ءسىرا, ەلىمىز ءۇشىن تاعى ءبىر سىن ساعاتىنىڭ مەجەسى كەلدى. مۇنى الەمنىڭ, ءوڭىردىڭ, ەلدىڭ كوڭىل اۋانىنان, ءىس-ارەكەتىنەن اڭعارامىز. قازىر ءداستۇرلى ساياساتتانۋدىڭ انىقتاما-ەرەجەلەرىنە سايكەسپەيتىن قۇبىلىستار ءجۇرىپ جاتىر. بىرەۋ وزگە ەلدىڭ شەكاراسىن بۇزىپ-جارىپ, زىمىرانمەن وق جاۋدىرۋدى «باسقىنشىلىق» دەپ ەسەپتەمەيدى. ەندى بىرەۋ جاھاننىڭ دامۋ ۇدەرىسى ولشەمىن مىسە تۇتپاي, ءوزىنىڭ كۇلبۇلتە جوسىعىن تىقپالاپ ءجۇر. ەلگە كەلسەك, قاڭتار قاسىرەتىنەن كەيىن داعدارعان, ۋايىمداعان جۇرت كوپ ساۋالعا جاۋاپ ىزدەدى. ەندى, مىنە, اباي اماناتتاعان «اشۋ – دۇشپان, اقىل – دوستىڭ» قادىرىن سەزىنگەندەي. البەتتە, كىسى ولىمىنە سەبەپكەرلەر, حالىقتىڭ تىنىش تىرشىلىگىن ويرانداعاندار زاڭ الدىندا دا, ار الدىندا دا, ءتۇبى اللا الدىندا دا جاۋاپ بەرەدى.
وسىنداي كۇردەلى شاقتا جاريالانعان پرەزيدەنت جولداۋى قاي جاعىنان دا ماڭىزدى. مۇندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قاڭتار وقيعاسىنىڭ سەبەپ-سالدارىن باعامداي وتىرىپ, جۇرت كوكەيىندەگى سان سۇراققا جاۋاپ بەردى. بۇل رەتتە كۇنى كەشە پارلامەنتتە وتكەن جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعالاردى, تاۋەلسىز زاڭ ماماندارىن تىڭداۋ يگى ءىس بولعانى ءسوزسىز. وسى باعىتتا ىشكى ىستەر, پروكۋراتۋرا, سوت سەكىلدى مەكەمەلەر مەن قوعام اراسىنداعى سۇحبات الاڭى فورماتىن جۇيەلەۋ, كەڭەيتۋ, ناقتىلاۋ, ىزگىلەندىرۋ – ءارى ۋاقىت تالابى, ءارى وركەنيەت ولشەمى. مۇنى مەملەكەت باسشىسى «ازاماتتىق قوعام مەن قۇزىرلى ورگاندار وسىلاي اشىق ىنتىماقتاستىق ورناتاتىن تاجىريبە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بەرىك ورنىعۋعا ءتيىس» دەپ اتاپ كورسەتتى.
ناۋرىز ايىنداعى جولداۋدىڭ نەگىزگى ارناسى – ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن كەشەندى جاڭارتۋعا باعىتتالىپ وتىر. ەل باسشىسى مەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قايراتكەر ءۇشىن ەڭ باستى مىندەت – ءوز مەملەكەتىندەگى نەمەسە تاپسىرىلعان قىزمەتىندەگى احۋالعا ءدال باعا بەرۋ, دۇرىس دياگنوز قويۋ. بۇل ورايدا: «مەن ەلىمىزگە تۇبەگەيلى رەفورمالار قاجەت ەكەنىنە بەك سەنىمدىمىن. ايتپەسە, توقىراۋعا تاپ بولامىز. ءبىز ونىڭ سالدارى مەملەكەتتى قالاي كۇيرەتەتىنىن تاريح قويناۋىنا كەتكەنىنە كوپ بولا قويماعان كەڭەس تاريحىنان جاقسى بىلەمىز. كەشەگى قاڭتار وقيعالارىنا دا ەلىمىزدەگى توقىراۋدىڭ سالدارى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتتى» دەگەن پرەزيدەنت پىكىرىنىڭ ءمانى تەرەڭ.
جولداۋداعى پرەزيدەنت وكىلەتتىگى, پارلامەنت قۇزىرەتتىلىگىن ناقتىلاۋ, سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, پارتيالاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ, سايلاۋ ۇدەرىسىن جاڭعىرتۋ, قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتىن كۇشەيتۋ, باق پەن ازاماتتىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ, اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ, داعدارىسقا قارسى شۇعىل شارالار – ياكي وسى 10 باستاما الماعايىپ كەزەڭنەن حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ساقتاپ, تاۋەلسىزدىك مۇراتىن باياندى ەتىپ الىپ شىعاتىن ەلدىك جول ەكەنىنە كوڭىلىمىز سەندى. بۇل ءىس-شارالار, بۇيىرسا, مەملەكەتىمىزدە «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىن ورنىقتىرماق.
حالىقتا «قيمىلداماعان ادام عانا قاتەلەسپەيدى» جانە «قاتەدەن ساباق ال» دەگەن يماندى ءتالىم-تۇسىنىك بار. ءبىز 30 جىلداعى ساياسي قۇرىلىسىمىزدىڭ بارىنە بىردەي قارا بوياۋ جاعۋعا قارسىمىز. بىراق قاشاندا ەل مۇددەسىنە, حالىق قالاۋىنا, كاسىبي ماماندار پىكىرىنە قۇلاق اسۋىمىز قاجەت. بۇل رەتتە جولداۋداعى: «پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنا ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشى بولۋعا جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا باسشىلىق لاۋازىمداردى يەلەنۋگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنادى. مۇنداي نورمانى كونستيتۋتسياعا ەنگىزسەك تە ارتىق بولمايدى», نەمەسە: «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ماجىلىستەگى كۆوتاسىن جويامىز. مەنىڭ ويىمشا, بۇل – ساياسي جاعىنان دا, زاڭدىق تۇرعىدان دا دۇرىس قادام. بۇل كۆوتا سەناتقا اۋىسادى جانە 9-دان 5 دەپۋتاتقا دەيىن كەميدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ماجىلىستەگى دەپۋتاتتاردىڭ جالپى سانى ازايادى», جانە دە: «پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلى ۇلگىدە سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەسى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە تولىق كورىنىس تابادى. ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدىق, 30 پايىزى ماجوريتارلىق تاسىلمەن جاساقتالاتىن بولادى» دەگەن سىندارلى ۇسىنىستاردى, سونداي-اق «قازاقستانداعى ءتۇرلى قۇقىق نورمالارىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس تۇسىندىرەدى. بىراق ازاماتتار وسىنداي تۇسىنىكتەمە الۋ ءۇشىن بۇل ورگانعا تىكەلەي جۇگىنە المايدى. ...كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋ – ءادىل ءارى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولادى دەپ سەنەمىن», «ەندى قۇرامى جاعىنان اۋقىمدى ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرۋدى ۇسىنامىن. جاڭا قۇرىلىم ۇلتتىق كەڭەستىڭ قىزمەتىن جالپىحالىقتىق دەڭگەيدە جالعاستىرادى. قۇرىلتاي قوعامدىق ديالوگتىڭ ءبىرتۇتاس ينستيتۋتسيونالدىق مودەلىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىس», ت.ب. ادىلەتتى دە تەگەۋرىندى پىكىرلەردى – قازاقستان قوعامىنىڭ جاڭارۋىنىڭ العىشارتى رەتىندە قاراۋ قيسىندى.
بۇگىندە ەلدىڭ ىنتىماعى مەن جەردىڭ تۇتاستىعى – تاۋەلسىزدىكتىڭ رياسىز ولشەمىنە اينالدى. 19 ميلليوننان اسقان حالقىمىز تاعدىر بۇيىرتقان جولمەن, بۇرىنعى-كەيىنگىنىڭ ادىلەتتى جورالعىسىمەن تابيعي تۇردە ۇلت بولىپ ۇيىسۋعا باعىت تۇزەدى. ءتىل دە, ءدىل دە, ءدىن دە قازاقستان مەملەكەتىنىڭ اق پەيىل ىقىلاس-ىجداعاتىمەن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. وسى باعداردا قارا كۇش ەمەس, ادامشىلىق ءىس جەڭەتىنى كۇن سايىن دالەلدەنىپ كەلەدى. جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى تاريح پەن جاڭارۋ ساباقتاستىعىن مەڭزەپ, اباي, ۇلىتاۋ, جەتىسۋ اتاۋىن الاتىن وبلىستاردىڭ ەنشىلەس شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, الماتى وبلىستارىمەن قاتار وركەندەي الاتىنىنا عىلىمي نەگىزدە دالەل كەلتىردى. بولاشاق وبلىس ورتالىعى – قاپشاعاي قالاسىنىڭ اتاۋىنا قالىڭ جۇرتشىلىق د.ا.قوناەۆ ەسىمىن لايىقتى كورەتىنىن دە مەڭزەدى. مىنە, حالىق ۇنىنە قۇلاق اسۋدىڭ ءبىر كورىنىسى – وسى. ارينە, وڭىرلەر مەن ورتالىقتىڭ دامىپ-وركەندەۋى ءبارىمىزدىڭ ەرىك-جىگەرىمىزگە, ادال ەڭبەگىمىزگە بايلاۋلى. وسىعان قاتىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ ەلدى دامىتۋ پاراديگمالارىن وزگەرتۋگە باعىتتالعان. ءبىز ءار قادامىمىزدى سارالاپ, تاڭداعان جولىمىزبەن العا سەنىمدى قادام باسامىز!» دەگەن ءسوزى بارشامىزدى جىگەرلەندىردى.
حالقىمىزدا «تىماق – توبەسىنەن, ەل تورەسىنەن توزادى» دەگەن اتالى ءسوز بار. ەلدىڭ بۇگىنگى توبەسى دە, تورەسى دە – قىزمەت باسىنداعى ازاماتتار, وقىعان زيالىلار, قوعامنىڭ الدىندا جۇرگەن ازاماتتار. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ەل باسشىسى رەتىندەگى جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن دە قاداپ ايتتى: «مەنى, ەڭ الدىمەن, حالقىمنىڭ بولاشاعى قانداي بولاتىنى تولعاندىرادى. قىزمەتىمە ءتۇرلى ادامداردىڭ بەرەتىن باعاسىنان گورى, مەملەكەتىمىزدى قورعاپ قالۋ – مەن ءۇشىن اسا ماڭىزدى مىندەت. وسى جولدا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبارىن موينىما الۋعا دايىنمىن! بابالار اماناتىنا ادال بولىپ, ونى ۇرپاققا تابىستاۋ – مەن ءۇشىن كيەلى پارىز».
جولداۋدا ايرىقشا قوعامدىق ينستيتۋت – «ۇلتتىق قۇرىلتاي» قۇرىلاتىنى ءمالىم ەتىلدى. بۇل ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ترانسفورماتسياسىنداي كورىندى. ەلورداداعى, وڭىرلەردەگى ءتۇرلى قوعامدىق كەڭەس وكىلدەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, اسسامبلەيا مۇشەلەرى, ىسكەر ازاماتتار, زيالىلار, ەڭبەكپەن جەتىلگەن تۇلعالار ەنەتىن بۇل قۇرىلىم – ارعى-بەرگى تاريحتاعى كەلەلى حالىق كەڭەسىنىڭ جاڭارىپ-جاڭعىرۋى سىندى. بۇرىنعىنىڭ «كەڭەستى جەردە كەمدىك جوق» دەگەن وسيەتى دە بەكەر ايتىلماعان. سۇحبات الاڭى, پىكىر الاڭى, وي الاڭى – جامىراۋ ەمەس, ۇيىسۋ مەن ءتۇسىنىسۋ ورەسى. سان عاسىرلىق تاعدىرىمىز بەن تاريحىمىزدىڭ, ادامشىلىعىمىز بەن اسقاقتىعىمىزدىڭ ونەگەسى. الۋان ءتۇرلى پىكىردىڭ ەلدىك مۇددەگە سۋارىلۋى مەملەكەتشىلدىك ۇستانىم مەن كوزقاراستى نىعايتادى.
ءرامىزدى جاڭا كۇن – ناۋرىز قارساڭىندا حالىققا ارنالعان پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ جولداۋى سىن ساعاتتاعى ەلشىل جولدى – مەملەكەت پەن قوعامداعى ءسوز بەن ءىستىڭ ۇيلەسىم تەتىگىن نۇسقادى. بۇل جول ەلدى ءتۇرلى قيىندىقتان دا, توسقاۋىلدان دا امان الىپ وتەتىنىنە سەنىمدىمىز.
ديحان قامزابەك ۇلى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى,
ۇعا اكادەميگى