دومبىرا جاساۋ قولعا تۇسكەن اعاشتى جوڭعىلاي بەرۋ ەمەس. ساز سيقىرىنىڭ سىرىنا بويلاپ, ونىڭ ءۇنىن الدىن الا سەزىنۋ ءھام ءوز ىسىڭە ۇلكەن ماحابباتپەن كىرىسۋ. اعاش تاڭداۋدان باستاپ سوڭعى اسەمدەۋ جۇمىستارىنا دەيىنگى ءار كەزەڭدە پەرزەنتىنەن ءۇمىت كۇتكەن اكەدەي تولعانىپ جۇرگەنىڭ. ءساتتى شىققان اسپاپ شەرتىلگەن سايىن شيرىعىپ, تارتىلعان سايىن تىنىسى اشىلادى. بار نازارىمىز ناربەك شەبەردە. شىپ-شىپ تەرلەگەن ماڭدايىن قوس بىلەگىمەن الما-كەزەك ءسۇرتىپ كەزەكتى تۋىندىسىنىڭ سۇلباسىن سىزىپ جاتقان ونىڭ اڭگىمەسى جانىمىزعا جاعىپ بارادى.
ۇستاعا سالساڭ ءار اسپاپتىڭ جانى بارداي. ولاي سەزىنبەسە, وسى كۇيدى وتكەرمەسە شەبەر شەبەر بولار ما؟ بۇعان دا ۇلكەن باپ كەرەك, نيەت كەرەك. كەزەكتى شىعارماسىن جازاردا وقيعانى وي قازانىندا ابدەن قايناتىپ الماي جازۋ ۇستەلىنە جاقىندامايتىن قالامگەر دە, مىڭ سان بوياۋدىڭ داۋسىن تياناقتاي الماي كەنەپ الدىندا كوپ كىدىرگەن سۋرەتشى دە, قولعا العان ءىسىن كەمەرىنە جەتكىزەم دەپ جانتالاسقان اعاش ۇستاسى دا ءبىر. بۇل كەپ ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزگە دە تاڭسىق ەمەس. قۋ اعاشتىڭ قوينىنان قۇپيا ءۇن قۇيىلىپ تۇسە سالمايدى. كەيدە ءبارى كەرى كەتىپ, جاساعان دۇنيەڭ جانىڭا جاقپاي جاتادى. ال كەيدە كەرىسىنشە اسىعىس جاساعان اسپابىڭنان اسقاق ءۇن شىعىپ, سايراپ سالا بەرەدى. مۇندايدا سىر ساندىقتىڭ تۇبىنەن سۇلۋ اۋەن سۋىرىپ العانداي سەرپىلەدى. ءبىر دەتالدان ءمۇلت كەتۋ, ايلىق ەڭبەكتى اياقاستى ەتۋى مۇمكىن. جىلدار بويى جينالعان تاجىريبەگە جۇگىنبەي تاعى بولمايدى. شەبەر ويىنان ءدان الىپ, قويىن داپتەرگە قۇيىپ وتىرعان بەتىمىز.
قىرىق جىلدان بەرى وڭ جامباسىنا كەلەتىن كادەلى كاسىپتى تىرشىلىگىنە تىرەك ەتكەن ناربەك وحانوۆ الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى تۇزدىباستاۋ اۋىلىندا تۇرادى. وسى جىلدار ىشىندە بەكزات ونەردىڭ بولمىسىنا بويلاعان ۇستانىڭ الدىنا كەلمەگەن ءانشى-كۇيشى كەمدە-كەم. ءوز ءۇيىنىڭ ءبىر بولمەسىن شاعىن شەبەرحاناعا اينالدىرعان ونىڭ «دومبىرا جاساۋ قولعا تۇسكەن اعاشتى جوڭعىلاي بەرۋ ەمەس» دەگەنىندە ۇلكەن ءمان جاتىر. اڭگىمە قارا بازاردا قاپتاپ تۇرعان ارزان اسپاپ جايلى ەمەس. ايلاپ-جىلداپ كەپتىرىلىپ, ىستىق الاقاننان ءوتىپ, ارنايى جاسالعان, شەبەردىڭ تەرى سىڭگەن تۋىندىسى تۋراسىندا.
شەبەرحانا ىشىندە ۇيەڭكى, قايىڭ, قىزىل اعاش, ورىك, تەرەك, جاڭعاق دەيسىز بە, اعاشتىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. ءتىپتى ابدەن قۇرعاپ قالعان 80-100 جىلدىق اعاشتار دا تۇر. ودان بولەك اۋلادان تاۋ بوپ ۇيىلگەن تاعى كوپ اعاشتى كوزىمىز شالدى. ء«بىز اعاشپەن اۋىراتىن ادامبىز» دەپ كۇلدى كەيىپكەرىمىز.
«جۇرگەن جەرىمىزدەن دومبىراعا اعاش ىزدەيمىز. بىزگە ەڭ كەرەگى وسى. ەسكى ۇيلەر بۇزىلىپ جاتىر دەسە سوندا اسىعامىز. ونىڭ ءبارى جاراي بەرمەيدى, ءبىرىنىڭ بۇتاعى بولسا, ءبىرى جارىلىپ كەتكەن. جۇزدەگەن اعاشتىڭ ىشىنەن جوبالاپ ءجۇرىپ كادەگە جارايتىن بىرەۋىن ىلە كەتەمىز, بەرمەسە ساتىپ الامىز. اۋىلعا دەمالۋعا بارساق تا, توي-تومالاققا كەلسەك تە كەرەك اعاشقا كوزىم تۇسسە الماي تىنبايمىن. بىردە اكەم مارقۇم: «سوعىمنىڭ ەتىن قاي جەرگە باساسىڭ, اعاشتا باسىڭ قالعىر» دەپ اشۋلانعانى ەسىمدە. سوندا دا قويماي, قوسىمشا كولىك جالداپ الگىنى الىپ كەتتىم. قاراعاي, شىرشا اعاشتارىن كوبىنە قاقپاققا, مويىنعا قولدانامىز. كەيدە ءبىر دومبىرانىڭ ءوزى بىرنەشە اعاشتان قۇرالادى. شاناعى تۇتاس شابىلىپ جاسالاتىن دومبىرالارىمىز دا بار. تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ تالعامىنا ساي قالاعان پىشىندە بەدەرلەپ بەرەمىز», دەيدى ناربەك اعا.
بىرەۋگە قالاق دومبىرا ۇناسا, ەندى بىرەۋدىڭ كوڭىلى تامشى دومبىراعا اۋادى. تامشى دومبىرانى كەي جەرلەردە قوزى قۇيرىق دومبىرا دەپ تە اتايتىن كورىنەدى. كەيىپكەرىمىز قالاق دومبىرانى كوبىنە ارقا مەن جەتىسۋ ءوڭىرى قولداناتىنىن ايتادى. كۇي اتاسى قۇرمانعازىنىڭ مۋزەيدە تۇرعان اسپابى دا قالاق دومبىرا ەكەنى كوپكە ءمالىم. دينانىكى دە ءدال سونداي. شەبەر قالاق دومبىرانىڭ شاناعى ءتورتبۇرىشتى, قالىڭدىعى نەبارى 5-6, ۇزىندىعى 36-38 سم بولاتىنىن, بۇلاردىڭ كوپشىلىگى باسى موينىمەن بىرگە تۇتاس شابىلىپ كەپكەن سوڭ جونىپ قالپىنا كەلتىرىلەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. قازىر شاۋىپ جاسالاتىن دومبىرالار قولدانىستا از. بىرىنشىدەن بۇل ۇلكەن ەڭبەكتى قاجەت ەتسە, ەكىنشىدەن بۇعان جارامدى تۇتاس اعاش تابىلا بەرمەيدى. ونداي دومبىرالاردى وينايتىندار دا ازايعان. قاراعايدان شاۋىپ جاساعان دومبىرادا ءداستۇرلى كونە دىبىس بار. وسى ءبىر قوڭىر ۇننەن اجىراپ بارا جاتىرمىز دەپ ناليدى ناربەك شەبەر.
– كۇي شەرتەتىن دومبىراعا نەعۇرلىم قوڭىر دىبىس كەرەك. بۇل كۇيدىڭ بويىنداعى رۋحىن سىڭىرۋگە, سەزىنۋگە, ۇلتتىق دىڭىمىزگە ۇڭىلۋگە شاقىرادى. ال ءتاتتى دىبىس كۇيگە جارامايدى. قازىر جالعان كۇمبىر, حرۋستال دىبىس باسىم. قازاقى ءۇن قاشىپ بارادى. بۇعان تەك شەبەرلەردى كىنالاۋعا بولمايدى. شەبەر تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ ىعىنا جىعىلادى, سونىڭ كوڭىلىنە جاعاتىن دۇنيە سومداۋعا تىرىسادى. وكىنىشكە قاراي, نارىقتاعى سۇرانىس سول. تاپسىرىس بەرۋشى جاقسى دومبىرا ساۋساعىم تيسە ءبىتتى سويلەپ كەتۋ كەرەك دەپ ويلايدى. بۇل قاتە پايىم. شاپقان سايىن كوسىلەتىن جۇيرىكتەي, ناعىز دومبىرا تارتقان سايىن بابىنا كەلەدى. كوسىلتىپ تارتپاعان سوڭ مىڭقىلداپ, شاڭقىلداپ, قوڭقىلداپ قالادى. بۇل رەتتە دومبىرانىڭ ساپالى بولۋى ماڭىزدى. مۇنداي شابىسقا توتەپ بەرە الماعان اسپاپتا بىرتە-بىرتە ارتىق دىزىل پايدا بولادى. ناعىز دومبىرا قاققان سايىن قاقسايدى. قوڭىر دومبىرا قايدان شىعادى؟ جانىن شىعارىپ, ەزىپ ويناعاندا شىعادى. قۇرى قاقپاقتىڭ بەتىندە ويناعان سوڭ دومبىرانىڭ ىشكى داۋىسى ەستىلمەيدى. جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىكى شاناعى 5-اق سانتيمەتر قالاق دومبىرا بولعان. سونىڭ وزىنەن قانداي عالامات دىبىس شىققان. ال مۇنداي دىبىس شىعارۋ ءۇشىن ۇلكەن قۋات, دارىن كەرەك. بىزدەگىلەر قازىر كۇش سالىپ ەمەس, سيپاپ قانا بەر جاعىنان ويناسام, اسپاپ نەعۇرلىم جۇمساق بولسا, قولعا سەزىلمەسە ەكەن دەيدى. بارعان سايىن دىبىستى ادەمىلەپ, تابيعي ۇننەن الشاقتاپ بارامىز. جەڭىل جورعالايتىن دومبىرانىڭ بويىنان كۇي شىقپايدى. دومبىرا ەمەس ماندالين تىڭداپ وتىرعانداي اسەرگە قالاسىڭ. ءتاتتى كوپ جەگەن سايىن جۇرەكتى اينىتاتىنى سەكىلدى ءتاتتى دىبىس تا تىڭداۋشىسىن تەز جالىقتىرادى, – دەيدى ناربەك وحانوۆ.
شەبەر دىبىس ىرعاقتارىن قاپىسىز سەزىنەتىن سەزىمتال ءارى ەستەتيكالىق باي تالعام يەسى بولۋى شارت. دومبىرا جاساپ, ونى ءوزىڭ ويناي الماساڭ ءبارى بوس اڭگىمە. تاپسىرىس بەرۋشىمەن قوسارلاسا جۇمىس ىستەي وتىرىپ, ونىڭ تابيعاتىنا, داۋسىنا, ستيلىنە ءتىپتى دەنە تۇرقىنا دا لايىقتى تۋىندى جاساۋعا كۇش سالادى. بۇل وتە ماڭىزدى دۇنيە. ماماندىعى سۋرەتشى بولعانىمەن, دومبىرادا ەركىن كوسىلىپ, اۋەلەتىپ ءان شىرقايتىن كەيىپكەرىمىز 1982 جىلى اۋەسقوي ءانشى-كومپوزيتورلاردىڭ بايقاۋىنا قاتىسىپ لاۋرەات اتانعان. اسپاپ جاساۋ شەبەرلەرى سىنعا تۇسەتىن رەسپۋبليكالىق «ۇكىلى دومبىرا» جوباسىندا 1998-2011 جىلدارى ەكى مارتە جۇزدەن-جۇيرىك شىققانىن ءوز ورتاسى جاقسى بىلەدى.
بۇرىن جەلىمدى مالدىڭ تەرىسىن قايناتىپ ۇلكەن ماشاقاتپەن وزدەرى جاسايتىنىن, قازىر اعاش ۇستالارىنا قاجەتتى قۇرالدار قارا بازاردا سامساپ تۇرعانىن ايتادى. زامان تالابىنا ساي ستانوكتار دا تالاي جۇمىستى جەڭىلدەتكەن. بازارداعى قاپتاعان ارزان اسپاپتار سونىڭ جەمىسى. دومبىرا بار, بىراق وعان ءتان ءۇن جوق. شەبەرلەر ۇلكەن ىزدەنىستە, باسەكەنىڭ دە ءباسى بيىك. ال ناعىز ەڭبەكپەن جاسالعان بۇيىمنىڭ وسال شىعۋى مۇمكىن ەمەستەي كورىندى. ناربەك اعانىڭ «بۇل ءىستى قولىنا العان ءاربىر شىعارماشىلىق ادامى وزىنە بيىك تالاپ قويا ءبىلۋى كەرەك» دەگەنى ءبىزدى مازالاعان ساۋالدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ بەرگەندەي بولدى.
اتاكاسىپتىڭ التىن ارقاۋى ۇزىلمەسە دەگەن ازامات ۇلدارى بەكبولات پەن بەكزاتتى دا بالا كۇنىنەن شەبەرلىككە باۋلىعان. قارشادايىنان شەبەرحانادا وسكەن ەكەۋى دە قولونەرگە بەيىم. بەكزات كاسىبي كۇيشى بولسا, حالىقارالىق «شابىت» فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان تۇڭعىش قىزى رىسكۇل كاسىبي سۋرەتشى. ناربەك اعانىڭ قولتاڭباسىن ۇلكەن ساحناعا الىپ شىققانداردىڭ كوش باسىندا قايرات بايبوسىنوۆ, رىسباي عابديەۆ, ايتجان توقتاعانوۆ سەكىلدى اسقار تالانت يەلەرى تۇر. ول ازىرلەگەن اسپاپتاردى جۇزدەگەن ونەر جۇلدىزدارى مەن ىرگەلى مادەنيەت ۇجىمدارىنىڭ وكىلدەرى قولدانىپ ءجۇر. بەلگىلى تۇلعالارعا, مەملەكەت باسشىلارىنا باعالى سىيلىق رەتىندە ساتىپ الاتىندار دا بار. دومبىرالاردىڭ قۇنى 100 مىڭ تەڭگەدەن باستالىپ 1 ملن تەڭگەگە دەيىن جالعاسا بەرەدى. بوتا كۇيدى بوزداتىپ, اسەم ءاندى اۋەلەتۋ ءۇشىن دومبىرانى دۇرىس تاڭداۋعا اسا ءمان بەرگەن ءجون.
داۋسىندا ءداۋىر ءۇنى جاتقان دەگدار اسپاپ ءار وڭىردەگى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىسىنا, سالت-داستۇرىنە, ءان-جىر, كۇي مەكتەبى مەن ونەرپازداردىڭ ورىنداۋ مانەرىنە, شەبەرلەردىڭ ىسمەرلىگىنە بايلانىستى قۇبىلا بەرەدى. ءان مەن كۇي دومبىراسى, تورسىق, تۇمار, كەڭ شاناقتى, بالدىرعان, بالاشىق, شىڭكىلدەك, اشا, ءۇش ىشەكتى, قۋىس مويىن, شەرتەر دەپ سان تۇرگە دە بولىنەدى. شەبەر ويىنان تۇيگەنىمىز, سولاردىڭ ءبارىن ءبىر ارناعا توعىستىراتىن – قازاقى قوڭىر ءۇن. عاسىرلار بەدەرىندە قاتتالعان دالا رۋحى مەن بابا عۇرپىن بۇگىنگە جەتكىزگەن اڭىز اسپاپتىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر. ءار دومبىرانىڭ وزىنە ءتان ءۇنى بولادى دەسەك, سول ءۇندى اسقاقتاتاتىن دا, اسپانداتاتىن دا ناعىز شەبەردىڭ قايتالانباس قولتاڭباسى.
الماتى