پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ جولداۋدا ايتقان كونستيتۋتسيالىق سوتتى قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسى – جاڭا قازاقستان ءۇشىن ماڭىزى جوعارى جاڭالىق. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن پايدا بولىپ, ءحىح عاسىردىڭ 60-جىلدارىنا قاراي 80-گە جۋىق ەلدە سالتانات قۇرىپ ۇلگەرگەن بۇل ينستيتۋت بۇگىندە دەموكراتيانىڭ اجىراماس بەلگىسى رەتىندە قارالادى.
قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق جۇيەسى تۇتاستاي العاندا كونتينەنتالدىق (رومانو-گەرماندىق) قۇقىقتىق وتباسىعا جاتادى. سونىڭ ىشىندە روماندىق باعىتقا كەلەتىن بەلگىلەرى باسىمداۋ (ال رەسەيلىك قۇقىققا گەرماندىق سيپات كوبىرەك ءتان). روماندىق باعىتتاعى فرانتسيا قۇقىعىندا كونستيتۋتسيالىق ءادىل سوت ينستيتۋتى جوق. سوندىقتان ونىڭ ورنىنا بىزدەگى سياقتى كونسۋلتاتيۆتى ورگان – كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەيدى. انىعىندا ءبىز فرانتسيا تاجىريبەسىن كوشىرىپ العانبىز.
كونستيتۋتسيالىق سوتتى قۇرۋ تۋرالى ماسەلە قويىلعان تۇستا, قاي ەلدىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرۋگە ءتيىسپىز دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى؟ روماندىق داستۇردە بۇل ينستيتۋت جوق نەمەسە اسا جەتىلە قويماعان. قالىپ وتىرعانى گەرماندىق باعىتتاعى ەلدەردىڭ تاجىريبەسى (سكانديناۆ ەلدەرى بۇل ينستيتۋتتان باس تارتقان), سونىڭ ىشىندە جاقسى بولسىن, جامان بولسىن زوركين, تۋمانوۆتار باسقارعان, ءالى دە باسقارىپ كەلە جاتقان رەسەي تاجىريبەسى بار.
جالپى يۋريسديكتسياداعى سوتتار ءوز الدىنا قۇقىق نورماسىن تۇزە الاتىندىقتان اقش سەكىلدى انگلو-ساكسوندىق ەلدەر ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق يۋستيتسيانى ادەيىلەپ قۇرۋعا قاجەتتىلىك جوق. سوندىقتان بۇل ەلدەردىڭ قۇقىقتىق مودەلى ۇلگى بولۋعا كەلمەيدى. دەسە دە ءادىل سوت, جالپى قۇقىق تۋرالى تانىمىمىز ەمپيريزمى باسىم اعىلشىن-امەريكالىق قۇقىقتىق مادەنيەتكە كوبىرەك تۋىساتىندىقتان, ونىڭ فۋندامەنتالدى زاڭدىلىقتارى مەن پروتسەسسۋالدىق پرينتسيپتەرىن (جارىسپاشىلىق, جاريالىق) ءسوزسىز ەسكەرۋگە ءتيىسپىز. ونىڭ ۇستىنە الەم عانا ەمەس, قۇقىق تا جاھاندانىپ, ونىڭ ينتەركوممۋنيكاتيۆتى سۇلباسى كۇن وتكەن سايىن كەڭەيۋدە.
بۇل ماسەلەنىڭ سونداي-اق ەكىنشى جاعى بار. تەك شەتەلدىك تاجىريبەنى ەمەس, ءادىل سوت تۋرالى قالىپتاسقان ۇلتتىق قۇقىقتىق وي مەن تۇجىرىمداردى, تاريحي-مادەنيەتتانۋشىلىق نەگىزدەردى تەڭ ەسكەرۋ قاجەت. وسىلاي قاراعاندا عانا قۇرىلۋى كوزدەلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق سوت ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن ينستيتۋتقا اينالادى.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ باستى ارتىقشىلىعى, ونىڭ تەك ادام قۇقىعىن جوعارى دەڭگەيدە قورعاۋىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيا نورمالارىن تىكەلەي قولدانۋى جانە ىسكە اسىرۋى بولىپ تابىلادى.
الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ كورپۋسى نەگىزىنەن اكادەميالىق سىنمەن قاراي الاتىن قۇقىق پروفەسسورلارىنان قالىپتاسادى. ولاردىڭ شىعارعان شەشىمدەرىن, ونداعى كەلتىرەتىن كونتسەپتۋالدى ۋاجدەر مەن بەيتاراپ نەگىزدەۋلەرىن وقۋدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! بۇل تۇپتەپ كەلگەندە وتاندىق كونستيتۋتسيوناليزم مەن كونستيتۋتسيالىق قۇقىق عىلىمىنىڭ دامۋىنا دا ۇلكەن سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ كورپۋسىن قالىپتاستىرۋدا پرەزيدەنت پەن پارلامەنت تەڭدەي قاتىسقانى ءجون. قايسىبىرىنە باسىمدىق بەرۋ سوت تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋى ىقتيمال.
قۇرامى 12 سۋديادان تۇرعانى ءجون. بۇل الەمدىك تاجىريبەمەن سالىستىراتىن بولساق كوپ تە ەمەس, از دا ەمەس, ءدال ورتاسى بولىپ شىعادى. ماسەلەن, بۇل كورسەتكىش موڭعوليادا – 9, برازيليادا – 11, يسپانيا مەن يراندا – 12, گرەكيادا – 13, پولشادا –15, گەرمانيادا – 16. ونىڭ ۇستىنە قازاقتىڭ ءادىل سوت تاريحىندا 12 بيدەن تۇراتىن حان كەڭەستەرى ءجيى كەزدەسەتىن قۇبىلىس. ماسەلەن, شىڭعىس حاننىڭ, جاڭگىر حاننىڭ جانىندا 12 بيدەن تۇراتىن كەڭەستەرى بولعان دەگەن دەرەك بار. جاڭا قالىپتاسىپ جاتقان ينستيتۋت بولعاندىقتان, ازاماتتار تاراپىنان جولداناتىن ىستەر دە كوپ بولادى, سونداي-اق كونستيتۋتسيا نورمالارىن قولدانۋدىڭ سوتتىق پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋ دا ماڭىزدى جۇمىس.
ەندىگى جەردە كونستيتۋتسيالىق سوتى بار ەلدىڭ الدىندا تۇرعان كەزەكتى مىندەت ول – ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ەۋروپالىق سوتقا (ەسپچ) مۇشە بولۋ. قازاقستاننىڭ بۇعان تەرريتوريالىق قانا ەمەس (فرانتسيا سىيىپ كەتەتىن باتىس قازاقستان وبلىسى ەۋروپا كونتينەنتىنە جاتادى), يۋريسديكتسيالىق تا نەگىزدەمەسى بار. سوندىقتان كونستيتۋتسياعا وتاندىق قۇقىقتىڭ ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتەتىن نورمالاردى الدىن الا ەسكەرىپ ەنگىزۋ قاجەت بولادى.
قازىبەك داۋتاليەۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ اعا وقىتۋشىسى