اگلومەراتسيا مەن ۋربانيزاتسيا ءۇردىسىن تەجەۋ ەندى مۇمكىن ەمەس شىعار. ويتكەنى تۇرعىنداردىڭ ۇلكەن قالالار ماڭىنا جاپپاي شوعىرلانۋى قالىپتى جاعدايعا اينالدى. بىراق بۇل ءۇردىس جەدەل شەشۋدى قاجەت ەتەتىن بىرقاتار الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى دە تۋىنداتىپ وتىر.
ماسەلەن, ادامداردىڭ وبلىس ورتالىقتارى مەن ءىرى مەگاپوليستەر ماڭىنا ۇزدىكسىز كوشىپ كەلۋى سول وڭىرلەردەگى حالىق سانىنىڭ كۇرت ارتۋىنا اكەلۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە باسپانا, جۇمىس ورنى, مەكتەپ, ەمحانا, جول, قوعامدىق كولىك قاتىناسى سياقتى الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتى كۇن تارتىبىنە شىعاردى. ياعني جەرگىلىكتى ەكونوميكاعا تۇسەتىن قوسىمشا سالماقتان بولەك, رەتتەلمەگەن ەڭبەك كۇشى مەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ سياقتى تالاپتار تۋىنداۋدا. وسىلايشا, الەۋمەتتىك وشاقتار پايدا بولعانى جاسىرىن ەمەس. جانە قالا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە ادام توزگىسىز جاعدايدا تۇرىپ جاتقان جۇرتتىڭ پروبلەماسى ۇزاق جىلدار بويى شەشىلمەگەنى دە راس. ونىڭ اششى جەمىسىن بيىلعى قاڭتار وقيعاسى كەزىندە تاتىپ تا ۇلگەردىك. ويتكەنى بەيبىت شەرۋدىڭ سوڭى جاپپاي تارتىپسىزدىك پەن تەررورلىق اكتىلەرگە ۇلاسقاندا, ارانداتۋشىلاردىڭ ۇرانىنا ىلەسىپ كەتكەن جاستاردىڭ كوبى وسى اۋماقتاردا تۇرىپ جاتقان الەۋمەتتىك «اۋتسايدەرلەر» بولاتىن. بۇل پىكىردى قىرعىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك پورترەتىن جاساعان باس پروكۋراتۋرا ماماندارى تولىقتاي ايقىنداپ وتىر. دەمەك الماتى ماڭىنداعى اگلومەراتسيا مەن ۋربانيزاتسيا ءۇردىسىنىڭ استارىندا ۇلكەن پروبلەمانىڭ جاتقانىن ءبارىمىز بىلدىك دەسە دە بولادى. ال ەندىگى كەزەكتە ايتىلعان جاعدايدى جاقسارتۋدىڭ جولدارى قالاي بولماقشى؟
بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جاڭا جولداۋىندا تولىق قامتىلدى دەۋگە نەگىز بار. پرەزيدەنت «الماتى اگلومەراتسياسىنا قاتىستى تۇيتكىلدەر كوپ. وسى جانە باسقا دا جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, الماتى وبلىسىن ەكىگە ءبولۋدى ۇسىنامىن. بۇل وڭىردە جەتىسۋ جانە الماتى وبلىستارى قۇرىلادى. الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى قاپشاعايدا بولۋى كەرەك. ال جەتىسۋ وبلىسىنىڭ ورتالىعى تالدىقورعاندا ورنالاسادى», دەدى. ياعني قازىرگى الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىن ەكىگە ءبولۋ ارقىلى مەگاپوليس ماڭىنداعى الەۋمەتتىك احۋالدى رەتتەۋدىڭ ناقتى جولى ايقىندالدى. ويتكەنى تۇرعىن سانى 2 ملن ادامنان اساتىن جەتىسۋ ايماعى ءۇشىن جەرگىلىكتى اكىمشىلىك باسقارۋ تەتىكتەرىنىڭ كەيبىر تارماعى تولىققاندى جۇمىس ىستەمەي وتىرعانى اشىق ايتىلىپ جۇرگەن بولاتىن. ماسەلەن, الماتى ماڭىنداعى 5 اۋداننىڭ جاعراپيالىق ورنالاسۋى مەن ەكونوميكالىق الەۋەتى وبلىستىڭ باسقا اۋداندارىنا قاراعاندا ارتىقشىلىققا يە بولعانىمەن, بىرقاتار الەۋمەتتىك ماسەلەنىڭ قوردالانۋىمەن دە ەرەكشەلەنە باستاعان ەدى. دەرەك بويىنشا قازىرگى الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى ساياجايلاردىڭ نەگىزگى بولىگى مەگاپوليس اگلومەراتسياسىنا كىرەتىن ىلە, تالعار, قاراساي, جامبىل, ەڭبەكشىقازاق اۋداندارىنا تيەسىلى ەكەن. ال ادامداردىڭ ۇلكەن شوعىرى ءدال قازىر وسى ساياجايلاردى مەكەن ەتۋدە. مالىمەتكە قاراعاندا, اتالعان اۋدانداردىڭ اۋماعىنداعى جاڭا قۇرىلىس وشاقتارى مەن ساياجايلاردى مەكەندەيتىن تۇرعىندار سانى 500 مىڭ ادامعا جەتەعابىل كورىنەدى.
– وبلىستاعى ساياجايلار ماسەلەسىن كەشەندى تۇردە قاراستىرۋ كەرەك. وبلىستا بارلىعى 705 ساياجاي بار, ونىڭ ىشىندە 674 ساياجاي نەمەسە ولاردىڭ 95,6 پايىزى الماتى اگلومەراتسياسى ايماعىندا ورنالاسقان. ساياجايلاردا 214 مىڭ ادام تۇرادى. بيۋدجەت قارجىسى مەن جەكە ينۆەستيتسيانى تارتا وتىرىپ, تالعار, ىلە, ەڭبەكشىقازاق, قاراساي اۋداندارىندا جاڭا تۇرعىن ءۇي سالۋ مەن ينفراقۇرىلىم جۇرگىزۋ ارقىلى ولاردى قونىستاندىرۋ كەرەك نەمەسە ساياجايلارعا ەلدى مەكەن مارتەبەسىن بەرۋ قاجەت. ءبىز وسى ماسەلەگە قاتىستى ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەپ جاتىرمىز, ءتيىستى ۇسىنىستار ەنگىزىلەتىن بولادى, – دەگەن ەدى بۇعان دەيىن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى قانات بوزىمباەۆ.
جالپى, الماتىمەن شەكتەسەتىن اۋدانداردىڭ اۋماعىنداعى ساياجايلاردىڭ الەۋمەتتىك كارتيناسى اسا كوڭىلدەگىدەي ەمەس. اتالعان ساياجايلاردىڭ 90 پايىزىندا گاز, اسفالت پەن سۋ قۇبىرى دەگەن اتىمەن جوق. بۇعان ەڭ باستى الەۋمەتتىك قاجەتتى نىساندار مەكتەپ پەن اۋرۋحانا, ەمحانانىڭ تاپشىلىعىن قوسىڭىز جانە بۇل ماسەلەدەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ حابارى بولا تۇرا, شەشىم قابىلداۋدا دارمەنسىز بولىپ كەلدى. ياعني اۋدانداردىڭ اتقارۋشى بيلىگى زاڭ بويىنشا ساياجاي ۇيلەرى تەك اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنا پايدالانىلۋى كەرەك, سوندىقتان ول جەرگە گاز بەن سۋ تارتۋ تۇرعىنداردىڭ ءوز مىندەتىنە كىرەدى دەگەن جاۋاپتان تانعان ەمەس. ال مەكتەپتەردەگى ءۇش اۋىسىمدى وقىتۋ ماسەلەسى ىشكى كوشى-قونعا جانە بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى ۇنەمى وزەكتى بولىپ كەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستا 54 ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپ بولسا, ونىڭ دەرلىگى وسى الماتى اگلومەراتسياسىنا كىرەدى.
توقەتەرىن ايتقاندا, ەل ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ الماتى وبلىسىن ەكىگە ءبولىپ, قايتا قۇرۋ تۋرالى باستاماسى وڭ نيەتپەن قابىلدانعانى انىق. بارىنەن بۇرىن, اۋماقتىق وزگەرىس اتالعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ تۇپكىلىكتى شەشۋگە جول اشادى دەگەن سەنىم زور.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاڭا جولداۋىندا ايتىلعان مىندەتتەر مەن بەرىلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا جەدەل كىرىسەمىز. شىنىمدى ايتسام, الماتى وبلىسىنىڭ ەكىگە ءبولىنىپ, ورتالىعى تالدىقورعان قالاسى بولىپ, جەتىسۋ وبلىسى اتانۋىن جانە مەگاپوليس اتتاس وبلىستىڭ ورتالىعىن قاپشاعاي قالاسىنا ورنالاستىرىپ قۇرۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمى مەن ءۇشىن دە كۇتپەگەن جاڭالىق بولدى. مەنىڭ بىلۋىمشە, جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا بۇل باستاماعا قارسى ەمەس. اسىرەسە قاپشاعاي قالاسىنا د.قوناەۆ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى باستاما ەل ىشىندە قىزۋ قولداۋعا يە. ەندى جۇمىس ىستەيمىز. ءبىز بۇعان دەيىن دە ايماقتاعى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارىپ كەلدىك. سونىڭ ىشىندە توزىعى جەتكەن سۋ جۇيەلەرىن جاڭارتۋ, ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋدى جالعاستىرۋ, تالدىقورعان قالاسىنىڭ ينجەنەرلىك-كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, كەزەكتە تۇرعانداردى ساپالى جانە قولجەتىمدى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, سونىمەن قاتار ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنە تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىن بەرۋ, تۇرعىنداردىڭ ساپالى ساياجاي ماسسيۆتەرى پروبلەمالارىن شەشۋ باعىتتارى دا قامتىلعان. ال جولداۋ جۇكتەگەن مىندەت بويىنشا بۇل ماسەلەلەر ودان ءارى زەردەلەنىپ, شەشىمىن تاباتىن بولادى, – دەدى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى قانات بوزىمباەۆ.
الماتى وبلىسى