ۇلت ۇستازىنىڭ تىلدىك مۇراسى

عىلىمي-تانىمدىق سالماعى ەرەكشە بۇل ەڭبەكتى زەيىن قويىپ ءبىر وقىپ شىققان ادامعا ەڭ الدىمەن ءبىز احمەتتى ءالى تاني الماي ءجۇر ەكەنبىز عوي دەگەن وي كەلەدى ەكەن. وسى ويدىڭ جەتەگىمەن قۇراستىرۋشى عالىمعا حابارلاسىپ ەدىك, احمەتتانۋعا قاتىستى كوپ دۇنيەنىڭ ءالى دە زەرتتەلمەي جاتقانىن اڭعاردىق.

ورىناي جۇباي – اكادەميك رابيعا سىزدىقوۆانىڭ شاكىرتى. 1998 جىلى ۇستازىنىڭ قۇپتاۋىمەن قوشمۇحاممەد كەمەڭگەر ۇلىنىڭ تىلتانىمدىق مۇراسى مەن لينگۆيستيكالىق تۇجىرىمدا­مالا­رىن زەرتتەۋگە كىرىسىپتى.

– قوشكە كەمەڭگەر ۇلىن زەرتتەۋ ءۇشىن مەن عالىمنىڭ وزىنە دەيىنگى, ءوزىنىڭ تۇسىنداعى, وزىنەن كەيىنگى جانە قازىرگى زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىن تولىق ءسۇزىپ شىقتىم. يلمينسكي, مەليورانسكي, كاتارينسكيلەردەن بولەك بايتۇرسىن­ ۇلىن قارادىم. قوشمۇحاممەد كەمەڭگەر­ ۇلى بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تىكەلەي ءىزباسارى. ونىڭ ورىس سىنىپتارىنا ارنالعان ەڭبەكتەرىندە تۇسىنىك بەرىلمەي كەتكەن تۇستار بايتۇرسىن ۇلى ەڭبەكتەرىندە انىق كورىنىپ تۇرادى. سوندىقتان قانداي دا ءبىر گرامماتيكالىق كاتەگوريانى زەرتتەۋ ءۇشىن مەن احاڭ ەڭبەكتەرىنە جۇگىندىم. عالىم ەڭبەكتەرىن قاراستىرا ءجۇرىپ, ءبىر عانا ء«تىل قۇرالىن» وقۋ ارقىلى ءبىز بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بۇكىل ۇستانىمىن تۇسىنە المايتىنىمىزعا كوزىم جەتتى. سول كەزدەن باستاپ احاڭ ەڭبەكتەرىن تاعى ءبىر جۇيەلەپ, جەكە كىتاپ ەتىپ قۇراستى­رۋدى قولعا الدىم, – دەدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

اتالعان ەڭبەككە احاڭنىڭ ء«تىل  قۇرالى» مەن «ادەبيەت تانىتقىشى» قاتار ەنىپتى. قۇراستىرۋشىدان «كىتاپ «احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تىلتانىمدىق مۇراسى» دەپ اتالادى ەكەن, وعان ادەبيەتتى قوساقتاپ قويۋدىڭ قاجەتى بار ما ەدى؟» دەپ سۇراپ ەدىك, ورىناي ساعىنعاليقىزى «قازىرگى ءتىل ءبىلىمىنىڭ جاڭا سالاسى بولىپ سانالاتىن كوگنيتيۆتى گرامماتيكا, كوممۋنيكاتيۆتى سينتاكسيسكە قا­تىس­تى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن ءبىز احاڭ­نىڭ «ادەبيەت تانىتقىشىنان» تابامىز. سوندىقتان بۇل كىتاپقا «ادەبيەت تانىتقىشتى» بەت تولتىرۋ ءۇشىن ەمەس, مازمۇن تولىقتىرۋ ءۇشىن بەردىك», دەدى.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, احمەت بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ تىلدىك مۇراسى ءالى كۇنگە دەيىن تولىققاندى زەرتتەلىپ, زەردەلەنگەن جوق. احاڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋ ماسەلەسى دە كەمشىن ءتۇسىپ جاتىر. ايتپەسە, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىندە قازىرگى ءتىل بىلىمىندەگى جاڭا باعىتتاردىڭ بارلىعى بار.

– ماسەلەن, احاڭ رايدى 15-كە, ەتىستى 10-عا بولەدى. بىزدە وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ ورىستا 4 راي ما, قازاق تىلىندە دە 4 راي بولۋ كەرەك, ورىستا 4 ەتىس پە, قازاقتا دا 4 ەتىس بولۋ كەرەك دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستى. ال احاڭدا بارلىعى ەرەكشە. ءتىلدىڭ ىشكى قۇرىلىمدىق زاڭدىلىقتارىن كا­دىمگى قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىنا ءتان ەتىپ كورسەتكەن. كەيىنگى جىلدا­رى ءتىل ءبىلىمىنىڭ كوممۋنيكاتيۆتى سينتاكسيس, كوممۋنيكاتيۆتى گرامماتيكا, فۋنكتسيونالدى گرامماتيكا, ەتنوگرامماتيكا, لينگۆومادەنيەتتانۋ سياقتى جاڭا باعىتتارى پايدا بولدى. احاڭ ەڭبەكتەرىندە وسىنىڭ ءبارى بار. مىسالى, قازىرگى ءتىل بىلىمىندەگى «يازىكوۆايا كارتينا ميرا» دەگەن ۇعىمدى ءبىز كالكا تۇرىندە اۋدارىپ, قازاقشا «عالامنىڭ تىلدىك بەينەسى» دەپ ءجۇرمىز. مۇنى بايتۇرسىن ۇلى «عالامدى سوزبەن جەتكىزۋ» دەپ تۇسىنىكتى سوزبەن ايتادى. راسىندا, سولاي عوي. تىلدىك بەينە دەگەن قازاقتا ءسوز جوق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءبىز بايتۇرسىن ۇلى ەڭبەكتەرىنە قايتا نازار اۋدارىپ, سول كەزدە قولدانىلعان تەرميندەرگە قايتا جان ءبىتىرۋىمىز كەرەك. قازىرگى ءتىل عىلىمىندا ءوز ءتىلىمىزدى ءوزىمىز شۇبارلاپ, سۋبستانتيۆتەنۋ, ادەك­تيۆتەنۋ, ادۆەربيالدانۋ دەپ جاتامىز. ونى كوپ بالا تۇسىنبەيدى. كەيدە ءتىپتى زەرتتەۋشىلەردىڭ وزدەرى دە شاتاسىپ قالىپ جاتادى. سۋبستانتيۆتەنۋ دەگەندى قازىر زاتتانۋ دەپ ءجۇر. شىن مانىنە كەلگەندە, مۇندا ءسوز ءبىرجولا زات ەسىمگە اينالىپ كەتپەيدى. مۇنى احمەت بايتۇرسىن ۇلى زاتسىماقتانۋ دەيدى. مىسالى, اقىنسىماق, اكىمسىماق دەگەن بار عوي. شىن اقىندى ەشكىم اقىنسىماق, ناعىز اكىمدى ەشكىم اكىمسىماق دەمەيدى. بۇل اكىم, يا اقىن بولعىسى كەلىپ تىراشتانىپ جۇرگەندەرگە ايتىلادى. ال احاڭ قولدانعان زاتسىماقتانۋ دەگەندە ءسوز وسى سويلەمدە عانا زات ەسىم سياقتى بولىپ تۇرادى. مىسالى, «كوپ كۇن ءوتتى» دەگەندەگى سىن ەسىمنىڭ «كوپ تۇكىرسە – كول» دەگەن سويلەمدە زاتسىماقتانىپ تۇرعانى سياقتى. جالپى, احاڭنىڭ كەز كەلگەن تەرمينى ويعا بىردەن جاتتالىپ-قاتتالىپ قالادى. ونى ەشتەڭەمەن شاتاس­تىرۋ مۇمكىن ەمەس. قازىر ءبىز تەما, رەما دەيمىز. بايتۇرسىن ۇلى مۇنى باس مۇشە, بايان­شى مۇشە دەيدى. ۇلكەن-كىشىگە بىردەي تۇسىنىكتى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ باس­تى ۇستانىمى – ءتىل حالىققا مەيلىنشە جاقىن, تۇسىنىكتى, جەڭىل بولۋى كەرەك, – دەيدى عالىم.

– راسىندا, احاڭ قالىپتاستىرىپ كەتكەن تىلدىك نورمانى بۇگىندە بۇتارلاپ, بۇزىپ العان سياقتىمىز..., – دەي بەرىپ ەدىم, ورىناي ساعىنعاليقىزى ايتپا­عىمدى اياقتاتپاستان ءسوزىمدى ءىلىپ اكەتىپ:

– دۇرىس ايتاسىز. ماسەلەن, بايتۇر­سىن­ ۇلى «جيىرماسىنشى» دەمەيدى, «جيىرمانشى» دەيدى. شىندىعىندا, سول دۇرىس. سەبەبى «ەكىنشى», «جەتىنشى» دەگەندى «ەكىسىنشى», «جەتىسىنشى» دەمەيمىز عوي. مۇنى, احاڭ دا, ەلدەس وماروۆ تا, ماۋلەن بالاقاەۆ تا «جيىرمانشى» دەپ قولدانعان. احاڭنىڭ توتە جازۋىن ساقتاپ قالعان قىتاي قازاقتارى, ىرگەمىزدەگى وزبەكستاندا تۇراتىن قانداستار دا «جيىرمانشى» دەپ دۇرىس ايتادى. قىرعىزدار «جىيىرمانچى», وزبەكتەر yigirmanchi, ازەربايجاندار iyirminci, تۇرىكتەر yirminci دەيدى. ال ءبىزدىڭ كەيىنگى ورفوگرافيالاردا قاتە بەرىلىپ ءجۇر. ول دۇرىس ەمەس. نەمەسە, «قاشان» جانە «نەشە» دەگەن ءسوزدى الايىق. ورىس تىلىندە بۇل ۇعىمدى «سكولكو» دەگەن ءبىر عانا ءسوز بىلدىرەدى. قازىر قازاق تىلىندە «نەشە» مەن «قانشانى» جارىسا قولدانىپ ءجۇرمىز. بۇل دا دۇرىس ەمەس. بايتۇرسىن ۇلى ەڭبەكتەرىندە بۇل تۋرالى وتە انىق ايتىلعان. ءبىر زاتتىڭ ناقتى مولشەرىن ءدال بىلگىمىز كەلسە, «نەشە؟» دەگەن سۇراق قويامىز. ال زاتتىڭ بولجامدى سانىن, يا مولشەرىن بىلگىمىز كەلسە, «قانشا؟» دەگەن سۇراق قويامىز. مىسالى, ۇستەلدە نەشە قالام جاتىر؟ قانشا ەمەس, نەشە قالام جاتىر؟ مۇنىڭ جاۋابى ناقتى, 2 قالام نەمەسە 3 قالام جاتىر دەگەن سياقتى. تويعا قانشا ادام كەلدى؟ نەشە ادام كەلدى؟ – دەپ ايتۋعا بولمايدى. ويتكەنى تويعا 90 ادام كەلدى مە, 150 ادام كەلدى مە بەلگىسىز, – دەگەن عالىمنىڭ قيسىندى ءۋاجى بىردەن كوڭىلگە قونا كەتكەندەي بولدى.

جوعارىدا اتالعان 740 بەتتىك كولەمدى كىتاپتا احاڭنىڭ ءتىل عىلىمىنا قاتىستى ەڭبەكتەرى تۇگەلگە دەرلىك قامتىلىپتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىنگى 5 تومدىق, 6 تومدىق جيناقتاردا ء«تىل قۇرالدىڭ» دىبىس جۇيەسى, ءسوز جۇيەسى, سويلەۋ جۇيەسىنەن ءبىر-ءبىر دانادان عانا بەرىلگەن.

– ال شىن مانىنە كەلگەندە, احمەت باي­تۇر­سىن­ ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى 1929  جىلى ۇستالىپ كەتكەنگە دەيىن تولىقتىرىلىپ, جەتىلدىرىلىپ, وزگەرتىلىپ شىعىپ وتىر­عان. مىسالى, ء«تىل قۇرالدىڭ» جەتىل­دىرىلگەن, تولىقتىرىلعان 30-دان استام نۇسقاسى بار. ءبىزدىڭ كىتاپحانالاردا سونىڭ وتىز ۇشتەيى بار, بىراق بۇل ەڭ­­بەكتىڭ ودان دا كوپ نۇسقاسى بولۋى مۇمكىن. ءبىز جيناققا ولاردىڭ قاي­تا­لان­بايتىندارىن تۇگەل ەنگىزدىك. بۇل نۇسقالاردان كەمەڭگەر عالىمنىڭ ويىنىڭ, ۇستانىمدارىنىڭ قالاي وزگەرىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى. مىسالى, عالىم 1924 جىلى ورىنبوردا قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ سەزىندە ەملەگە, داۋىستى, داۋىسسىز دىبىستاردىڭ ءوزارا بايلانىسىنا قاتىستى, ۇياڭ, قاتاڭ, جارتى داۋىستى دىبىستاردى تانۋعا قاتىستى تۇجىرىمدارىن باياندايدى. ال 1924 جىلدان كەيىنگى ء«تىل قۇرالدارى» مۇلدە بولەك. بۇل نۇسقالارداعى ارىپتەر مەن سوزدەردىڭ, ءسوز تىركەستەرىنىڭ جازىلۋى دا وزگەشە. احاڭ ءوزى بۇرىن ۇياڭ دەپ كەلگەن دىبىستى باسقاشا تانيدى. سوندىقتان احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءوزىنىڭ عىلىمي تۇجىرىمدارىن ۇنەمى دامىتىپ وتىرعان, – دەدى عالىم.

ورىناي جۇبايدىڭ سوزىنشە, سوڭ­عى كەزدەگى زەرتتەۋلەردە قازىرگى ءتىل عىلى­مىنداعى كوممۋنيكاتيۆتى گرامماتيكا, فۋنكتسيونالدى گرامماتيكا, ەتنوگرامماتيكا, لينگۆومادەنيەتتانۋ سياقتى جاڭا پاراديگمالار مەن ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مۇراسىن بايلانىستىرا قاراستىرۋ بايقالادى.

ءسوز ورايى كەلگەندە بيىل 150 جىل­دىقتى ويداعىداي دۇرىس اتقارۋ ءۇشىن تاعى نەندەي شارۋالار جاسالۋ كەرەك دەپ سۇراپ قالدىق. عالىمنىڭ ويى كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, بايانداما جاساۋمەن ءىس بىتپەيدى. نەگىزىنەن, احاڭنىڭ مۇرالارىن تۇگەندەۋ كەرەك دەگەنگە سايادى.

– مىسالى, احاڭنىڭ ارحانگەلسكىدە ءجۇرىپ جازعان ء«تىل تانىتقىش» دەگەن كىتابى بار. بۇل ەڭبەك قولجازبا كۇيىن­دە جوعالىپ كەتكەن. «ادەبيەت تانىت­قىشتىڭ» انا بەتىن قارا, مىنا تاراۋىن قارا دەپ سىلتەيتىن نۇسقاۋلىعى دا تابىلماي قالدى. قازىر احمەت باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ 12 تومدىعى جيناقتالىپ جاتىر. ادەبيەت ينستيتۋتى اكادەميالىق 5 تومدىعىن جيناقتاماقشى. مۇنىڭ ءبارى, ارينە, كوڭىل قۋانتارلىق دۇرىس شارۋا. بىراق ودان بۇرىن ىستەلەتىن نارسە – احاڭ مۇرالارىن تۇگەندەپ الۋى­مىز كەرەك ەدى عوي. مىسالى, تاشكەنت پەن رەسەيدە تەك احاڭنىڭ عانا ەمەس جالپى الاش قايراتكەرلەرىنە قاتىستى كوپتەگەن دۇنيەلەر تابىلىپ قالۋى مۇمكىن. 2007 جىلى تاشكەنگە بارىپ, ەش نارسە الا الماي قايتتىق. ويتكەنى ولار سىرتتان بارعان ادامداردى ارحيۆكە كىرگىزبەيدى.سوندىقتان بۇل ماسەلە مەملەكەت دەڭگەيىندە قوزعالىپ, شەشىلۋى كەرەك. سول جاقتا جاتقان قازاققا تيەسىلى مۇرانىڭ ءبارىن, ەڭ بولماسا, ساتىپ الساق يگى ەدى. مىسالى, قازاقستاندا «قازاق گازەتى» مەن «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» بىرەۋىنىڭ دە تولىق نۇسقاسى جوق. ءبىر بەتى بولسا, ەكىنشى بەتى جوق, ءبىر سانى بولسا, ەكىنشى سانى جوق دەگەندەي. ال مۇنىڭ ءبارى ماسكەۋدە ساقتالىپ قالعان. رەسەيلىكتەر ءۇشىن بۇل دۇنيەلەر جاي ماكۋلاتۋرا عانا, تۇككە تۇرمايتىن نارسە. ال ءبىز ءۇشىن بۇل جاتقان تاريح. قازاندا قانشاما دۇنيە جاتىر. وسىنىڭ ءبارىن جيناقتاۋ مىندەت. شىنى كەرەك, ماسكەۋ ارحيۆشىلەرى وزدەرىندە جاتقان اراب قارپىمەن جازىلعان مۇرالاردىڭ قازاقتىكى ەكەنىن بىلمەيدى دە. قازىر ادەبيەت ينستيتۋتى احاڭ مۇرالارىنىڭ تەكستولوگياسىنا ءمان بەرۋدە. وعان ءوزىم دە قاتىسىپ جاتىرمىن. قاتە كەتىپ قالماسىن, سالماقتى اكادەميالىق جيناق بولسىن دەپ سوعان ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر. بۇل دا ماڭىزدى شارۋا, – دەدى و.جۇباي.

عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, احاڭ ەڭبەكتەرى فيلولوگتارعا عانا ەمەس, جال­پى ەلگە كەرەك قازاقتىڭ اسىل مۇرا­سى. سوندىقتان توتە جازۋدى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزسە دە ارتىق بولمايدى. توتە جازۋدى ورىناي ساعىن­عاليقىزىنىڭ ءوزى دە احاڭ ادىستەمەسى بويىنشا بالالارعا وقىتىپ كورگەن ەكەن. بالالار بىردەن قاعىپ اكەتتى دەيدى.

حح عاسىردىڭ باسىندا احاڭ باستاعان قازاق عالىمدارى تۇركى عالىمدارىنا كوشباسشى بولعان. ماسەلەن, قازاقتىڭ ۇلتتىق ءالىپبيى قالىپتاسقان سوڭ, تاتار عالىمدارى سونى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ءوز الىپبيىنە رەفورما جاسايدى. بۇعان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ «ونى ە.پوليۆانوۆ 1924 جىلى شىققان ەڭبەگىندە دە, 1929 جىلى قىزىلوردادا وتكەن عىلىمي-ورفوگرافيالىق كونفەرەنتسيادا دا ايتادى. ول كىسى: «قازاقتار الىپبيىنە رەفورما جاساپ العان سوڭ, تاتارلار دا ءتول ءالىپبيىن ءتۇزىپ الدى. بىراق قازاقتىڭ ءالىپبيى الدەقايدا جاقسى» دەيدى. مىسالى, يشانالي اراباەۆ قىرعىزدىڭ ءالىپبيىن جاساعاندا احاڭنىڭ ءالىپبيىن پايدالانعان. سوندىقتان قازاق عالىمدارى باۋىرلاس تۇركى جۇرتىنا بارلىق جاعىنان دا ۇلگى بولعان» دەگەن ءسوزى دالەل بولا الادى.

قوستاناي وبلىسى