ۋكرايناداعى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءىسىنىڭ شەتى كورىنبەيدى. سوعىس باستالىپ كەتە مە دەپ الاڭداعان جۇرت شىعىس ەۋروپاعا كوز تىگىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى تاياۋدا فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون رەسەيلىك جانە امەريكالىق ارىپتەستەرىن شاقىرىپ, ماسەلەنى بەيبىت جولمەن شەشۋگە ۇندەدى.
ەليسەي سارايى تاراتقان مالىمدەمەگە قاراعاندا, ۋكرايناداعى احۋالدى رەتتەۋ جونىندەگى سامميتكە قاتىسۋعا ۆلاديمير پۋتين دە, دجو بايدەن دە كەلىسىم بەرگەن كورىنەدى.
«پرەزيدەنتتەر بايدەن مەن پۋتين وسىنداي سامميت وتكىزۋگە كەلىستى. ونىڭ مازمۇنى مەملەكەتىك حاتشى بلينكەن مەن مينيستر سەرگەي لاۆروۆتىڭ 24 اقپانداعى كەزدەسۋىندە ازىرلەنەدى. بۇل سامميت رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرمەگەن جاعدايدا عانا وتەدى», دەلىنگەن ەليسەي سارايى تاراتقان مالىمدەمەدە.
اقۇي دە دجو بايدەننىڭ سامميتكە قاتىسۋعا دايىن ەكەنىن حابارلادى. دەگەنمەن بۇل ۇسىنىسقا قاتتى سەنە قويماعانىن دا اتاپ وتكەن. اقۇيدىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى دجەن پساكي دە بۇعان قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى.
«ەگەر رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرمەسە عانا پرەزيدەنت د.بايدەن ۆ.پۋتينمەن كەزدەسەدى. ءبىز ءاردايىم ديپلوماتياعا دايىنبىز. رەسەي سوعىستى تاڭداسا, مۇنىڭ سالدارى اۋىر بولماق. قازىرگى تاڭدا رەسەي جاقىن ارادا ۋكرايناعا جاپپاي شابۋىل جاساۋعا دايىندىقتى جالعاستىرىپ جاتىر», دەدى دجەن پساكي.
سونىمەن قاتار فرانتسيا پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى اتىستى توقتاتۋعا تالپىنىس بىلدىرگەنىن جەتكىزدى. بۇل قادام ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك شارالارىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قاجەت.
بۇعان دەيىن حابارلاعانىمىزداي, رەسەي تاراپى ۋكراينامەن اراداعى شەكارا ماڭىنا 150 مىڭعا جۋىق ساربازىن توپتاستىرعان بولاتىن. ناتو-نىڭ حابارلاۋىنشا, اكەلىنگەن تەحنيكا سانى دا وتە كوپ. باتىس ەلدەرى رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرۋگە ازىرلەنىپ جاتىر دەگەن دابىل كوتەرگەن ەدى. بىراق كرەمل مۇنى جوققا شىعاردى.
ايتسە دە, ۆلاديمير پۋتين ناتو-نىڭ شىعىسقا قاراي كەڭەيمەۋىنە زاڭدى كەپىلدىك سۇراپ, ترانساتلانتتىق ۇيىم ورىنداۋعا ءتيىس ماسەلەلەردى ءتىزىپ بەرگەن. بىراق باتىس ەلدەرى ءپۋتيننىڭ تالابىن ورىنسىز دەپ مالىمدەدى. ويتكەنى ناتو ەشكىمگە كىرۋگە تىيىم سالمايدى. بۇل – ۇيىمنىڭ ۇستانىمىنا قارسى. سونداي-اق ءار مەملەكەت قانداي ۇيىمعا كىرەتىنىن وزدەرى شەشەدى.
ساراپشىلار رەسەي تاراپى قويعان تالاپتىڭ ورىندالمايتىنىن بىردەن ايتقان-دى. ويتكەنى كرەمل باسشىسى اقىلعا قونىمسىز ماسەلەلەردى ۇسىنعان. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, پۋتين مۇنداي قادام ارقىلى رەسەي حالقىنىڭ الدىندا ءوزىن اقتاپ, ماسەلەنى شەشۋگە تالپىنعانىن, بىراق باتىس كەلىسپەگەنىن سىلتاۋ ەتپەك. وسىلايشا, بۇكىل كىنانى ناتو-عا اۋدارماقشى دەپ ەسەپتەيدى.
Washington Post گازەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرگەننەن كەيىن ولۋگە ءتيىس نەمەسە ۇستالۋى قاجەت ادامداردىڭ ءتىزىمىن ازىرلەگەن كورىنەدى. وسىعان بايلانىستى اقش تاراپى بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى باسشىسى ميشەل باچەلەتكە ارنايى حات جولدادى.
وندا رەسەي ادام قۇقىعىن بۇزۋدى جوسپارلاپ وتىرعانى ايتىلعان. سونداي-اق «ماقساتتى كىسى ءولتىرۋ, ۇرلاۋ, ماجبۇرلەپ الىپ كەتۋ, ادىلەتسىز قاماۋ جانە ازاپتاۋ» ءجۇرىپ جاتقانىن دا اتاپ وتكەن.
اقش-تىڭ بۇۇ-داعى ەلشىسى شەبا كروكەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرە قالسا, ادام قۇقىقتارىنا ۇلكەن قاۋىپ ءتونىپ, مىڭداعان تۇرعىننىڭ ءومىرىن جالماۋى مۇمكىن.
اق ءۇي اكىمشىلىگى رەسەيگە قارسى سانكتسيالار پاكەتىن دايىندادى. وندا امەريكالىق قارجى ينستيتۋتتارىنا رەسەيلىك ءىرى بانكتەردىڭ ترانزاكتسيالارىن ورىنداۋعا تىيىم سالىنعان. Reuters اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, وسى قادام ارقىلى حالىقارالىق تولەمدەردى جۇزەگە اسىراتىن رەسەيلىك بانكتەر مەن اقش بانكتەرى اراسىنداعى بايلانىسقا تىيىم سالۋ ارقىلى رەسەيگە قىسىم جاساۋ كوزدەلىپ وتىر. ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆولوديمير زەلەنسكيدىڭ باتىستى رەسەيگە ەكونوميكالىق قىسىم جاساۋعا شاقىرعانىنا قاراماستان, سانكتسيا رەسمي ماسكەۋ اسكەري قيمىلداردى باستاعاندا عانا ەنگىزىلەدى.
The Guardian گازەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, Maxar كومپانياسى سپۋتنيكتەن تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى زەردەلەپ, رەسەي تاعى دا اسكەر مەن بروندى تەحنيكا اكەلىپ, فەرمالارعا, ورماندارعا جانە ەگىستىكتەرگە ورنالاستىرعانىن انىقتادى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ۋكراينامەن شەكارادان نەبارى 15 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان.
جەكسەنبى كۇنى تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى سەپاراتيستەر باقىلاۋىنداعى لۋگانسك وبلىسىنا جاقىن ماڭداعى شەكارانىڭ رەسەي جاعىندا تانكتەر, برونەترانسپورتەرلەر, ارتيللەريا جانە قارۋ-جاراقتار ورنالاستىرىلعانىن كورسەتىپ وتىر. Maxar تالداۋ ورتالىعى اسكەري تەحنيكانىڭ ورىندارى اۋىسقانىن دا جەتكىزدى.
كومپانيا كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, بۇعان دەيىن تەحنيكالار اسكەري گارنيزوندار مەن وقۋ-جاتتىعۋ ايماقتارىندا نەمەسە ولارعا جاقىن ماڭدا ورنالاسقان ەدى. دەگەنمەن سپۋتنيكتىك سۋرەتتەر سولوتيدەگى گارنيزونعا جينالعان جاۋىنگەرلىك بولىمشەلەر مەن قۇرالدارىنىڭ كوپشىلىگى شەكارا ماڭىنا قاراي قوزعالعانىن كورسەتەدى.
ۋكرايناداعى احۋال ميۋنحەندە وتكەن قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كونفەرەنتسيادا دا نەگىزگى تاقىرىپقا اينالدى. جيىن بارىسىندا اتالعان ەلدىڭ پرەزيدەنتى ۆولوديمير زەلەنسكي ءسوز سويلەپ, باتىس ەلدەرىن ارەكەتسىزدىگى ءۇشىن ايىپتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر ەۋروپاعا سوعىس قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جوق, كەرىسىنشە سوعىس باستالىپ كەتكەنىنە بىرنەشە جىل بولدى. «نەلىكتەن XXI عاسىردا ەۋروپادا سوعىس بولىپ, ادامدار ءولىپ جاتىر؟ نەلىكتەن بۇل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان دا ۇزاققا سوزىلدى؟ قىرعي-قاباق سوعىسىنان كەيىن نەلىكتەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە تاپ بولىپ وتىرمىز؟» دەدى كونفەرەنتسيا بارىسىندا ۆ.زەلەنسكي.
ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ باستى سەبەبى – الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا ۋادە بەرگەن مەملەكەتتەر ءوز ءسوزىنىڭ ۇدەسىنەن شىعا الماي وتىر. سونداي-اق ول ۋكراينانىڭ 8 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ەۋروپاعا قالقان بولىپ كەلگەنىن العا تارتتى. بىراق ناتو مەن ەۋروپا تاراپى ۋكراينانى قۇرامىنا قابىلداۋعا اسىقپاعان. سوندىقتان ۆولوميدير زەلەنسكي ۋكراينانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا كەپىلدىك بەرگەن بۋداپەشت مەموراندۋمى تۇككە تۇرعىسىز ەكەنىن جەتكىزدى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, بۋداپەشت مەموراندۋمىنا 1994 جىلى قول قويىلعان بولاتىن. كەڭەس وكىمەتى تاراعاننان كەيىن ونداعى يادرولىق ارسەنال بىرنەشە ەلدىڭ, اتاپ ايتقاندا, ۋكراينانىڭ, قازاقستاننىڭ, بەلارۋستىڭ مەنشىگىندە قالعان ەدى. بۇعان الاڭداعان دەرجاۆالار يادرولىق قارۋسىزدانۋ كەلىسىمىنە قوسىلۋعا ۇندەدى. ۇزاق ۋاقىت جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە, 1992 جىلى ءۇش ەل دە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قوسىلىپ, ليسسابون پروتوكولىنا قول قويدى.
ال 1994 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا بۋداپەشتتە وتكىزىلگەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ) سامميتىندە رەسەي, اقش جانە ۇلىبريتانيا باسشىلارى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قوسىلعان ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. وسىلايشا, قازاقستان, ۋكراينا, بەلارۋستىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن, قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋعا كەپىلدىك بەرىلدى. كەيىنىرەك مۇنداي كەپىلدىكتى, فرانتسيا مەن قىتاي سياقتى, باسقا دا يادرولىق مەملەكەتتەر بەردى.
بۋداپەشت مەموراندۋمىندا ءۇش ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, ەگەمەندىگىنە جانە قازىرگى شەكاراسىنا قۇرمەت كورسەتۋگە, سونداي-اق اۋماقتىق جانە ساياسي تۇتاستىعىنا قاۋىپ توندىرمەۋگە, قارۋ-جاراعىن ولارعا قارسى قولدانباۋعا كەپىلدىك بەرىلگەن.
بۇدان بولەك, ءوز مۇددەسىن كوزدەي وتىرىپ, اتالعان مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىنە قاۋىپ توندىرەتىن ەكونوميكالىق قىسىم جاساۋدان باس تارتقان. وعان قوسا, ولارعا شابۋىل جاساۋ نە يادرولىق قارۋ قولدانۋ قاۋپى تۋعاندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جەدەل ارەكەت جاساۋىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەمەسىن العان. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىمگە مۇشە ەلدەرگە قارسى يادرولىق قارۋ قولدانباۋعا دا ۋادە بەرگەن.
الايدا بۋداپەشت مەموراندۋمىنىڭ كەمشىلىگى جەتەرلىك. اسىرەسە بۇل 2014 جىلعى «ەۋرومايدان» وقيعاسى كەزىندە انىق اڭعارىلدى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, سول كەزدە قىرىمدا داۋلى رەفەرەندۋم ءوتىپ, ايماق رەسەي قۇرامىنا قوسىلعان-دى. بىراق حالىقارالىق قوعامداستىق مۇنى مويىنداعان جوق. سوندىقتان قىرىم ءالى كۇنگە دەيىن رەسەي قارۋلى كۇشتەرى باسىپ العان ۋكراينا تەرريتورياسى سانالادى.
وسى وقيعادان كەيىن كيەۆ بيلىگى بۋداپەشت مەموراندۋمىن ەسكە العان ەدى. ولار كەلىسىم قول قويىلعان كۇننەن باستاپ كۇشىنە ەنەتىنىن العا تارتادى. رەسەيلىك تاراپ قۇجاتتىڭ راتيفيكاتسيا جاسالماعانىن ايتىپ داۋلاسادى. سودان بەرى حالىقارالىق قوعامداستىقتا دا, ۋكراينادا دا, رەسەيدە دە اتالعان ماسەلە ەزۋ جىرتار داۋعا اينالدى. ارقايسىسى مەموراندۋمدى وزدەرىنشە تاپسىرلەپ, ۇستانىمىنىڭ دۇرىس ەكەنىن العا تارتىپ وتىر.
قورىتا ايتقاندا, ۋكرايناداعى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى ازىرگە تارقار ەمەس. حالىقارالىق قوعامداستىق قانشا تالپىنعانىمەن, شيەلەنىستى باسەڭدەتەر جول ازىرگە كورىنبەي تۇر.