ۋكراينا-رەسەي: داعدارىستىڭ شەشىمى تابىلار ەمەس

ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ ەكىنشى راۋندىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا گۋمانيتارلىق ءدالىز قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالعانى ءمالىم بولدى. كەلىسسوزدەن كەيىن رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى – رەسەي دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى ۆلاديمير مەدينسكي تاراپتار كەلىس­سوزدەر بارىسىندا 3 ءتۇرلى ما­سەلەنى – اسكەري, حالىقارالىق-گۋ­مانيتارلىق جانە بولاشاقتا شيە­لەنىستى ساياسي رەتتەۋ ماسەلەسىن تال­قى­عا سالعانىن ايتتى. الايدا كەلەسى كۇنگى وقيعالار گۋمانيتارلىق ءدالىز تۋرالى كەلىسىمنىڭ ورىندال­ما­عا­نىنا كوز جەتكىزدى.

ۋكراينا اۋماعىندا سوعىس ءورتى تۇتان­عانىنا ون كۇننەن استى. شا­بۋىل توقتامادى. ۋكراينانىڭ بىر­قا­تار قالالارىنداعى اتىس تۋرالى حابارلامالار بار. رەسەي ارمياسى كيەۆتىڭ سولتۇستىك-باتىس شەتىندەگى يرپەن قالاسىن اتقىلاعانى تۋرالى ايتىلدى. ەلدىڭ وڭتۇستىگىندەگى احۋال ءتىپتى كۇردەلى. ماريۋپول قا­لا­سىندا اتىس جالعاسىپ جاتىر. بەيبىت حالىقتى قالادان شىعارۋ ءۇشىن اتىستى توقتاتا تۇرۋ تۋرالى كە­لىسىم جۇزەگە اسپاعانعا ۇقسايدى, رەسەي اسكەرى بىردەن قايتا اتقىلاۋعا كوشكەن. ۋكراينانىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان حاركوۆ پەن سۋما دا وق استىندا قالعان. حاركوۆ قالاسى ۇرىستان كەيىن قاتتى زارداپ شەككەنى بايقالادى. ۋكراينا استاناسىنان سولتۇستىك-باتىسقا قاراي گوستومەل اۋەجايىنىڭ اينالاسىندا دا اۋىر شايقاستار جالعاسقان. رەسەي اسكەرى كيەۆتى قورشاۋعا الۋ ءۇشىن سوققىلاۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. دەگەنمەن, كيەۆ پەن حاركوۆتى ۇزدىكسىز بومبالاعانمەن, ەكى قالا دا ۋكراينانىڭ باقىلاۋىندا ەكەنى حابارلاندى.

رەسەي جالعا الىنعان ۇشاقتار­دا ورىندالاتىن كوپتەگەن حالىق­ارا­لىق رەيستەردى توقتاتۋعا تىرىسىپ جاتىر. بۇل قادام سانكتسيالار قول­دانىلاتىن ەلگە كەلگەن كەزدە ۇشاق­تار­دى الىپ قويۋدىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك اۆياتسيا باسقارماسى شەتەلدە جالعا الىنعان اۋە كەمەلەرى بار رەسەي­لىك اۆياكومپانيالارعا 6 ناۋ­رىز­دان باستاپ جانە شەتەلدەر­دەن رە­سەيگە 8 ناۋرىزدان باستاپ جولاۋشى­لار مەن جۇكتەردىڭ رەيس­تە­رىن توق­تا­تا تۇرۋدى ۇسىندى. رە­سەي­دىڭ «اەرو­فلوت» ۇلتتىق اۆياكوم­پا­نيا­سى 8 ناۋ­­رىزدان باس­تاپ بە­لا­رۋس-رەسەي با­عى­تىنان باسقا بار­لىق حا­لىق­ارا­لىق رەيستەر­دى توق­تا­تۋ­دى ۇي­عاردى. بۇل شە­شىم جۇمىس­قا كە­دەر­گى كەلتىرەتىن «قو­­­سىمشا جاع­داي­لار» سەبەبىنەن قا­بىل­­داندى دەپ ءتۇسىندىرىلدى.

سونداي-اق اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلينكەن پولشا-ۋكراينا شەكاراسىندا ۋكراينانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دميتري كۋلەبامەن كەزدەسۋ ءۇشىن ارنايى كەلدى. د.كۋلەبا اقش-قا كورسەتكەن كو­مەگى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىرىپ, سونى­مەن بىرگە ودان ءارى اسكەري قولداۋعا, اتاپ ايتقاندا, ۋكراينا اۋە كەڭىس­تى­گىن ۇشۋعا تىيىم سالىنعان ايماق رەتىندە مويىنداۋدى سۇرادى. الاي­دا بۇل ماسەلەدە ناتو-نىڭ قولى بايلاۋلى ەكەنى ايتىلعان. ويتكەنى بۇل ارەكەت ارقىلى ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى داعدارىسقا ناتو مۇشەلەرى دە ارالاسقانىن بىل­دى­رەدى دەلىندى. وسىلايشا اقش ۋكراينانىڭ بارلىق تىلەگىن ورىنداي المايتىنىن ءبىلدىردى. ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆ.زەلەنسكي وسى ءۇشىن دە باتىس ەلدەرىن سىنعا العان ەدى. رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين دە باتىس ەل­دەرىن ۋكراينا اۋە كەڭىستىگىندە ۇشۋ­عا تىيىم سالىنعان ايماق قۇ­رۋ­عا كومەكتەسكەن ەلدەر سوعىسقا ارا­­لاستى دەپ سانالاتىنىن ەسكەرتتى.

يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى ناف­تالي بەننەتتىڭ كرەملگە ۆلا­ديمير پۋتينمەن كەزدەسۋگە بار­عانى بەل­گى­لى بولدى. كەلىسسوزدەر شا­ما­مەن ەكى جارىم ساعاتقا سو­زىل­عان. ن.بەننەت كەڭسەسى بۇل تۋرالى كرەملدەگى كەزدەسۋدەن بۇ­رىن اقش-قا حابارلاعانى ايتىل­دى. يزرايل ۇكىمەتى بۇل داعدا­رىس­تا شىنىمەن دەلدال بولا الا ما, جوق پا دەگەن پىكىرتالاستار بول­­عا­نى بەلگىلى. كەلىسسوز تۋرالى ۇسى­­نىس بىلدىرگەن وزگە دە ەلدەر بار. دە­گەنمەن, بۇكىل الەم ماس­كەۋ­دەن تەرىس اينالىپ جاتقان تۇستا يز­رايل پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ جەكە ۇشىپ بارعانى ن.بەننەت ۇسى­نى­سىن جەڭىل قابىلداماۋ كەرەك ەكە­نىن كور­سەت­كەندەي.

ماسكەۋ ۋكرايناعا قولداۋ بىل­دىر­­گەن ەلدەرگە شۇيلىگە باستاعان سە­كىلدى. رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لىگىنىڭ وكىلى ماريا زاحا­رو­ۆا رەسەي ۇلىبريتانيانىڭ كيەۆ­پەن نەمەسە ءوزى ايتقانداي, «ۋكراي­نانىڭ ۇلتشىل كۇشتەرىمەن» ىنتى­ماق­تاستىعىن ۇمىتپايتىنىن مالىم­دە­دى.

«روسكومنادزور» رەسەي اۋماعىندا Meta كومپانياسىنا تيەسىلى Facebook پەن Twitter الەۋمەتتىك جەلى­لەرىن بلوكقا قويعانىن ايتا كەت­كەن ءجون. ودان بولەك كەيبىر بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جۇ­مىسى توقتاتىلىپ, ۋكرايناداعى «ارنايى وپەراتسيا» جايلى جالعان اق­پارات تاراتقاندارعا قىلمىستىق جازا قولدانىلاتىن بولدى. «ارنا­يى وپەراتسيانى» سوعىس دەگەن قول­دانۋشىلار, باسىلىمدار نەمەسە قازا بولعان ساربازدار تۋرالى رەسمي اقپاراتپەن سايكەس كەل­مەيتىن ما­لى­مەت تاراتقاندار جاۋاپ­كەر­شى­لىك­­كە تارتىلادى.

ۆلاديمير پۋتين ۋكرايناداعى سوعىس تۋرالى «جالعان اقپارات» تارات­قانى ءۇشىن ايىپتالعان ادام­دار ءۇشىن 15 جىلعا دەيىن باس بوس­تان­دىعىنان ايىرۋدى قاراس­تى­را­تىن زاڭعا قول قويعان سوڭ رەسەيدەن CBS News, BBC-ءدىڭ اقش-تاعى حابار تاراتۋ سەرىكتەسى جانە ABC News شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇ­رال­دارى جۇمىسىن توقتاتاتىنىن مالىمدەدى.

ۋكراينامەن قاتار ەۋرووداققا كىرۋگە مولدوۆا مەن گرۋزيا دا ءوتىنىش ءبىلدىردى. بولاشاعىن ەۋروپالىق وداقپەن بايلانىستىرعىسى كەلە­تىن ەلدەر بۇل مەملەكەتتەردىڭ باعىت-باعدارى دەموكراتيا جولىنا ساي كەلەتىنىن جانە حالقىنىڭ قالاۋى وسى ەكەنىن ايتتى.

ەۋرووداق ەلدەرى ءۇشىن سوڭعى كۇن­دەر كۇردەلى بولعانى انىق. ۇيىم شەكاراسىندا, ەۋروپا اۋما­عىن­دا بولىپ جاتقان سوعىس جىلدام ارەكەتتەردى قاجەت ەتتى. سانكتسيامەن قاتار, ۋكراينادان قاشقان ازاماتتاردى قابىلداۋ كەرەك بولدى. بۇۇ-نىڭ بوسقىندار جونىندەگى اگەنتتىگى جاقىندا ۋكراين بوسقىندارىنىڭ سانى 1,5 ميلليون ادامنان اسۋى مۇمكىن ەكەنىن حابارلادى. ەۋرووداق شەكاراسىنا كەلگەن بوسقىندارعا ءبىر جىل قالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى بەلگىلى بولدى. سونداي-اق الەمنىڭ ءىرى قالالارىندا مىڭداعان ادام رەسەيدىڭ ۋكراينا اۋماعىنا باسىپ كىرۋىن ايىپتاپ, كوشەگە شىعىپ, قولداۋ ءبىلدىرۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. تبيليسي, پراگا, فرانكفۋرت, ۆيلنيۋس, ليون, براتيسلاۆا ليس­سابون, ليۋتسەرن, لوندون, سەۋل, دجاكارتا, لا پاس جانە باسقا دا قالا تۇرعىندارى شەرۋگە شىعىپ جاتىر.

كەلىسسوزدەردىڭ ءۇشىنشى راۋندى دۇيسەنبىدە وتەدى دەگەن اقپارات بار. وسىعان دەيىنگى ەكى كەزدەسۋدىڭ ايتىلعان ۋاقىتتا وتپەگەنىنە قا­راپ, بۇل كەلىسسوزدىڭ دە ناقتى قاشان وتەتىنىن ايتۋ قيىن. جانە وسى­عان دەيىنگى كەلىسسوزدەردىڭ اسا ءساتتى وتپە­­گەنىن, سوڭعى كەزدەسۋدە كەلىسىل­گەن­­دەي بەيبىت تۇرعانداردىڭ كەتۋىنە جول بەرىلمەگەنىن ەسكەرسەك, الداعى كەلىسسوزدىڭ قالاي وتەتىنىن بولجاۋ مۇم­كىن ەمەس. ەكى تاراپتىڭ دا ۇس­تا­نى­مى بەلگىلى.

رەسەيدىڭ ارەكەتىن توقتاتىپ, تۇ­ساۋ­عا تىرىسقان سانكتسيالار ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. كيىم, جيھاز, اۆتو­كولىك, تەحنولوگيا, جەڭىل ونەركاسىپ سالالارىنداعى بەلگىلى كومپانيالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى جابى­لىپ, ەندى ءبىرى ۋاقىتشا جۇمىسىن توقتاتىپ جاتىر. رەسەي ۇكىمەتى باتىستى «ەكو­نوميكالىق قاراقشىلىققا» قاتىس­تى دەپ ايىپتاپ, ماسكەۋدىڭ جاۋا­بى كوپ كۇتتىرمەيتىنىن مالىمدەدى.

ۋكرايناداعى جاعدايعا الەمنىڭ ءىرى دەرجاۆالارىنىڭ بارلىعى الاڭ­دا­عاندا ودان قىتاي ەلى دە تىس قال­مادى. باستاپقىدا رەسەيدىڭ ارە­كە­تىنە بەيتاراپ قاراعان قىتاي ەكى ەلگە كەلىسىمگە كەلۋ كەرەك دەگەن دە پىكىر ءبىلدىردى. دەگەنمەن باتىس ەل­دەرى سەكىلدى قارسىلىق بىل­دىر­مە­گەنى ءۇشىن سىنعا قالىپ جاتىر. قىتاي بيلىگى 2022 جىلى ۇلتتىق قورعانىس شىعىندارىن 7,1 پايىزعا, ياعني 1,451 تريلليون يۋانعا (229 ميلليارد دوللار) دەيىن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانى بەلگىلى بولدى. الايدا قىتايدىڭ رەسەيمەن جاقىن قارىم-قاتىناسى باتىس ەلدەرىن الاڭداتىپ وتىرعانى انىق.

رەسەيدىڭ مۇنداي باسقىنشىلىق ارەكەتكە بارۋى مۇمكىن ەكەنىن ەس­كەرت­­­كەن اقش-تىڭ بارلاۋ قىز­مە­­تىنىڭ مالىمەتىنە كوپشىلىك سەنىم­سىز­دىكپەن قارادى. وكىنىشكە قاراي, رەسەي ۋكرايناعا سوعىس اشتى. كە­لىس­سوزدەر ازىرگە ناقتى ناتيجە بە­رىپ جاتپاعانىن كورىپ وتىرمىز. كەرىسىنشە, سوڭعى كەزدەسۋدەگى گۋ­ما­­نيتارلىق ءدالىز تۋرالى كەلىسىم ورىن­دالمادى. ازىرگە ەۋرازيا كە­ڭىس­­تىگىندەگى ەڭ ءىرى داعدارىستى سىرت­­تاي باقىلاپ, ەكونوميكالىق شى­عى­نىن بولجاۋدان باسقا قولدان كەلەر شارا جوق سەكىلدى.