الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان «التىن وردا» بازارىنا قاتىستى الىپقاشپا اڭگىمە كوبەيىپ تۇر. جالپى, الماتى قالاسى مەن وبلىسىن عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بىرقاتار ايماعىن تۇتىنۋ تاۋارىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان بۇل ساۋدا الاڭى سىن وتىندە قالعانى راس. بازار توڭىرەگىندەگى ماسەلەنىڭ ۋشىققانى سونداي, ونى رەتتەۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە ارنايى تاپسىرما بەرىپ, كولەڭكەلى ءىستىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋدى مىندەتتەدى.
– ساۋدا-ساتتىقتاعى ءتيىمسىز دەلدالدىققا توقتاۋ سالاتىن كەز كەلدى. مىسالى, 3 ميلليون ادام تۇراتىن الماتى قالاسى مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى ەلدى مەكەن تۇرعىندارى تۇتىنۋ تاۋارلارىن كوبىنە «التىن وردا» بازارىنان الادى. الماتى وبلىسى مەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمدەرىنە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, بازاردى تەكسەرۋدى جانە ءتارتىپ ورناتۋدى تاپسىرامىن. بۇل جەر پايداكۇنەمدەر ءۇشىن ناعىز مايشەلپەككە اينالعان. قاجەت بولسا, بۇل جۇمىسقا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اتسالىسسىن. ەكى اي ۋاقىت بەرەمىن, – دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اقپان ايىنىڭ العاشقى اپتاسىندا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا.
الايدا ارادا ايعا جۋىق ۋاقىت وتسە ايماقتا احۋالدى وڭالتۋعا قاتىستى قانداي شارالاردىڭ اتقارىلىپ جاتقانىنان جۇرت حابارسىز. ەسەسىنە, ەل ىشىندە «التىن وردا» جابىلادى ەكەن. 5 مىڭ ادام جۇمىسسىز قالاتىن بولدى. قالا مەن وبلىس حالقى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنا ۇشىرايدى ەكەن...», دەگەن سىڭايداعى الىپقاشپا ءسوز گۋلەپ, تۇرعىندار كوڭىلى كۇپتى بولعانى راس. ءدال وسىنداي كۇماندى سۇراق قازىر بازار ىشىندە ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسىپ وتىرعان ساۋداگەرلەردى دە مازالايدى.
ءبىز بۇعان «التىن ورداعا» ارنايى بارعان كەزىمىزدە كۋا بولدىق. وكىنىشكە قاراي, مۇنداعى جەكە كاسىپكەرلەر دە, بازار اكىمشىلىگى دە ساۋالىمىزعا اشىق جاۋاپ بەرۋدەن جالتارۋعا تىرىساتىنى بايقالدى.
– وزدەرىڭىز كورىپ تۇرعانداي, بازار قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇر. ساۋدا ورىندارى اشىق, كەلۋشىلەر كوپ. سىرتتان تاۋار اكەلىپ وتكىزۋشىلەر دە بۇرىنعىداي توقتاۋسىز كىرىپ, زاتتارىن ءتۇسىرىپ جاتىر. ءبىز بازار اۋماعىنداعى ءتارتىپتى قاداعالايمىز, كولىكتەردىڭ كىرىپ, شىعۋىنا عانا جاۋاپتىمىز. ال باسقا نارسەگە جاۋاپ بەرە المايمىز. بارلىق سۇراقتارىڭىزدى بازار اكىمشىلىگىنە قويعاندارىڭىز دۇرىس بولار, – دەدى بىزگە العاشقى جولىعىپ, ءجون سۇراسقان بازاردىڭ كۇزەت قىزمەتىنىڭ وكىلى.
ال بازار اكىمشىلىگىنىڭ وكىلى دە ءوز تاراپىنان قانداي دا ءبىر جاعدايعا تۇسىنىكتەمە بەرۋگە قۇقىعى جوعىن ايتادى. انىعى, «التىن وردا» اۋماعىنداعى ساۋدا توقتاعان جوق, شاعىن كاسىپكەرلەر جۇمىستارىن بۇرىنعىداي جالعاستىرىپ جاتىر. تەك, سوڭعى بىرەر كۇندە بازار اۋماعىنا قوجالىق ەتىپ وتىرعان Altyn Orda QazTrade Ltd جشس باسشىسى اتىنا الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر باسقارماسىنىڭ ۇسىنىم-حاتى كەلىپ تۇسكەن ەكەن. وندا بازار اۋماعىن باسقارۋشى كومپانيانىڭ كەيىنگى 3 جىلداعى تابىسىن قايتا ەسەپتەپ, بيۋدجەتكە تولەنەتىن مىندەتتى تولەمدەرگە قاتىستى انىقتاما بەرۋ تالاپ ەتىلگەن كورىنەدى. ءبىز سالىق ورگاندارىنىڭ بۇل تالابىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋدى سۇراپ, قاراساي اۋداندىق مەملەكەتتىك كىرىستەر باسقارماسىنا باس سۇقتىق. باسقارما باسشىسى ايگۇل جولدىبەك اۋداندىق كىرىس باسقارماسىنىڭ پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان كەيىن ناقتى جۇمىس باستاعانىن, بۇل بويىنشا «التىن وردا» بازارىن باسقارۋشى كومپانيا – Altyn Orda QazTrade Ltd جشس جۇمىسىنا تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتادى.
– بازار ءبىزدىڭ اۋداننىڭ اۋماعىندا ورنالاسقاندىقتان بيۋدجەتكە تۇسەتىن مىندەتتى تولەمدەردى قاداعالاۋعا مىندەتتىمىز. زاڭ تالابى بويىنشا, ەل اۋماعىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارىن ەسكەرتۋسىز تەكسەرۋگە تىيىم سالىنعان. ءارى پاندەميا كەزەڭىندە كوپتەگەن ءوندىرىس پەن ساۋدا ورىندارىنىڭ جۇمىسى شەكتەلگەن بولاتىن. وسىنداي جاعدايلارعا بايلانىستى كىرىس باسقارماسى تاراپىنان تەكسەرۋگە قاتىستى ۋاقىتشا شەكتەۋلەر بولدى. بىراق Altyn Orda QazTrade Ltd جشس بۇعان دەيىن مىندەتتى تولەمدەر مەن كىرىستەر جايىندا بىزگە جانە ستاتيستيكا بولىمىنە, اۋدان اكىمدىگىنىڭ كاسىپكەرلىك بولىمىنە ءتيىستى ەسەپتەرىن وتكىزىپ تۇردى. بۇل تاراپتان كومپانياعا قويار تالابىمىز بولمادى. الايدا ءبىز بۇعان دەيىن وتكىزىلگەن ەسەپتەردى تالداي كەلە, بازار اۋماعىنداعى جالعا بەرىلەتىن ورىنداردان تۇسەتىن تابىستىڭ كولەمى كومپانيا كورسەتكەندەي ەمەس, ودان ەداۋىر جوعارى ەكەنىن انىقتادىق. وسىعان بايلانىستى, اۋداندىق مەملەكەتتىك كىرىستەر باسقارماسى تاراپىنان سەرىكتەستىك باسشىسىنىڭ اتىنا ەسكەرتۋ جىبەردىك. ەندى كومپانيا ەكى اي مەرزىم ىشىندە بارلىق ەسەپ-قيسابىن بىزگە جولداۋى ءتيىس. بولماعان جاعدايدا, سالىق ەسەبىن بەرۋدەن جالتارۋ بابى بويىنشا جاۋاپقا تارتىلاتىن بولادى, – دەدى بىزگە قاراساي اۋدانى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايگۇل جولدىبەك.
اۋداندىق كىرىس باسقارماسىنىڭ بولجامىنشا, «التىن وردا» بازارىنىڭ اۋماعىنداعى 2019-2020 جىل ارالىعىنداعى تاۋار اينالىمىنان تۇسەتىن قارجى كولەمى 400 ملن تەڭگە شاماسىندا بولۋى ءتيىس. ويتكەنى بازار اۋماعىنداعى ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ سانى مەن ولاردان الىناتىن الىمنىڭ جوباسىن سالىستىرعاندا وسىنشا قارجى جينالۋى ءتيىس ەكەن. مىسالعا, قازىر بازاردا 5 050 شاماسىندا ساۋدا نۇكتەسى بولسا, ولار ورتاشا كولەمدە 40 مىڭ تەڭگە جالداۋ اقىسىن تولەپ وتىر. دەمەك, كومپانيانىڭ ءبىر جىل ىشىندە تاپقان تابىسى مەن بيۋدجەتكە اۋدارۋى ءتيىس مىندەتتى تولەمدەرىنىڭ اراسىندا ايىرما بولۋى مۇمكىن. الدىن الا بەلگىلى بولعان مالىمەت بويىنشا, كومپانيا بيۋدجەتكە 100 ملن تەڭگە شاماسىندا سالىق تولەگەن.
مۇنداي مالىمەتتى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى دە تاراتىپ وتىر. جاقىندا مينيسترلىك وكىلى «التىن وردا» بازارىنىڭ اۋماعى Kurylys LTD جشس-ءنىڭ مەنشىگى ەكەنىن جاريالاپ, قازىر بۇل اۋماقتى Altyn Orda QazTrade Ltd جشس جالعا العانىن راستاعان بولاتىن. ءبىر انىعى, بازار اۋماعىنىڭ يەسى سانالاتىن Kurylys LTD جشس-ءنىڭ قۇرىلتايشىسى – بولات نازارباەۆ. ياعني بۇل سەرىكتەستىك ەكىنشى كومپانياعا جالپى اۋماعى 218 151 شارشى مەتر بولاتىن جەردى جالعا بەرىپ وتىرعان كورىنەدى. دەرەك بويىنشا, بازارداعى ءبىر اي ىشىندەگى تاۋار اينالىمىنىڭ ورتاشا كولەمى 147 ملن تەڭگەگە جۋىقتايدى. ال ساۋدا ورنى قاقپاسىنان كۇن سايىن 500 اۆتوكولىك جۇك ارتىپ ەنەتىن كورىنەدى. تۇتىنۋشى قاتارى دا از ەمەس, شامامەن كۇن سايىن 8 مىڭنان15 مىڭعا دەيىن ادام «التىن وردادان» ساۋدا جاسايدى-مىس.
– «التىن وردا» بازارىندا 5 050 ساۋدا ورنى بار. ولاردى 45 440 ادام جالعا الادى. جالداۋ قۇنى ورتا ەسەپپەن 42,5 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. سونداي-اق بازار اۋماعىندا «التىن وردا» قوناقۇيى ورنالاسقان. وسىنداي ەسەپكە سۇيەنە وتىرىپ, مينيسترلىك بازار ىشكى ساۋدا ەرەجەلەرىمەن بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىنىن, ساۋدانىڭ كولەڭكەلى اينالىمى بار ەكەنىن مالىمدەيدى. الايدا ۆەدومستۆو بازار جۇمىسىن بىردەن توقتاتۋ جاعىمسىز سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى. مىسالى, بازارداعى ساۋدا جانە جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىن قىسقارتۋ ول جەردەگىلەردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزادى. سونداي-اق تاۋار اعىنى قىرعىزستاننىڭ دوردوي بازارىنا كوشىپ, ساۋدا ورىندارىندا اپاتتى جاعدايلاردىڭ پايدا بولۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. جاقىن ماڭداعى بازارلار ۇلكەن تاۋار اعىنىنا توتەپ بەرە المايدى. الماتى وبلىسىندا 84 بازار, الماتىدا 45 بازار جۇمىس ىستەيدى. بىراق ولاردا ارتىق ورىندار جوق, – دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ حابارلاماسىندا.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنەن ۇققانىمىز, قازىر «التىن وردا» بازارىنىڭ جۇمىسىنا قانداي دا ءبىر شەكتەۋ ەنگىزىلمەيدى. دەمەك, بازار اۋماعىنان ناپاقاسىن تاۋىپ جۇرگەن ساۋداگەرلەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ الاڭداۋىنا نەگىز جوق. الايدا بازارداعى كولەڭكەلى ساۋدانى رەتتەۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىس. ويتكەنى بازار اۋماعىنداعى ساۋدانى اكىمشىلىك پەن ساتۋشىلار ەمەس, ء«ۇشىنشى كۇشتەردىڭ» رەتتەيتىنى تۋرالى ءسوز بار. مۇنى بىزگە اتى-ءجونىن جاريالاماۋدى وتىنگەن شاعىن كاسىپ يەسى دە ايتتى. كاسىپكەر التى جىلعا جۋىق بازاردا ەت ساتادى ەكەن. باستاپقىدا جاعداي قالىپتى بولعان كورىنەدى. كەلە-كەلە بازارعا ءوز ونىمدەرىن اكەلىپ وتكىزەتىن شارۋالاردىڭ ىسىنە دەلدالدار ارالاسا باستاعان. ولاردىڭ بەتىمەن كەتكەنى سونداي, ادال مالىن سويىپ, كوتەرمە باعامەن ساتۋشىعا وتكىزۋگە كەلگەن كەزىندە اياقاستى پايدا بولاتىن دەلدالدار توبى ونىمگە ءوز باعالارىن بەلگىلەپ, ودان قىمباتقا وتكىزۋگە شەكتەۋ قويىپ وتىرعان. «ولار ەشكىمدى تىڭدامايدى جانە ايامايدى. بىزگە ەت اكەلگەن اداممەن تىكەلەي ساۋدالاسىپ, ورتاق باعادا العان ءتيىمدى عوي. ال ولار مال يەسىنەن ارزانعا الادى دا, بىزگە كوتەرمە باعامەن ساتۋعا بەرەدى. بۇعان كونبەگەن شارۋالاردى بازار ماڭىنا جولاتپاي قويادى. ءبىز دە بىردەن سىرتتان الۋعا قورقامىز. بۇل جەردە تالاي توبەلەس, ۇرىپ-سوعۋ, قورقىتۋ بولعان. ءبارىمىز ورىندى جالعا الىپ وتىرمىز, كۇنكورىسىمىز بولعاسىن قارسى كەلە المايمىز...», دەيدى مۇڭىن شاققان كاسىپكەر.
مىسالى, قازىر «التىن وردانىڭ» ەت پاۆيلونىندا سيىر ەتىنىڭ كيلوسى 2 500-2 600 تەڭگەنىڭ اراسىندا ساتىلىپ جاتىر. ال ساتۋشىلار ەتتى 2 200 تەڭگەدەن الادى. بۇل – دەلدالدار قويعان كوتەرمە باعا. ياعني ساتىلىمعا كەلگەن مال ەتىنىڭ ءار كيلوسىنان تۇسەتىن 300-400 تەڭگە ارالىعىنداعى اقشا ورتاداعى ء«ۇشىنشى كۇشتىڭ» قالتاسىنا قۇيىلىپ جاتقانى انىق. جالپى, مۇنداعى ساۋداگەرلەردىڭ بارلىعى پرەزيدەنت پارمەنىنەن كەيىن بازارداعى جاعدايدىڭ رەتتەلەتىنىنە سەنىمدى. اسىرەسە, تويىمسىز دەلدالداردىڭ ىسىنە تىيىم سالىنسا, تاۋار باعاسى ارزانداپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ قالتاسىنا تۇسەتىن سالماق ازايار ەدى دەيدى كاسىپكەرلەر. سونداي-اق بازار اۋماعىندا جالعا بەرىلەتىن ورىنداردىڭ دا جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. ساتۋشىلاردىڭ كوبى قىسى-جازى اشىق اسپان استىندا تاۋار ساتۋعا ءماجبۇر. ءتىپتى, ازىق-ت ۇلىك, ەت جانە ەت ونىمدەرى ساتاتىن ورىنداردىڭ وزىندە ءتيىستى تالاپتار ساقتالمايدى. بۇل دا بازار اكىمشىلىگىنىڭ تاياۋ ارادا شەشۋى ءتيىس ماسەلەسى ەكەنى ءسوزسىز. قازىر بازار اۋماعىندا زاماناۋي ساۋدا كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى باستالعان. ونىڭ تولىق ىسكە قوسىلۋىنا ءالى 5 جىلداي ۋاقىت كەتەتىن كورىنەدى.
وسى جەردە «التىن وردا» بازارى توڭىرەگىندەگى شۋدىڭ بۇعان دەيىن دە ۇدايى ايتىلىپ جۇرگەنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى. ماسەلەن, الماتى قالاسىنا كىرەتىن كۇرە جولدىڭ بويىنا ورنالاسقان ساۋدا ورنى سول ماڭداعى كولىك كەپتەلىسى ءجيى بولاتىن اۋماق ساناتىندا بولعانى راس. ءتىپتى, بىلتىر ىسكە قوسىلعان كەڭ جولاقتى تاس جولدىڭ قۇرىلىسى وسى بازاردىڭ تۇسىنا كەلگەندە توقتاپ, بىرنەشە جىل بويى قوزعالىسسىز تۇرعانىن كوزىمىز كورگەن. اقىرى مەملەكەت بازارعا ءتيىستى كەيبىر ساۋدا نۇكتەلەرىن كوشىرۋ مەن ارنايى كوپىر مەن جول قيىلىسىن سالۋعا ءماجبۇر بولىپ, بۇعان 12 ملرد تەڭگە كولەمىندە بيۋدجەت قارجىسى جۇمسالعان دەگەن دەرەك بار.
ايتپاقشى, بازار ورنالاسقان اۋماقتاعى سالىق تۇسىمدەرىن قاداعالايتىن قاراساي اۋداندىق كىرىس باسقارماسىنىڭ ماماندارى بىزبەن قوشتاسىپ تۇرىپ ەل اراسىنداعى الىپقاشپا اڭگىمەگە تەزىرەك نۇكتە قويىلسا دەگەن ەمەۋرىن تانىتتى. ويتكەنى قازىر «التىن ورداداعى» الاڭ جۇرت «بازار جابىلسا كۇنىمىزدى قالاي كورەمىز؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ جۇرگەن كورىنەدى.
– جىل باسىندا قاراساي اۋداندىق مەملەكەتتىك كىرىستەر باسقارماسىنىڭ تالابىمەن اۋداندىق سوت «رىنوك التىن وردا» جشس-ءنىڭ جۇمىسىن توقتاتقان بولاتىن. تۇرعىندار اراسىندا وسىدان كەيىن تۇسىنبەۋشىلىك بولعان سياقتى. ادامدار جابىلعان كومپانيانى جۇمىس ىستەپ تۇرعان «التىن وردا» بازارى دەپ ويلايدى. بىراق بۇل جاي عانا اتاۋدىڭ سايكەستىگى ەدى. ال بازارعا Kurylys LTD جشس مەن Altyn Orda QazTrade Ltd جشس يەلىك ەتەدى. سوت شەشىمىمەن جابىلعان «رىنوك التىن وردا» جشس اتالعان بازارعا 2000 جىلداردىڭ باسىندا يەلىك ەتكەنى راس. قازىرگى يەلىك ەتىپ وتىرعان كومپانيالار ءۇش جىلدان اسا ۋاقىت جۇمىس ىستەپ كەلەدى, – دەيدى قاراساي اۋدانى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اناربەك سەيىتوۆ.
توقەتەرىن ايتقاندا, «التىن وردا» بازارىنىڭ اينالاسىنداعى زاڭسىزدىقتى رەتتەۋ ازىرگە الماتى وبلىسى مەن مەگاپوليستىڭ اتقارۋشى بيلىگىنە سىن بولىپ تۇر. ياعني ساۋدا ورنىنداعى جاعدايدى وڭالتۋ مەن كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەسكە قاتىستى قانداي دا ءبىر ۇستانىم جاريا بولعان جوق.