭالىقتى ايتقاندا سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەي ابدىراپ قالدىق. ءبىر-بىرىمىزگە قاراستىق. قۋانىشىمىز قوينىمىزعا سىيماي, ءبىر-بىرىمىزبەن قۇشاقتاستىق. كوزىمىزگە قۋانىشتىڭ ىستىق جاسى ىركىلدى.
ەل دۇرىس ءتۇسىنسىن, كەمەدەن اعىتىلعان قايىقتاي, شىعىستان ءبولىنىپ بارا جاتقانىمىزعا «الاقايلاعان» جوقپىز. سەمەيدىڭ تامىرىنا قان جۇگىرىپ, تۇرالاپ قالعان تىرشىلىكتىڭ قايتا جانداناتىنىنا قۋاندىق. ايتپەسە قازاقتىڭ قاي پۇشپاعى بولسىن – ءوز جەرىمىز, ءوز ەلىمىز.
ەندىگى كەزەكتە ءبارىمىز ءبىر كىسىدەي قارت قالامىزدى قايتسەك دامىتامىز دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ويلانۋىمىز كەرەك. بار جۇكتى پرەزيدەنتكە ارتىپ قويۋعا بولمايدى. ءوزىمىز ارەكەت ەتۋىمىز كەرەك. بىرىنشىدەن, ەلگە جاناشىر, جارقىن بولاشاققا جول باستايتىنداي باسشىنى سايلاپ الۋ كەرەك شىعار. سودان كەيىن ءار سالا ماماندارى ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, ونى باسشىلىق تىڭداسا دەيمىز. اناۋ شۇرىق-تەسىك جولدار جوندەلىپ, قاراڭعى كوشەلەرگە جارىق تارتىلادى. ول ءسوزسىز دەپ ويلايمىن. مەنىڭ ويىمشا, ەت ءوندىرىسى, تەرى يلەۋ كومبيناتى قايتا ىسكە قوسىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قايتا ءبىر سەرپىن بەرىلۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار سەمەي – تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا تاپتىرماس ءوڭىر. جيدەباي, قوڭىر اۋليەنى ايتپاعاندا, قالا ىشىندە قانشاما تاريحي عيمارات بار. كەشەگى الاشورداشىلاردىڭ باس قوسقان عيماراتى, تۇرعان ۇيلەرىنە دەيىن ساقتاۋلى. اتاپ ايتساق, بۇگىندە بەيبىتشىلىك ارالى دەپ جۇرگەن جەرىمىزدىڭ ءوزى تاريحقا تۇنىپ تۇر. ودان بەرى نەۆزوروۆتار مۋزەيىنىڭ قورى قانداي باي؟! شوقان ۋاليحانوۆپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي دوس بولعان ف.دوستوەۆسكيدىڭ مۋزەي ءۇيى تۇر. ابايدىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيىنە ات باسىن بۇرساڭىز, حاكىمنىڭ ءومىر جولىمەن تولىقتاي دەرلىك تانىسىپ شىعاسىز. تىزە بەرسەك, كوپ. اباي كەلىپ جۇرگەن كىتاپحانا عيماراتى دا وسى ماڭدا. مىنە, باي تاريحىمىزدىڭ بىرەگەي بولىگى سەمەيدە. توقەتەرىن ايتار بولسام, جوعارىدا اتاپ وتكەن تاريحي نۇكتەلەردىڭ ءبارى ءبىر اۋماقتا ورنالاسقان. الداعى ۋاقىتتا تۋريستىك مارشرۋت جاساپ قويىپ, سىرتتان كەلگەن قوناقتاردى الىپ وتۋگە بولادى. بۇل دەگەنىمىز – شاھارىمىزعا قۇيىلاتىن قارجى. سەمەي سەرپىلىپ, قوناقتار قالامىزعا اعىلىپ جاتار كۇن الىس ەمەس دەپ ويلايمىن. سونىمەن قاتار اباي وبلىسى بولعاننان كەيىن «اباي» ورتالىعى اشىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
ءيا, سەمەيلىكتەر ەڭسە تىكتەپ, ەرتەڭگى كۇنگە نىق سەنىممەن قارايتىن ۋاقىت جەتتى. ءبىز, سەمەي قالاسىنىڭ تۇرعىندارى, جاڭا قازاقستاندى بىرگە قۇرامىز.
مەرەي قارت,
اقىن