قور بولعان قوي ءجۇنى

تورتتەن ءبىر بولىگى عانا وڭدەلەدى

ايتپەسە, بايىرعى بابالارىمىزدىڭ باعىنا اينالعان قوي شارۋاشىلىعىن بۇگىن دە دامۋدىڭ تىڭ جولىنا اينالدىراتىنداي مۇمكىندىك مول. ەتى مەن ءسۇتىن ايتپاعاندا, تەرىسى مەن ءجۇنىن وڭدەپ-اق استا-توك تابىسقا كەنەلۋگە بولادى ەمەس پە؟! مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا اتاپ وتكەندەي, ءبىز ونەركاسىپتىك الەۋەتىمىزدى تولىق پايدالانا الماي كەلەمىز. شىنىندا دا, بۇل سالاداعى جەتىستىكتەرىمىز قوماقتى بولسا دا, ىشكى نارىقتىڭ مۇمكىندىكتەرى ءالى تولىق اشىلعان جوق. ماسەلەن, وڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ ۇشتەن ەكىسىنە جۋىعى شەتەلدەن اكەلىنەدى.

وسى ورايدا پرەزيدەنت قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسىن شيكىزاتپەن تولىق قامتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭدەتىپ قايتا وڭدەۋگە, تاماق, توقىما ونەركاسىبىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارعانى دا بەلگىلى. بۇل رەتتە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ ماسەلەسى وتكىر تۇر. ونىڭ ىشىندە قوي ءجۇنىن قايتا وڭدەۋ وتە وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. قور بولعان قوي ءجۇنىن وسى كۇنگە دەيىن كادەگە جاراتۋدىڭ جولىن تاپپاي جۇرگەنىمىز وكىنىشتى, ارينە.

– اۋىل حالقىمەن ءجيى جۇزدەسەمىز. ولار كوتەرەتىن كوپ ماسەلەنىڭ ءبىرى – قويدىڭ تەرىسى مەن ءجۇنىن قايتا وڭدەۋ. وكىنىشكە قاراي, قولدا بار قازىنانى قور قىلىپ ءجۇرمىز. اۋىلدىقتار ءجۇن مەن تەرىنى قابىلدايتىن پۋنكتتەر, تيىسىنشە قايتا وڭدەيتىن كاسىپورىندار كوپتەپ اشىلسا دەيدى. وتە ورىندى. ونىڭ ۇستىنە قازىر وتاندىق توقىما ءجۇن ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر شيكىزات تاپشىلىعىن باس­تان كەشىرىپ وتىر. ءجۇن وندىرۋشىلەر قاراپايىم جانە ءتيىمدى تەحنولوگيالارعا, سونداي-اق وندىرىلگەن شيكىزاتتى قايتا وڭدەيتىن بيزنەستى قولداۋ شارالارىنا مۇقتاج, – دەيدى سەنات دەپۋتاتى مۇحتار جۇماعازيەۆ.

دەپۋتاتتىڭ دەرەگىنشە, جىل سا­يىن رەسپۋبليكادا 40 مىڭ تونناعا جۋىق قوي ءجۇنى وندىرىلەدى. ءجۇننىڭ ەڭ كوپ ۇلە­سى, ياعني شامامەن 56 پايىزىن جەكە قو­سال­قى شارۋاشىلىقتار, 4 پايىزىن اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارى, 40 پا­يىزىن شارۋاشىلىقتار مەن فەرمەرلىك قوجالىقتار وندىرەدى. وندىرىلەتىن بار­لىق شيكىزاتتىڭ شامامەن 70 پايىزى قازاقستاندا سۇرانىسقا يە ەمەس قىل­شىقتى جانە جارتىلاي قىلشىقتى ءجۇن. تەك بيازى جانە جارتىلاي بيازى ءجۇن عانا وڭدەلۋگە جاتادى.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ رەسمي مالىمەتىنە زەر سالساق, بىلتىر ەلىمىزدە 40,4 مىڭ توننا قوي ءجۇنى وندىرىلگەن. كورسەتكىش 2020 جىلمەن سا­لىستىرعاندا 2,7 پايىزعا جوعارى. وندى­رىل­گەن ءجۇننىڭ 10,7 مىڭ تونناسى نەمەسە 26,5 پايىزى وڭدەۋگە جىبەرىلگەن. 3 027,3 مىڭ دوللارعا 6,8 توننا ءجۇن ەكس­پورتتالعان. قازاقستاندا وندىرىلگەن قوي ءجۇنى نەگىزىنەن قىتاي, رەسەي جانە موڭ­عوليا مەملەكەتتەرىنە جەتكىزىلگەن. سوندا 29,7 مىڭ توننا ءونىم نەمەسە جالپى وندىرىلگەن ءجۇننىڭ 73,5 پايىزى وڭدەلمەگەن كۇيى قالىپ وتىر. ياعني ءجۇننىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى عانا قايتا وڭدەلەدى دە, قالعان بولىگى كادەگە جاراتىلمايدى.

زاۋىتتاردىڭ جۇكتەمەسى تومەن

قوي ءجۇنى كوپ كولەمدە وندىرىلگەنىمەن, ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستىڭ 8 پايىزى عانا قامتاماسىز ەتىلۋدە. دەمەك, بىزدە جۇننەن يىرىلگەن ءجىپ پەن ءجۇن ما­تا­لارىنىڭ وتاندىق ءوندىرىسى جوق دە­گەن ءسوز. جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنا جۇر­گى­زىلگەن تالداۋ وسىنداي كارتينانى كوز الدىمىزعا ۇسىنىپ وتىر. اۋىل شار­ۋا­شىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر مەن سالا ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل جاعداي ءداستۇرلى توقىما وندىرىسىندە پايدالانىلمايتىن قىلشىقتى جانە جارتىلاي قىلشىقتى ءجۇندى تەرەڭ وڭ­دەۋ­گە ماماندانعان كاسىپورىنداردىڭ جوقتىعىمەن بايلانىستى.

سەناتور مۇحتار جۇماعازيەۆتىڭ ايتۋى­نا قاراعاندا, ەت وندىرۋگە باعىت­تال­عان ارالاس تۇقىمدى قويلاردىڭ كوپ بولۋى قىلشىقتى ءجۇننىڭ ۇلەسىن ارتتىرىپ وتىر. ال باسەكەگە قابىلەتتى بيازى جانە جارتىلاي بيازى ءجۇننىڭ كولەمى ازايۋدا.

– ەلىمىزدە 4 مىڭعا جۋىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءوندىرۋشى قوي وسىرۋمەن اينالىسادى. ال ءجۇن وڭدەيتىن 13 زاۋىت قانا بار. ونىڭ تورتەۋى عانا ءجۇندى قايتا وڭدەۋدىڭ تولىق تسيكلىمەن اينالىسادى. ياعني تارالعان ءجۇندى نەمەسە دايىن ءونىمدى وندىرە وتىرىپ, بيازى ءجۇندى قايتا وڭدەۋ مۇمكىندىگى بار. قالعان كاسىپورىندار – كيىزدەن جانە قىلشىقتى جۇننەن يلەپ اياقكيىم شىعاراتىن فابريكالار. دەمەك, قازاقستاندا ءجۇننىڭ تەرەڭ وڭدەلۋى ءىس جۇزىندە تەك كيىز يلەۋ وندىرىسىمەن عانا شەكتەلەدى, – دەيدى م.جۇماعازيەۆ.

وسى ورايدا سەناتور تاعى ءبىر قىزىقتى دەرەكتىڭ شەتىن شىعاردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءجۇن وڭدەيتىن 13 زاۋىتتىڭ 7-ەۋى عانا ناقتى جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, بىلتىر سۇرانىس پەن شيكىزاتتىڭ جوقتىعىنان ءجۇن وڭدەيتىن 6 كاسىپورىن جۇمىس ىستەمەپتى. قاتارداعى 7 كاسىپورىننىڭ جۇكتەمەسىنىڭ ءوزى تىم تومەن – 30 پايىزعا جەتەر-جەتپەس دەڭگەيدە.

– قازاقستاندا توقىما ونەركاسىبىنىڭ 90 پايىزعا دەيىنگى ءونىمى يمپورتتالادى. بۇل نەگىزىنەن ءجۇندى تەرەڭ وڭدەۋ­دەن كەيىن جاسالعان ونىمدەر. اتاپ ايت­قان­دا, قوسىلعان قۇنى جوعارى دا­يىن ونىمدەر, يىرىلگەن جىپتەر, ماتالار, كىلەم بۇيىمدارى. ال جۇننەن جاسالاتىن ونىمدەردى وزىمىزدە ءوندىرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ كاسىپورىندارعا ءتيىستى شيكىزات – بيازى ءجۇن جەتىسپەيدى, – دەيدى دەپۋتات.

م.جۇماعازيەۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندا قوي ءجۇنى مۇناي ءتارىزدى ەكسپورتقا باعىتتالعان الەۋەتتى سالاعا اينالا الادى. ماسەلەن, اۋستراليا الەمدىك نارىققا ءجۇننىڭ 1 كيلوسىن 18 دوللاردان وتكىزەدى. اتالعان مەملەكەت ونداعان جىلدار بويى الەمدەگى ءجۇن كولەمىنىڭ شامامەن 25 پايىزىن ءوندىرىپ كەلەدى. سوندا جىل سايىن 3 ملرد دوللاردان استام سوماعا ءونىم شىعارىپ وتىر.

– وتاندىق الىپساتارلار بيازى قوي ءجۇنىنىڭ 1 كيلوسىن 100-150 تەڭگەدەن قابىلدايدى. مۇنداي باعامەن ءجۇن تاپسىرۋ شارۋاعا ءتيىمسىز. قوي قىرقۋ ناۋقانى كەزىندە شارۋا جۇمىسكەردى جالداۋ ءۇشىن قويدىڭ ءبىر باسىنا شامامەن 300-500 تەڭگە جۇمسايدى. وسىدان كەيىن ءجۇندى وتكىزۋ جولدارىن ىزدەستىرەدى. سوڭىندا ءجۇندى ورتەپ جىبەرەدى, – دەيدى سەناتور.

ءبىر سالاعا ەكى مينيسترلىك جاۋاپتى

قويدىڭ ءجۇنى – جىلىتقىش. ونىڭ ميكروقۇرىلىمى ەرەكشە. سوندىقتان ول اۋا وتكىزگىش, سۋىققا دا, ىستىققا دا ءتوزىمدى قاسيەتكە يە. جوعارى ەنەرگەتيكالىق شىعىنداردى تالاپ ەتپەيتىن, وزىندىك قۇنى تومەن ەكولوگيالىق شيكىزات. سول سەبەپتى ونى قۇرىلىس ماتەريالدارى وندىرىسىندە دە پايدالانۋعا بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا ۇلكەن سۇرانىسقا دا يە.

– قويدىڭ ءجۇنى توقىما ونەركاسىبىنەن بولەك, قۇرىلىس سالاسىنا دا قولدانىلادى. اسىرەسە, شەت مەملەكەتتەر وسىنى ءتيىمدى پايدالانىپ وتىر. ءبىز دە قوي جۇنىنەن قۇرىلىس ماتەريالدارىن الۋ باعىتىنا كوشۋىمىز كەرەك. بۇل ەلدەگى قۇرىلىس باعاسىن ارزانداتۋعا, تۇرعىن ءۇي باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا از دا بولسا ۇلەس قوسار ەدى. سونداي-اق قازىر رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالار جاعدايىندا ءجۇندى كادەگە جاراتاتىن جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر, – دەيدى دەپۋتات.

م.جۇماعازيەۆ اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قولداۋ شارالارى ءجۇندى تاپسىرۋشىلاردى دا, ينۆەستورلاردى دا ىنتالاندىرمايتىنىن العا تارتتى. ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالار ينۆەستورلاردى قولداۋعا ىقپالدى سەبەپ جانە ماڭىزدى قۇرال بولار ەدى. الايدا سالا ماماندارىنىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, نەگىزگى پروبلەما ەكى ۋاكىلەتتى ورگان اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردىڭ بولىنۋىنەن تۋىنداپ وتىر.

سويتسەك بۇل سالاعا ەكى مينيسترلىك جاۋاپتى ەكەن. شيكىزات ءوندىرۋ جانە تەرى مەن ءجۇندى باستاپقى وڭدەۋ ماسەلەلەرى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنا جاتادى. ال تەرى مەن ءجۇندى تەرەڭ وڭدەۋ ماسەلەلەرى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە قارايدى.

– وسىنىڭ سالدارىنان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ شەڭبەرىندە ىسكە اسى­رى­­لاتىن پرەفەرەنتسيالار مەن مەملە­كەتتىك قولداۋ شارالارى ءبىرىن-ءبىرى تو­لىقتىرمايدى. كەرىسىنشە, كەي­بىر ما­سە­لە بويىنشا بەلگىلى ءبىر قيىن­دىق­تاردى تۋدىرىپ وتىر. تەرى مەن ءجۇندى تەرەڭ وڭدەيتىن جاڭا وندىرىستەر قۇرۋ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان وندىرىستەردى كەڭەي­تۋ بويىنشا ينۆەستيتسيالىق پرەفەرەنتسيالار الۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە سايكەس بۇگىندە ينۆەستورلاردىڭ ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردى سۋبسيديالاۋ قۇرالىن پايدالانۋعا مۇمكىندىگى جوق. اتالعان قولداۋ قۇرالى تەرى مەن ءجۇندى باستاپقى وڭ­دەۋ كاسىپورىندارىنا ارنالعان ين­ۆەس­تيتسيالىق سالىمدار كەزىندە اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىسى شەككەن شىعىستاردىڭ ءبىر بولىگىن وتەيتىن سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىندا كوزدەلگەن, – دەيدى م.جۇماعازيەۆ.

ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايى­لوۆ­تىڭ اتىنا اتالعان ماسەلە بويىنشا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان سەناتور م.جۇماعازيەۆ تەرى مەن ءجۇندى تەرەڭ وڭدەۋ جوبالارىن ەنگىزۋ جونىندەگى وكى­لەت­تىكتەردى يندۋستريا جانە ينفرا­قۇ­رىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنەن الىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە باسى ءبۇتىن بەرۋ كەرەك دەپ سانايدى. سوندا سا­لا­عا ءبىر عانا ۆەدومستۆو جاۋاپتى بولادى.

– سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق سالىمدار كەزىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىسى شەككەن شىعىستاردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ بويىنشا سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىنىڭ №10 «تەرى مەن ءجۇندى باستاپقى وڭدەۋ جونىندەگى كاسىپورىنداردى قۇرۋ جانە كەڭەيتۋ» جوباسىنىڭ پاسپورتىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, تەرى مەن ءجۇندى تەرەڭ وڭدەۋ جونىندەگى وندىرىستەردى قۇرۋ جانە كەڭەيتۋ جوبالارىن سۋبسيديالاۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار جاڭا شاعىن جانە ورتاشا قۋاتتى وندىرىستەردىڭ اشىلۋىن, جۇمىس ىستەپ تۇرعان وندىرىستەردى كەڭەيتۋ ءارى جاڭعىرتۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا ينۆەستيتسيالىق سالىمداردى وتەۋ ۇلەسىن ۇلعايتىپ, وندىرىستىك قۋاتتاردىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيى بويىنشا تالاپتاردى تومەندەتۋ كەرەك, – دەدى م.جۇماعازيەۆ.

بۇدان بولەك قوي شارۋاشىلىقتارىنان جانە تۇرعىنداردان ءجۇن ساتىپ الۋدىڭ ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەسىن ۇيىم­داس­تىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە تەرى مەن ءجۇندى قابىلدايتىن سەر­ۆيستىك-دايىنداۋ پۋنكتتەرىن قۇرۋ م­ا­ڭىزدى.