دجيممي سانتياگو باكا 1952 جىلى مەكسيكادا تۋعان. جاستايىنان جەتىم قالىپ, اتا-اجەسىنىڭ تاربيەسىندە بولعان.
ول 21 جاسىندا ەسىرتكى ساتتى دەگەن ايىپپەن سوتتالىپ, تۇرمەگە جابىلدى. تەمىر توردىڭ ار جاعىندا التى جارىم جىل ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن قىلمىسكەرلەرمەن ءبىر كامەرادا وتىرادى. سوندا دا رۋحى سىنباعان اقىن بوستاندىققا شىققان سوڭ, 1979 جىلدان باستاپ شىعارماشىلىققا قايتا ورالادى.
ونىڭ «ارمانشىل بالانىڭ حيكاياسى», «ون ءۇش مەكسيكالىق», «ەڭ قاراڭعى ءتۇن», ء«وز جەرىندەگى ەميگرانت» سياقتى كوپتەگەن كىتابى باسپادان شىققان. ول بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا ءومىرى, شىعارماشىلىعى مەن قازىرگى ادەبي ءۇردىس تۋرالى ايتىپ بەردى.
– ءسىزدىڭ التى جىل تەمىر توردىڭ ار جاعىندا وتىرعانىڭىزدى بىلەمىز, ءسىزدى ول جەردەن الىپ شىققان ولەڭ بە, ءۇمىت پە؟
– ءۇمىت ارقىلى جاڭا ومىرگە ورالدىم دەسەم دە بولادى. امەريكا تۇرمەلەرى بەينە توزاق سياقتى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ولاردى مۇلدە ەلەمەيدى, ۇكىمەتپەن كۇرەسۋگە تىپتەن دارمەنسىز, كورپوراتسيالار تۇتقىنداردىڭ مەزگىلسىز ولىمىنەن اقشا جاساپ, پايدا تابۋعا ادەتتەنىپ العان, ولاردى ماعىناسىز ۇكىمدەرمەن ومىرلەرىن اياقتاۋعا ماجبۇرلەيدى. ەڭ سوراقىسى, ونداعى قىزمەتكەرلەردىڭ اقىلسىزدىعى ساياسي مارتەبەگە يە بولدى, ءتىپتى دەموكراتيانىڭ ءىرىڭدى جاراسى دا سولاردىڭ ءىس-ارەكەتى دەۋگە بولادى. سول ۋاقىتتا مەن قاتەرلى ىسىك دەرتىمدى ويىمنان شىعارىپ, ۇزدىكسىز ولەڭ جازۋ ارقىلى تۇرمەدەگى بەينەتتەن, ادىلەتسىزدىكتەن ءوزىمدى قورعادىم. پوەزيا تۇرمەدەگى كورگەن ازاپتاردى جەڭىلدەتۋگە كومەكتەستى. سول ءۇشىن مەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلكەن ەركىندىككە قول جەتكىزدىم. مىنە, بۇل – ولەڭنىڭ كۇشى.
– تۇرمەدە وتىرعاندا ولەڭ جازىپ, ونداعى سوتتالعاندارعا ساتىپسىز, تاس كامەرادا ولەڭدى ساتىپ الاتىندار كىمدەر بولدى؟ قانشاعا ساتتىڭىز؟ سول ولەڭدەرىڭىز ەسىڭىزدە مە؟
– بۇنى قايدان وقىپ الدىڭ؟ ءيا, دۇرىس ايتاسىڭ, مەن تۇرمەدە كوپتەگەن ولەڭىمدى ساتىپ جىبەردىم. كىمدەر الدى دەيسىڭ بە, ونى ارينە سوتتالعاندار الادى دا. جۇرەكتەن شىققان سول جىرلارىمدى امالسىز تەمەكىگە, كوفەگە ايىرباستادىم, بىلايشا ايتقاندا, ولاردى ساۋداعا سالدىم. ول ولەڭدەر ءدال قازىر ەسىمدە جوق.
– العاشقى جىر جيناعىڭىز ء«وز جەرىندەگى ەميگرانت» دەپ اتالادى, تاقىرىبى قىزىق ەكەن, نەگە بۇلاي اتادىڭىز؟
– چيكانوستار – بايىرعى حالىق. بىراق تاريحتان حابارسىز نەمەسە ءبىلىمسىز, ەشقانداي تاريحي شىندىقتى مويىندامايتىن, ءتىپتى ونى ادەيى بۇلدىرەتىن امەريكالىقتار بىزگە ەميگرانتتار سياقتى قارايدى. كەز كەلگەن اق ءناسىلدى ءبىزدىڭ جاعالاۋىمىزعا باسىپ كىرگەنگە دەيىن ءبىز جۇزدەگەن جىل, قالا بەردى ودان دا كوپ بۇرىن وسىندا بولعانبىز. سەن سۇراپ وتىرعان كىتاپتىڭ اتىنىڭ تاريحى وسىلاي. ارينە, قازىر ءبىز ءوز جەرىندەگى ەميگرانت بولىپ قالدىق.
– بۇل كىتابىڭىزدى وقىرماندار قالاي قابىلدادى؟ اقىن رەتىندە ايتارىڭىزدى حالىققا جەتكىزە الدىم دەپ ويلايسىز با؟
– جاقسى قابىلدادى, بۇل كىتاپ كوپ ساتىلدى. وقىرماندارعا ۇناماسا, كىتاپتىڭ باقىتى قايتادى, كۇنى باتادى. بىراق بۇل كىتاپ ءالى دە وقىلىپ كەلەدى.
– قيىن كۇندەرىڭىزدى نەگىز ەتىپ مەمۋار جازىپسىز, بۇعان نە تۇرتكى بولدى؟ اقىن-جازۋشى قارتايسا, مەمۋار جازۋ ۇردىسكە اينالىپ كەتتى مە؟
– بۇل سۇراعىڭ مەن ءۇشىن قىزىقتى بولدى. كەز كەلگەن شىعارمادا, اسىرەسە روماندا نەمەسە مەمۋاردا ارقاشان شىندىقتار ءوز دەڭگەيىندە اشىق ايتىلمايدى, مۇمكىن جازىپ وتىرعان ادامنىڭ وي جادىسى ءار وقيعانى, ۋاقىتتى تولىق ەستە ساقتاي المايدى, سول ءۇشىن قيالعا ەرىك بەرەدى. بىراق مەن ءوزىمنىڭ «تۇرۋعا ءتيىستى ورىن» اتتى مەمۋارىمدا باسىمنان وتكەن كۇندەردىڭ شىندىعىن بۇكپەسىز جەتكىزۋگە, نەنى كورسەم, سونى جازۋعا قۇلشىندىم. اقىن ءۇشىن ونىڭ جانى, رۋحى باسىم. انە, سول قۇندىلىق مەنىڭ وسى شىعارمامدا ماڭىزدى ءرول وينايدى. وسى ارقىلى مەن وقىرماندارىما شىندىقتىڭ نە ەكەنىن, ءومىردىڭ ماعىناسى مەن قىمباتىن سەزىندىرە الدىم دەگەن ۇمىتتەمىن.
– امەريكا ادەبيەتىنىڭ بۇگىنگى اۋجايى قالاي؟ ول جاقتا پوەزيا ءالى دە ءوتىمدى مە؟
– امەريكا ادەبيەتىنىڭ كوپتەگەن قىرى بار, كەيبىر جامان جاقتارى دا كەزدەسىپ وتىرادى. اسىرەسە جاس اقىنداردى اقشامەن قىزىقتىرۋ, ولاردىڭ مەديالاردىڭ قۇزىرەتتىلىك دەڭگەيىن قۇدايلارمەن سالىستىرعانى قىنجىلتادى. وسىنىڭ ءبارى كەيدە الاڭداعى ويىن-ساۋىقتى ەلەستەتەدى. ارينە, ەڭبەكشىل, ىزدەنگىش, بايىپتى اقىندار مەن كەرەمەت رومانيستەر دە بار. امەريكالىق الەۋمەتتىك وقيعالارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز پوەزيانى ءالى دە جاقسى كورەمىز. ونىڭ كەڭ تارالعانىن ەسكەرمەي تۇرا المايمىز. ولەڭ قاشاندا – ولەڭ.
– الەم ادەبيەتىنىڭ قازىرگى بەتبۇرىسى تۋرالى نە ايتاسىز؟ كەي مەملەكەتتىڭ وقىرمانىنا, قوعامىنا پوەزيانىڭ ەش قاجەتى جوقتاي سەزىلەدى...
– شىنىن ايتسام, قازىر الەم ادەبيەتى تەك پايدا تابۋدى كوزدەيتىن باسپاگەرلەردىڭ ويىنىنا اينالىپ كەتتى. بۇل ءبىرىنشى رەت ەمەس. ولار ادەبيەتتىڭ ءوز دەڭگەيىن ءتۇسىرىپ, ابدەن ساياسيلاندىرىپ جىبەردى. ولەڭگە ءزارۋ بولماي قالعان حالىق جانىن جوعالتادى, قۇدايعا مۇقتاج بولۋدان, قيالعا بەرىلۋ قابىلەتىنەن ايىرىلادى, بۇل – قاسىرەت, تار ماعىناسىندا ايتساق, ۇيات.
– نەلىكتەن حەمينگۋەي مەن فولكنەردەن كەيىنگى قالامگەرلەردىڭ اتىن ۇمىتا بەرەمىز؟ ءبىر قىزىعى, بۇل ەكەۋىنىڭ شىعارمالارى ءالى دە وقىلادى, كىتاپتارى سورەدە تۇر, جاقسى شىعارما ماڭگى وقىلا بەرەدى دەگەنگە مىسال وسى بولار.
– بۇل سوزىڭمەن كەلىسەمىن. كوركەم شىعارمانىڭ قۇنى ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىمەن ولشەنەدى, مۇمكىن كەزىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سول شىعارمانىڭ ەل اراسىنا تارالۋىنا, وقىلىمدى بولۋىنا اسەر ەتكەن بولۋ كەرەك, بىراق شىعارما ناشار بولسا, ءبارىبىر ءومىر تالقىسىنان, ۋاقىت سىنىنان وتپەي قالادى. مىسالى, حالىقتىق ماڭىزعا يە فولكلورلار كەزىندە اۋىزدان-اۋىزعا تارالىپ, سانامىزدا جاتتالىپ قالدى. ال اقىندار ءۇشىن ەڭبەكتىڭ شىنايى قۇندىلىعى ونىڭ پوەزياسىنىڭ قۋاتىندا. پوەزيا جۇرەككە شىنايى اسەر ەتكەندە, ول ءومىر سۇرەدى, ولمەيدى.
– ال مەن توني مورريسوندى جاقسى كورەمىن, ويتكەنى روماندارىندا باتىلدىق, سۇيىسپەنشىلىك پەن مەيىرىمدىلىك بار دەپ ويلايمىن, ءتىپتى ونىڭ كىتاپتارىندا ءومىردىڭ ءوزى سويلەيدى, كەيىپكەرلەرى دە شىنايى. بۇعان نە دەيسىز؟
– ارينە, ول وتە تالانتتى جازۋشى. ول دا باسىنان وتكەن وقيعالاردى كوركەم شىندىق ارقىلى وقىرمانىنا جەتكىزە الدى. قالامگەردىڭ ماقساتى – وسى. ءسوز جۇرەكتى ەلجىرەتسە, شىعارماداعى وقيعالار وقىپ وتىرعان ادامدى ناندىرا السا, ەرلىك پەن ماحاببات, ىزگىلىك پەن مەيىرىمدىلىك شىنايىلىقتان الشاقتاماسا, بۇل – ۇلكەن ادەبيەت.
– شىعارمالارىڭىز قازاق تىلىنە اۋدارىلۋىن قالايسىز با؟
– كىتابى وزگە تىلگە اۋدارىلۋىن قالامايتىن قالامگەر جوق شىعار. ارينە, ايتار ويىن, قالىبىن بۇزباي اۋدارىپ جەتكىزسە, قۋانار ەدىم. ول ەلدە دە مەن سياقتى قيىندىق كورگەن, ەرتەڭنەن ءۇمىتى ۇزىلمەگەن اقىندار كوپ شىعار. سولاردىڭ بىرەۋى بولماسا بىرەۋىنە اسەر ەتە السام, ءسوزىم زايا كەتپەگەن بولار ەدى.
– كۋبادا دەمالىپ جۇرگەن جەرىڭىزدەن ۋاقىت تاۋىپ, سۇحبات بەرگەنىڭىزگە راحمەت.
– وزىڭە دە راحمەت.
اعىلشىن تىلىندە اڭگىمەلەسكەن
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»