جاڭا قازاقستاندى دامىتۋدىڭ العىشارتى

ارينە, تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى ىشىندە قازاقستاننىڭ قول جەتكىز­گەن تابىستارىن تاريح­تان سىزىپ تاس­تاۋعا بولماس. قازاق­ستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ باس­قارۋىمەن الەم الدىندا ورنىق­قان مەملەكەتكە اينالدىق. الايدا ازاتتىعىمىزدان ايىرىلىپ قالۋ ءبىر-اق ساتتە مۇمكىن ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ەل باسىنا كۇن تۋ­عان­دا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ جىگەرلى شەشىم­دەر قابىلداپ, حالقىمىزدى تار جول, تايعاق كەشۋدەن الىپ شىقتى.

قاڭتار وقيعاسى بارلىعىمىز ءۇشىن ۇلكەن ساباق بولدى. تاۋەل­سىزدىگىمىزدى ساقتاپ, مەملە­كەتى­مىزدى نىعايتۋ ءۇشىن ەتەك-جەڭى­مىزدى جيناپ, وتە قىراعى بولۋى­مىز كەرەكتىگى كەزەكتى رەت ايقىن ءبىلىندى. وكىنىشكە قاراي, دۇربە­لەڭ كەزىندە كوپتەگەن وتانداسى­­مىز, ونىڭ ىشىندە, ورىمدەي جاسى­مىز مەرت بولدى. پرەزي­دەنت ءوز جولداۋىندا قاڭتار قۇر­بان­دارىن ەسكە الىپ, تەكسەرۋ جۇمىستارى قارقىندى جالعاسىپ جاتقانىنا توقتالدى. قايعىلى وقيعاعا كىنالى ادامداردىڭ بار­لىعى قوعامدا قانداي لاۋازىم مەن بەدەلگە يە ەكەندىگىنە قارا­ماس­­ت­ان, جازالاناتىنىن كەسىپ ايت­تى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تالبە­سىگى – اسەم الماتىنى, وبلىس ورتا­لىقتارىن ويرانداعىسى كەلگەن, بەيبىت كۇندەردىڭ شىرقىن بۇ­زىپ, حا­لىقتىڭ ءومىرىن قيعان ب ۇلىك­شى­لەر ءتيىستى جازاسىن الارىنا سەنەمىز.

مەملەكەت باسشىسى ەندىگى جەردە «قاڭتار قاسىرەتى» قايتالانباس ءۇشىن جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جولىن­دا الدىمىزعا بيىك ماق­سات­تار قويدى. پرەزيدەنت ول ءۇشىن قوعام سۇرانىسىنا ساي ازىر­لەنگەن ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇ­يەسىن كەشەندى جاڭعىرتۋ باعدار­لا­ماسىن ۇسىندى. ەڭ الدىمەن ەلىمىز سۋپەرپرەزيدەنتتىك باس­قارۋ فورماسىنان مىقتى پار­لا­مەنتى بار پرەزيدەنتتىك رەس­پۋب­­ليكاعا كوشەدى. قاسىم-جو­مارت كەمەل ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, پار­لامەنتتىڭ ءرولى كۇشەيىپ, بۇل ءوز كەزە­گىندە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋعا جول اشادى. «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتى باسشىلىققا الىنادى.

قوعامنىڭ, ەلدىڭ وزگەرۋىنە ساياسي جۇيە بەيىمدەلە باستايدى. پرەزي­دەنتتىڭ بىرقاتار وكىلەتتىگى قىسقارادى. «قازىر بىزدە بارلىعى پرەزيدەنتكە كەلىپ تىرەلەدى. بۇل – دۇرىس ەمەس. بىرتىندەپ بۇدان باس تارتۋىمىز قاجەت. مەن ءۇشىن مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى مۇد­دەسى بيلىكتىڭ قوسىمشا مۇم­كىن­دىك­تەرىنە جانە ۋاقىتشا ىقپا­لىنا قاراعاندا الدەيقايدا ماڭىز­دىراق», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى پرەزي­دەنتتىڭ پارتيا مۇشەسى بولۋىن زاڭدى تۇرعىدان توقتاتۋ­دى ۇسىندى. سونداي-اق ول اكىم­دەردىڭ پارتيا فيليالدارىن باسقارۋدى شەكتەۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىس­تارى­نىڭ لاۋازىمدى با­سشى­لىققا تاعايىندالۋىنا زاڭمەن تىيىم سالىناتىنىنا دا توقتالدى.

ال حالىقتىڭ سەنىم مانداتى­نا يە بولعان دەپۋتاتتار ءوز مىندەتى­نە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, مەملەكە­تىمىز­دى وركەندەتۋ ىسىنە بەلسەنە اتسالىسادى. بۇدان بىلاي سايلاۋ الدىنداعى ۋادەسىن ورىنداماعان دەپۋتاتتى كەرى قاي­تارۋعا بولادى. پرەزيدەنت ءماجى­لىس پەن ماسليحاتقا دەپۋتات­تاردىڭ پروپورتسيونالدى-موجاريتارلى سايلاۋ مودەلى بو­يىنشا سايلاناتىنىن جەتكىزدى. پروپورتسيونالدى جانە ماجوريتارلى جۇيە قاتار قولدانىل­سا, سايا­سي پارتيالاردىڭ ءرولى ساقتالىپ, ازاماتتىق قوعام­نىڭ باستى ينس­تي­تۋت­تارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قالا بەر­مەك. بۇل جۇيە سايلاۋدى ءادىل وت­كىزۋگە جانە مەم­­لەكەتتى ءتيىمدى باس­قارۋعا جول اشادى. بۇل ءوز كە­زە­گىندە ازا­مات­تاردىڭ ساياسي بەل­سەن­­دىلىگىن ارت­تىرىپ, ەلىمىزدى جاڭ­عىرۋ ۇدەرىسىنە جۇمىلدىرا تۇسپەك.

پرەزيدەنت تاراپىنان پار­تيالىق جۇيەنى دامىتۋ مۇم­كىن­دىكتەرىن كەڭەيتۋ دە كوزدەلىپ وتىر. پارتيالاردى تىركەۋ ەرەجەلەرى جەڭىلدەپ, باستاماشىل ازاماتتار ساياسي باسەكەگە تۇسە الادى. ناتي­جەسىندە, حالىق­تىڭ ءسوزىن سويلەپ, مۇڭىن جوق­تايتىن جاڭا پارتيا­لار قاتارى كوبەيمەك. سايلاۋ ۇدەرىسى جاڭا­رىپ, ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ راسىم­دەرى جەتىلدىرىلەدى.

پرەزيدەنت ۇسىنىپ وتىرعان رەفور­ما­لاردىڭ نەگىزگى وزەگى – شىنايى قۇقىقتىق, دەمو­كرا­تيالىق مەملەكەت قۇرۋ جولىندا قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ. بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى وسىعان دەيىن ۋادە ەتكەن ساياسي جانە قۇقىقتىق رەفور­مالاردىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. اتا زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس وسى باعىتتا جا­سال­عان ماڭىزدى قادام بولماق.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى پروكۋراتۋرا جانە ادام قۇقى­عى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى كونستيتۋ­تسيالىق زاڭدار قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايتتى.

جوعارىدا ايتىلعان رەفور­مالار تولىققاندى جۇزەگە اسىرى­لادى دەۋگە نەگىز بار. سەبەبى جول­داۋدا حالىق پەن بيلىك ارا­سىندا ەكىجاقتى ءتيىمدى ديالوگ ۇيىم­داستىرۋ جولدارى قا­راس­تى­رىلعان. باسەكەگە قاب­ىلەت­تى بۇ­قارالىق اقپارات قۇرال­دارى مەن ازاماتتىق قوعام ينستي­تۋت­تارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ سونىڭ ايعاعى. دامىعان ەلدەرگە ءتان ۇدەرىس سانالاتىن بۇل قاعي­دالار «جاڭا قازاقستاندى» قۇرۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سون­دىق­­تان مەملەكەت باسشىسى: «بۇ­­قارا­لىق اقپارات قۇرالدارى باسە­­كەگە قابىلەتتى جانە ەركىن بولۋى كەرەك. بۇل قاعيدات قازىر كەز كەلگەن وركەنيەتتى ەل ءۇشىن اي­­رىقشا ماڭىزدى. وتاندىق اق­پا­رات قۇرال­دارىنىڭ قازاق­ستان­دا, وڭىر­دە جانە الەمدە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەر تۋرالى ءوز كوز­قاراسى بولۋعا ءتيىس. ەلىمىزدىڭ اق­پارات­تىق قاۋىپسىزدىگى, ءتىپتى ي­دەو­لوگيالىق دەربەستىگى وسىعان ت­ىكە­لەي بايلانىستى» دەپ اتاپ ءوتتى.

وسى ورايدا ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تەتى پرەزيدەنت جولداۋىندا قامتىلعان ماسەلەلەردىڭ ىسكە اسۋىنا زور ۇلەس قوسپاق. ويتكەنى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قارا شا­ڭىراعى سانالاتىن قازۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە بولاشاق اقپارات سالاسىنىڭ ماماندارى دايارلانادى. فاكۋلتەت شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. سول ارقىلى ستۋ­دەنتتەر وبەكتيۆتى جانە وپە­راتيۆتى اقپارات تاراتۋ زاماناۋي تاسىلدەرىن مەڭگەرىپ شىعادى. سوندىقتان قازۇۋ بىلىكتى كادرلار دايارلاۋ ارقىلى مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان اشىق اقپاراتتىق كەڭىستىك قالىپتاستىرعا ءوز ۇلەسىن قوسپاق. ويتكەنى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ايتقانداي, «تاۋەلسىز ءارى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارى بولماسا, قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ مۇد­دەسىن, قوعامنىڭ سۇرانىسىن جانە مەديا­سالانىڭ دامۋ ءۇردىسىن ەسكەرە وتىرىپ, باق تۋرالى زاڭدى قايتا قاراۋ كەرەك».

جولداۋدا ايتىلعان كەشەندى ءىس-شارالار كەزەڭ-كەزەڭى­مەن جۇزەگە اسىرىلۋ ارقىلى ازا­ماتتىق قوعام قالىپتاس­تىرۋ­دىڭ العىشارتى­نا اينالماق. «حالىق ۇنىنە قۇ­لاق اساتىن مەملەكەت» كونتسەپ­تسياسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ۇلتتىق كەڭەس سونىڭ ءبىر دالەلى.

وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى ءوز مىندەتىن تابىستى اتقار­عانىن ايتا كەلە, ەندى ونىڭ ورنىنا قۇرامى جاعىنان اۋقىم­دى ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرۋدى ۇسىندى. جاڭا قۇرىلىم ۇلت­تىق كەڭەستىڭ قىز­مەتىن جالپى­حا­لىقتىق دەڭگەيدە جالعاس­تىرا­دى دەپ ويلايمىز.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاڭا قازاق­ستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى جولداۋىنىڭ ەرەكشە ءبىر تۇسى اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمعا ارنالدى. شىنى كەرەك, بۇل وز­گەرىستى قوعام كوپ كۇتتى. ءاۋ باستا بيۋد­جەتتىڭ قارجىسىن ۇنەمدەۋ, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا قىسقارتىلعان اۋداندار مەن وبلىستار ۋاقىت وتە كەلە شىعىنعا باتا باستادى. بۇل جايىندا كەزىندە باق-تا ءتۇرلى زەرتتەۋ, تال­­داۋ ماقالالارى جاريالاندى. كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە ءتۇرلى قيىن­دىقتارمەن بەتپە-بەت كەلگەن جەر­گىلىكتى جەردىڭ تۇرعىندارى ءوز وتى­نىشتەرى مەن تىلەكتەرىن اكىمدەرگە, حالىق قالاۋلارىنا جەتكىزىپ ءجۇردى. بۇل ماسەلەنىڭ ناقتى ناتي­جەسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جول­داۋىندا ايقىن كورىندى. پرە­زيدەنت اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىم وزگەرىستەرىنىڭ اسا تول­عاقتى ماسەلە ەكەنىنە توقتالا كەلە: «سەمەي ايماعىندا اباي وبلىسىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. سەمەي قالاسى جاڭا وبلىستىڭ ورتالىعى بولادى. وسى ماسەلەنى ايماق تۇرعىندارى كوپتەن بەرى كوتەرىپ جۇرگەنىن بىلەمىن. قازىر وڭىردە شەشىمىن تاپپاعان تۇيت­كىل­دەر از ەمەس. مىسالى, ايماق­تىڭ ىشكى ينفراقۇرىلىمى ابدەن توزعان. كەزىندە الاش ارىس­تارى­نىڭ باسىن قوسقان سەمەي قالا­سى­نىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. ءبىز ادىلدىكتى ورناتىپ, ۇلى­لارى­مىز دۇنيەگە كەلگەن كيەلى ءوڭىردى قايتا جاڭعىرتۋعا ءتيىسپىز», دەدى.

شىنىندا دا سوڭعى جىلدارى سەمەي ءوڭىرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكا­لىق جاعدايى قۇلدىرا­عانىن بىلەمىز. بۇل ايماقتا باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا, جۇ­مىس­سىزدىق باسىم, جالاقى مول­شەرى رەسپۋبليكالىق كورسەت­كىش­تەن كوپ تومەن. اۋىل شارۋا­شىلىعىن, ونىڭ ىشىندە مال شا­رۋا­شىلىعى مەن استىق, كوكونىس جانە ت.ب. سالالاردى جەتىلدىرۋگە ءتيىمدى اۋماق بولعانىمەن, ءوڭىر­دىڭ ەكو­نوميكالىق الەۋەتى تولىق يگە­­رىل­­مەگەنىن ءبارىمىز كورىپ وتىر­­­مىز. كەزىندە سەمەيدىڭ ەت كوم­­­بي­­ناتتارىنىڭ, تىگىن فاب­ري­كا­لا­رى­نىڭ اتاعى جەر جاراتىن ەدى. سو­لاردى قايتا جاڭعىرتۋ ۇكى­­مەت پەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ مىندەتى.

سونداي-اق جولداۋدا بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسى اۋماعىندا ۇلىتاۋ وبلىسىن قۇرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. «جەزقازعان قايتادان وبلىس ورتالىعى بولادى. بۇل وڭىردە تاۋەلسىز ايماق قۇرۋ تەك ەكونوميكالىق ەمەس, سونىمەن بىرگە رۋحاني تۇرعىدا ماڭىزدى شەشىم بولماق», دەدى پرەزيدەنت.

راسىندا دا, ۇلىتاۋ – تاريحي ولكە. ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ باستاۋى. كەزىندە ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان كيەلى مەكەن. قوي­ناۋى تۇنىپ تۇرعان شەجىرە. وتان­دىق ءتۋريزمدى دامىتىپ, قو­سىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بار. ءبىر عانا مى­سال, جەزقازعان مەن قاراعاندى قالا­لارىنىڭ اراسى 500 شاقىرىم. وبلىس ورتالىعىنا قاتىناۋ ءۇشىن جەزقازعان قالاسى ماڭىنداعىلار وسىنشاما جەر ءجۇرىپ كەلەدى. بۇل ءبىر جاعىنان ادامنىڭ ۋاقىتىن السا, ەكىنشى جاعىنان ۇلكەن شى­عىن. ۇشىنشىدەن, وبلىستاردىڭ قاي­تادان اشىلۋى ءوڭىردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قان جۇگىرتەدى. جاس­تاردىڭ جەرگىلىكتى جەردە ءبىلىم الۋىنا, جۇمىسقا ورنالاسۋىنا جاعداي تۋعىزادى. كاسىپورىندار اشىلادى, شاعىن جانە ورتا بيزنەس قانات جايادى. سايىپ كەلگەندە حالىقتىڭ جاقسى ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىنشىلىك تۋادى.

وسى ورايدا پرەزيدەنت كەزىن­دەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىن مىسالعا الدى. وسى كۇنى حالىق سانى 2 038 934-كە (2019 جىلعى مالىمەت) جەتىپ قالعان الماتى وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك اۋماعىن قايتا قۇرۋ وزەكتى ماسە­لەلەردىڭ ءبىرى ەدى. مۇنى دا مەم­لەكەت باسشىسى دەر كەزىندە قولعا الدى. قوس پالاتا دەپۋتاتتارى ال­دىندا: «الماتى وبلىسىنىڭ اگلو­مەرا­تسياسىندا ءتۇيىندى ماسەلە جەتىپ-ار­تىلادى. وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, الماتى وبلىسىن ەكى ايماققا ءبولۋدى ۇسىنامىن. بۇل وڭىردە جەتىسۋ جانە الماتى وبلىسى قۇرىلادى. الماتى وبلىسىنىڭ ورتا­لىعى قاپشاعاي قالاسىنا شوعىر­لانۋى كەرەك. ال جەتىسۋ وب­لى­سى­نىڭ ورتالىعى تالدى­قور­عان قالاسىن­دا ورنالاسۋعا ءتيىس. قاپشاعاي قالاسىنا د.ا.قو­ناەۆ­تىڭ اتىن بەرۋدى ۇسىنا­مىن», دەگەن ويىن ورتاعا تاستادى.

وبلىس اۋماعىندا 17 اۋدان جانە قاپشاعاي, تالدىقورعان, تەكەلى سىندى ءۇش قالا بارىن بىلەمىز. وسىنداي ۇلكەن وبلىستى ەكى اكىمشىلىك اۋماققا ءبولۋ وتە ورىندى شەشىم.

قالاي بولعاندا دا, ەلدىڭ بولا­شاعى ءۇشىن ۇلكەن قادامدار جاسالدى. پرەزيدەنت بۇعان قوسا جول­داۋدا وڭىرلەردى قارجى­لان­دىرۋ جۇيە­سىن تۇبەگەيلى قايتا قارا­عان ءجون ەكەنىن جەتكىزدى. ەكو­نوميكالىق قيىن­دىق­تاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن داعدارىسقا قارسى كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارالار قابىلداۋدى كۇن تارتىبىنە قويدى.

قورىتا ايتقاندا, بيىلعى ناۋرىز جولداۋى ناقتى ۇسىنىس پەن بيىك ماقساتتار جولداۋى بولدى. مەم­لەكەت باسشىسى قوعام الدىندا تۇرعان باستى ماسە­لە­لەردى ايقىن­داپ بەردى. ءبىز ءوز تارا­پىمىزدان ەلدىڭ كەلە­شەگى ءۇشىن, قۋاتتى, جاڭا قازاق­­ستان­دى قالىپتاستىرىپ, جاڭ­عىرتۋ ماقساتىندا جاستاردى ساپا­لى ءبىلىم مەن عىلىمعا تارتۋ جۇ­مىستارىن جالعاستىرا بەرەمىز. ويت­كەنى پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, «جاڭا قازاقستان دەگەنىمىز – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بولاشاقتاعى بەينەسى. ءوز ەلىنىڭ ەرتەڭىنە سەنبەگەن حالىق مىقتى مەملەكەت قۇرا المايدى. ءبىز كەلەشەگىمىز كەمەل بولارىنا جانە جارقىن بولا­شاقتى ءوز قولىمىزبەن جاساي الاتىنىمىزعا  سەنەمىز»!

جانسەيىت تۇيمەباەۆ,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتورى

الماتى