وتاندىق عىلىمنىڭ وتىن جاققان

سانداردى سويلەتكەن زەرتتەۋلەر

ايگىلى ۆۆس جوعارىدا اتالعان عىلىمي زەرتتەۋ جونىندەگى ماتەريالىنا «گەندەرلىك تەڭدىك: ايەل-عىلىمدارعا جوعارىدا ورىن جوق» دەپ تاقىرىپ «تاڭىپتى». مۇنداي وي ايتۋعا نەگىز بولعان زەرتتەۋدە الەمنىڭ 38 ەلىنەن 541 ۋنيۆەرسيتەت پەن عىلىمي ينستيتۋت ۇسىنعان دەرەكتەر زەردەلەنگەن. زەرتتەۋ قورىتىندىسى دوتسەنتتەردىڭ – 42, پروفەسسورلاردىڭ 23 پايىزىن ايەلدەر قۇرايتىنىن كورسەتتى. ۇلىبريتانيادا جۇرگىزگەن The Royal Society of Chemistry ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋى دە وسىعان ۇقساس قورىتىندى شىعاردى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە حيميا سالاسى بويىنشا ءبىلىم العانداردىڭ 44%-ى, ال وسى سالادا پروفەسسور دارەجەسىن العانداردىڭ 9%-ى عانا ايەلدەر. زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى پروفەسسور دجو رەينولدس BBC-گە بەرگەن سۇحباتىندا ء«بىز اڭگىمەلەسكەن ايەلدەردىڭ 99%-ى عىلىم جولىندا كەدەرگىلەرگە كەزدەسكەنىن راستادى. بۇل – الاڭداتاتىن قۇبىلىس», دەدى.

2018 جىلى مەلبۋرن ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ عالىمدارى عىلىمداعى گەن­دەر­لىك الشاقتىققا قاتىستى زەرت­تەۋ جۇرگىزدى. زەرتتەۋشى عالىم سيندي حاۋزەر: «قازىرگى قولداۋ شارا­لارىنىڭ قارقىنى ارتپاسا, فيزيكا سالاسىنداعى ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ ۇلەسىن تەڭەستىرۋگە جۇزدەگەن جىلدار كەتەدى», دەگەن قورىتىندىعا كەلىپتى.

ال ەندى قازاقستانعا كەلسەك. بىزدە بۇل ماسەلەدە العا جىلجۋ بايقالادى. سەبەبى بىلتىر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىمي جوبالاردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ تالاپتارىنا ايەلدەر كۆوتاسىن ەنگىزدى. بۇل كۆوتا – بارلىق باعىتتاعى كونكۋرستىڭ قۇجاتتاماسىندا «مەملەكەتتىك گرانت­­تان ءۇمىتتى جوبا توبىنىڭ قۇرا­مىن­­داعى قاتىسۋشىلاردىڭ بەلگىلى ءبىر ۇلەسى ايەل زەرتتەۋشىلەردەن بولۋعا ءتيىس» دەگەن تالاپ. وسى تالاپ ءوز ناتيجەسىن بەردى مە ەكەن, از بولسا دا ءوسىم بار. مىسالى, بىلتىر ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى قازاقستاندا عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى جۇر­گىزەتىن عالىم ايەلدەردىڭ ۇلەسى 52%-دى قۇرايتىنىن حابارلادى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بيىلعى مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە عىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن 9 738 ايەل بار, ولار جالپى قازاقستاندىق عا­لىمدار سانىنىڭ 54 پايىزىن قۇ­رايدى. سونىڭ ىشىندە 714-ءى – عى­لىم دوكتورى, 2 427-ءسى – عىلىم كانديدا­تى, 992-ءسى – PhD دوكتورى, 28-ءى – بەيىندى دوكتورلار. ەندىگى كەزەك­تە ايەل-عالىمدارىمىزدىڭ ساپا­لىق قۇرامىنا قاراي ويىسىپ, نازىك زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىر لەگىمەن تانىستىرعىمىز كەلەدى.

ادەمىلىك يندۋسترياسى

انار مولكەنوۆا – نەبارى 27 جا­سىندا توكيودا دوكتورلىق ديسسەر­تاتسياسىن قورعاعان. ودان بۇرىن, ناقتىراق ايتساق 2011 جى­لى كەيىپكەرىمىز لوندوننىڭ ۋني­ۆەرسيتەتتىك كوللەدجىندە نانو­تەح­نو­­لوگيا سالاسىنداعى ماگيستر دارە­جەسىن الدى. سودان كەيىن 2015 جىلى توكيو تەحنولوگيالىق ينس­تيتۋتىن­دا حيميا عىلىمىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن يەلەندى. ول حيميا عىلىمىمەن وقۋشى كەزىنەن-اق «دوس­تاسا» باستاعانداي. ويتكەنى سىنىپتاستارىنا قاراعاندا وعان حيميا ءپانى قيىن بولماپتى.

«مەن حيميامەن مەكتەپ كەزىنەن باستاپ شۇعىلدانا باستادىم. كىم بولۋدى ويلانىپ جۇرگەنىمدە حيميا پانىنەن سىنىپتاستارىمنىڭ قينالاتىنىن, بىراق ماعان ونىڭ سونشالىقتى وڭاي ەكەنىن بايقادىم. حيميا پانىنەن وليمپيادالارعا قاتىسىپ, جۇلدەگەر بولدىم. سودان سوڭ وسى باعىتتا جوعارى ءبىلىم الۋعا شەشىم قابىلدادىم. سول ۋاقىتتاعى ەلىمىزدىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ءبىرى – قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە گرانت جەڭىپ الدىم. وسىلايشا, حيميالىق ينجە­نە­ريانى زەردەلەۋدى باستادىم. ءبىز ۋنيۆەر­سيتەتتى بىتىرگەن جىلدارى نانوتەحنولوگيا جايلى, ونىڭ بو­لاشاعى زور بولاتىنى تۋرالى كوپ ايتىلىپ ءجۇردى. ماگيس­ترا­تۋرانى ءدال وسى باعىتتا جال­عاس­­تى­راتىنىما سەنىمدى بولدىم. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن لون­دونعا جول تارتتىم. ونداعى ما­گيس­ترلىك وقۋىمدا ونەركاسىپكە ار­نال­عان نانوكاتوليزاتورلاردى ازىر­لەۋمەن اينالىستىم. ماگيسترلىك دارەجەمدى العاننان كەيىن ەلگە ورا­لىپ نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە جۇمىسقا تۇردىم. سوندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمدە ماعان عىلىممەن اي­نا­لىسقان ەرەكشە ۇنايتىنىن ۇقتىم. بىراق عىلىمدا قالۋ ءۇشىن دوكتور­لىق دارەجەنى الۋ كەرەك, ونسىز قانداي دا ءبىر عىلىمي جوبالاردى ءوز بەتىنشە جۇرگىزە المايمىن», دەيدى ا.مولكەنوۆا.

كەيىپكەرىمىز وسى ويمەن جۇرگەن­دە جاڭا ءبىر مۇمكىندىكتىڭ ەسىگى اشى­­لادى. جاپونياداعى توكيو تەح­نولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ زەرت­­حا­­نا­سىندا PhD-باعدارلاماسى بويىن­­شا وقۋعا مۇمكىندىك الدى. ونىڭ بۇل وقۋىنا سول كەزدەرى باتىس قا­زاقستاندا ءبىر جوبانى ىسكە اسىرىپ جاتقان Japan Gas Corporation ءىرى ين­جەنەرلىك كومپانياسى دەمەۋشىلىك كورسەتتى.

«جاپونيادا ماتەريالتانۋدى وقىدىم, ءتۇرلى جولدارمەن نانوماتەريالداردى سينتەزدەدىم, ليتي-يوندى اككۋمۋلياتورلاردا قولدانۋدى تەكسەردىم. جاپون ۇكىمەتى تەحنولوگيانى دامىتۋدا ەكولوگيالىق ماتەريالداردى قولدانۋعا ۇلكەن قىزى­عۋشىلىق تانىتادى. سول سەبەپتى قۇمنان باتارەيالارعا ارنالعان ەلەكترود جاساۋعا كوپ كوڭىل ءبولدىم. قۇم – جەر بەتىندەگى ەڭ ءبىر قولجەتىمدى جانە ارزان ماتەريال. PhD-جۇمىستا­رىم­نىڭ تاقىرىبى كرەمني ديوكسي­دىن باتارەيا ءۇشىن ەلەكترود رەتىندە پايدالانۋعا ارنالدى. مەن بۇل ماتە­ريالدى ەنەرگيانى ساقتاۋ جۇيە­لەرى ءۇشىن ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتە­تىن ماتەريال رەتىندە وندىرىسكە ەن­گى­زۋگە قانداي قاسيەتتەر بولۋ كە­رە­­گىن زەرتتەدىم. دوكتورانتۋرانى ءساتتى اياقتاعاننان كەيىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە ورالدىم. ماعان پوستدوكتورانتۋراعا ءوتىنىم بەرۋ ۇسىنىلدى, وندا پروفەسسور تيمۋر اتاباەۆپەن فۋنكتسيونالدىق نانو­قۇ­­رىلىمداردى ازىرلەۋ بويىنشا جۇ­­مىس ىستەي باستادىم», دەيدى كەيىپ­­كەرىمىز.

ا.مولكەنوۆا قازىر عىلىمي زەرت­تەۋ جۇمىستارىمەن كورەيادا ءجۇر. ۋاقىتى وتە تىعىز. ويتكەنى ول – جى­لىنا 1 ەمەس, 4-5 ماقالاسىن حا­لىق­­ارالىق رەيتينگى جوعارى جۋرنالداردا جاريالايتىن جانكەشتى جان. جىلىنا ءبىر ماقالانى ارەڭ شىعاراتىن زەرتتەۋشىلەر دە بار. ولاردىڭ جانىندا كەيىپكەرىمىزدىكى – شىنىمەن دە عىلىمعا بارىمەن بەرىلگەن جانكەشتى ارەكەت. جاس عا­لىم ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنت­تە­­رىنە ءدارىس وقيدى, زەرتحانادا تاجى­­ريبەلەر جاساتادى. تاڭ بوز بەر­گەننەن كەشكى ساعات 9-10-عا دەيىن­­گى ۋاقىتىن زەرت­حانادا وتكى­زە­­تىن ول عىلىمدى نا­سيحاتتاۋعا دا مۇم­كىندىك تابادى. ا.مولكەنوۆا ءوزىنىڭ عالىم ارىپ­تەستەرى, دوستارىمەن بىرگە ەلى­مىزدە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جات­قان Young Researchers Alliance قوعامدىق بىرلەستىگىن قۇ­رۋعا اتسالىستى. سونىمەن قا­تار كەيىپكەرىمىز – Materials Research Society (اقش), Society of Chemical Engineers (جاپونيا), Electrochemistry Society (جاپونيا) سەكىلدى بەلسەندى قوعامدىق زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ مۇشەسى. وعان قوسا جاس عالىم بەركليدەگى لوۋ­رەنس اتىنداعى ۇلتتىق زەرتحانا جا­نىن­داعى زەرتتەۋ توبىنا مۇشە. ول وندا ەكونوميكانىڭ ەنەرگيا سىيىم­دىلىعىن ازايتۋ جانە ونىڭ ەنەر­گيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. انار ۇنتاق ءون­دى­رۋ تەحنولوگياسى جانە نانوتەحنولوگياسى سالاسىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن 2011 جىلى Oxford Instruments Plasma Technology كومپانياسىنىڭ جانە 2015 جىلى Hosokawa Powder Technology KONA كومپانياسىنىڭ سىيلىعىمەن ماراپاتتالعان.

كەيىپكەرىمىز مۇشەلىك ەتەتىن Young Researchers Alliance ءتورايىمى ءاسيا ەرمۇحامبەتوۆا اناردىڭ ءبىز بىلمەيتىن قىرلارىنا توقتالدى. «انار قازىر كوسمەتولوگيا يندۋس­ترياسىمەن اينالىسىپ ءجۇر. بۇل ونىڭ ارمانى بولعان. بايقاساڭىز, بۇگىندە كوسمەتولوگتەر ۇسىناتىن ونىمدەر, ءوزىمىز قولداناتىن كوسمەتيكالار كوبىنە شەتەلدەن اكەلىنەدى. نەگە وزىمىزدە شىعارماسقا! بۇل ءۇشىن ارينە, زەرتتەۋ كەرەك. انار وڭتۇستىك كورەيادا زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ جاتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەلدە كەز كەلگەن عىلىمي زەرتتەۋدى يندۋسترياعا اينالدىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى, وعان قوسا سوعان جان-جاقتى جاعداي جاسالادى. شىنىندا, اناردىڭ الەۋەتى وتە زور. ادەتتە عالىمدار ءبىر سالانى, ءبىر تاقىرىپتى زەرتتەيدى. ال ول بىرنەشە سالانى (حيميا, نانوتەحنولوگيا, ماتەريالتانۋ, كوسمەتولوگيا) زەرتتەۋدەن جانە جاڭا دۇنيەنى يگەرۋدەن قورىقپادى. سەبەبى انار – وتە ەڭبەكقور ادام, ماقساتىنا جەتپەي تىنبايتىن تاباندى, عىلىمدا جۇرگەن قۇربىلارىن ءاردايىم قولداۋشى, اقش, انگليا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سەكىلدى الپاۋىت ەلدەردىڭ ءبىلىم-عىلىمىن يگەرگەن تانىمى تەرەڭ جان. ءسىز ونىڭ اناسىن كورسەڭىز, اناردىڭ قايدان ەكەنىن تۇسىنەسىز. سەبەبى ونىڭ اناسى – سونداي ەڭبەكسۇيگىش, زيالى ادام, ءاردايىم العا ۇمتىلىپ تۇرادى», دەيدى ءا.ەرمۇحامبەتوۆا.

وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشاما عا­­لىمدى, ولاردىڭ عىلىمي جولى جاي­­لى جازدىق. كوسمەتولوگتەرى كوپ, بىراق ءتول كوسمەتيكاسى جوق (شيكىزا­تىن سىرتتان اكەلىپ, وتاندىق ءونىمنىڭ قاعازىن جاپسىرا سالۋ ەمەس), وتاندىق برەندى قالىپتاسپاعان ەلدە وسى سالانى عىلىمي تۇرعىدا زەرت­­تەيتىن عالىمدى العاش كەزدەس­تىر­­دىك. بۇل بىزدەگى جوقتىڭ ورنىن تول­­­­تىراتىن ماڭىزدى قادام ەكەنى ءسوز­سىز. ءوز ءونى­مىمىز بولسا, قانشا ميل­­­­­ليونداعان قارجى قازاقستاندا قالا­دى.

NASA-مەن جۇمىس ىستەيتىن عالىم

مايرا قۇسايىنوۆا عىلىمعا, قازىر ءوزى شۇعىلداناتىن توپىراقتانۋ عىلىمىنا ءبىرىنشى كەيىپكەرىمىزدەن دە ەرتە, مەكتەپكە بارماي تۇرىپ كەلگەن ەكەن.

«عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشى­لىعىم كىشكەنتاي كەزىمنەن پايدا بولدى. وعان بىردەن ءبىر سەبەپكەر – مەنى قا­راعان بالا كۇتۋشى. اتا-انام جۇمىسقا كەتكەندە مەنى كۇتۋشىگە قالدىرىپ كە­تەتىن. ال ول ەكەۋمىز تابيعاتقا شىعىپ, جاي سەرۋەندەمەي وسىمدىكتەرمەن تانىساتىنبىز. سودان سوڭ كۇتۋشى ماعان قاي­سىسىنىڭ قانداي دارىلىك قاسيەتى بار ەكەنىن تۇسىندىرەتىن, اعاشتاردىڭ اتاۋىن ۇيرەتەتىن. وسى ساتتەن باستاپ مەنىڭ تابيعاتتانۋعا, توپىراقتانۋعا, وسىمدىكتانۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم وياندى. قىزىعۋشىلىق ارتا كەلىپ وزىندىك تاجىريبەلەر جاساۋعا جەتە­لەدى. اتا-انام وقۋشى كۇنىمدە مەنى جازعى دەمالىس سايىن لاگەرگە جىبەردى. وندا دارىلىك شوپتەردى جيناپ, ودان ەمدىك, شيپالىق قاسيەتى بار ونىمدەردى, كوبىنە شاي تۇرلەرىن جاساپ شىعاراتىنمىن», دەيدى عىلىمي جولىنىڭ العاشقى قادامى تۋرالى ەستەلىگىن ەسكە العان كەيىپكەرىمىز.

جاس عالىم مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ءوزىنىڭ تۋعان قالاسى تارازداعى مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتە اۋەلى باكا­لاۆ­رياتتى, كەيىن ماگيستراتۋرانى ءبىتىردى. ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيا­سىنا ساڭىراۋقۇلاقتاردىڭ ەرەكشە­لىكتەرىن ارقاۋ ەتتى. كەيىن الماتىعا اتتانىپ, وڭتۇستىك استانادا ورنالاس­قان ۋ.ۋسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپى­راقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا دوكتورانتۋرانى وقىدى.

«نەگىزى بيولوگيا سالاسىنداعى عى­لى­مي زەرتتەۋلەرىمدى باكالاۆ­رياتتا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە-اق جۇرگىزە باس­تادىم. سەبەبى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە سول سالانىڭ بىلىكتى پروفەسسورلارى جۇمىس ىستەدى. عىلىمي ماقالالار جازۋدى دا وسى جوعارى ءبىلىم الۋ كەزىندە ۇيرەندىم. سونىڭ ناتيجەسىندە عىلىمي كون­­فەرەنتسيالارعا قاتىس­تىم. ماگيس­تراتۋرادا ساڭىراۋ­قۇلاق­تار­­دىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ديسسەر­تاتسيا­لىق جۇمىسىما ارقاۋ ەتسەم, دوكتو­رانتۋرادا «قازاقستاننىڭ وڭ­تۇس­تىك-شىعىس جاعدايىندا مەرس ميك­روبيوتىڭايتقىشىنىڭ توپى­راقتىڭ (شالعىندى سۇر) قۇنار­لىلىعى مەن كۇزدىك بيدايدىڭ ونىم­دىلىگىنە اسەرى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قور­­عا­دىم. ءسويتىپ, «اۋىل شارۋا­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديدا­تى» عىلىمي دارەجەسىن الدىم. مۇ­­نىمەن دە توقتالعىم كەلمەي, كەيىن تۇركياعا قۇجات تاپسىرىپ, Ondokuz Mayıs University-دە (Scientific and Technological Research Council of Turkey – TÜBİTAK) پوست-دوكتورانتۋرانى وقۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم», دەيدى م.قۇسايىنوۆا.

تۇركياداعى عىلىمي-زەرتتەۋ تا­عىلىمداماسىنان ءوتىپ كەلگەن سوڭ, كەيىپكەرىمىز ءبىر كەزدەرى دوكتورانتۋراسىن وقىعان قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ينجەنەر-اناليتيك بولىپ ورنالاستى. مۇنداعى بىر­­نە­شە جىلدىق ەڭبەك جولىندا توپى­راقتانۋ سالاسىنىڭ ماما­نى رەتىندە قازاقستاننىڭ ءار قيى­رىن ارالاپ, توپىراقتىڭ قۇرامىن زەرتتەپ شىقتى. بىرنەشە عىلىمي جوبالارىنا گرانت ۇتىپ الدى. بىراق ول حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعىپ, شەتەلدىك عىلىمدارمەن بىرلەس­كەن عىلىمي جوبالارعا قا­تىسۋدى كوزدەدى. ءسويتىپ, قازاق ۇلت­تىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنە اۋىس­تى. مۇندا ول تۇراقتى ەگىن شارۋا­شىلىعىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.

«وسى قىزمەتىمدە اقش پەن گەرمانيانىڭ حالىقارالىق سەرىك­تەستەرىمەن بىرلەسىپ, ءارتۇرلى عىلى­مي كونكۋرستارعا بىرنەشە عىلى­مي وتىنىمدەر دايىندادىم. ناتي­جە­سىندە, قازىر تhe effects of excessive water use and agricultural intensification on AR Sea shrinkage: socioeconomic-environmental systems (SES) dynamics within the Syr Darya River Basin تاقىرىبى بويىنشا USAID (PEER 9) حالىقارالىق جوباسىنا جەتەكشىلىك ەتەمىن. مەنىڭشە, حالىقارالىق جوبالارعا قاتىسۋمەن بىرگە, قازاقستاندىق گرانتتاردى دا قالىس قالدىرماۋ كەرەك. وسى ويىمدى ىسكە اسىرىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان جاس عالىمدار بويىنشا گرانتتىق قارجىلاندىرۋىنا يە بولدىق. قازىرگى تاڭدا پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن تومەندەتۋ جانە البەدونى ۇلعايتۋ ارقىلى كليماتتىڭ وزگەرۋىن جاقسارتۋ ءۇشىن جەردى پايدالانۋ جۇيەلەرىنىڭ تيىم­دىلىگىن باعالاۋ بويىنشا قازاق­ستاندىق عىلىمي جوباسىن جەتەكشى رەتىندە جۇرگىزىپ كەلەمىن», دەيدى كەيىپكەرىمىز.

جاس عالىم 2020 جىلدان بەرى اتاقتى NASA (The National Aero­nautics and Space Administration) تاۋەلسىز ۇيىمىنىڭ جانىنداعى حا­لىق­ارالىق اەروناۆتيكا جانە عارىش كەڭىستىگىن زەرتتەۋ جونىندەگى ۇلتتىق باسقارماسىمەن (اقش) بىرلەسكەن جوبانىڭ ءبىر باعىتى بو­يىنشا عىلىمي ورىنداۋشى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. بۇل باعىت «قازاقستان مەن موڭعولياداعى ەنەرگيانىڭ, سۋدىڭ جانە تاماق ونىمدەرىنىڭ ءوزارا تاۋەلدى ديناميكاسى» (FEWKazMG) جانە «تاۋ-كەن جۇمىستارى ناتيجە­سىندە شاڭ شىعارىندىلارىن ازاي­تۋ­دىڭ بالاما تاسىلدەرى:» NarXOZ (2020); «فيتوزاحۆات تۇجى­رىم­داماسىمەن لاستانعان شاڭدى ۇستاۋ ءۇشىن تابيعاتتى پايدالانۋ مۇم­كىندىكتەرىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونو­ميكالىق نەگىزدەمەسى» دەپ اتالادى.

كەيىپكەرىمىزدىڭ ارىپتەسى, جاس پروفەسسور قايسار تابىنوۆ مايرانىڭ ۇنەمى مۇمكىندىكتەر ىزدەپ جۇرەتىنىن ايتادى. «مايرا – ەڭ الدىمەن ەڭبەكتىڭ ادامى. ودان كەيىن ءاردايىم ىزدەنىستە جۇرەتىن جان. ول قاشاندا مۇمكىندىك ىزدەپ جۇرەدى جانە سونىڭ ءاربىرىن جاقسىلىققا, جۇمىسىن جەتىل­دىرۋگە ءتيىمدى پايدالانادى. مەنىڭشە, وسى قاسيەتى ارقىلى قازىر اقش-تىڭ بەدەلدى عالىمدارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, NASA-عا قاتىستى جوبامەن اينالىسىپ ءجۇر. البەتتە ءبىز ەڭبەك ەتەتىن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى سوعان جاعداي جاساپ, قولداۋ كورسەتىپ وتىر. دەسەك تە مۇنداي ۇلكەن ءىستى, ارينە, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى, العىر ادام عانا قولعا الا الادى. وسىلايشا, ول قازاقستان اتىن NASA-عا شىعارىپ وتىر. ايەلدەر قاۋىمى بالا كۇتىمى­مەن دەمالىستارعا شىعىپ, مانسابىنا ءۇزىلىس جاساپ وتىرادى عوي. سوندايدا كوبى قالىپ قويىپ جاتادى. بىراق مايرانىڭ كەيىن شەگىنگەنىن كورمەپپىز. ويتكەنى ول – وپتيميست. پروبلەمانىڭ دا جاقسى جاعىن كورە بىلەدى», دەيدى پروفەسسور ق.تابىنوۆ.