ميۋنحەندە ءوتىپ جاتقان قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كونفەرەنتسيا تاقىرىبى نەگىزىنەن ۋكرايناداعى احۋالعا ارنالدى. ايتسە دە, وسى ىرگەلى جيىندا تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – يراننىڭ يادرولىق قارۋىنا قاتىستى كەلىسىمى جونىندە دە پىكىرتالاس ءوتىپ جاتىر.
وسىعان بايلانىستى ۆەناعا بارعان دەلەگاتتاردىڭ ءبىر بولىگى گەرمانياعا جينالدى. يراننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حوسەين امير-ابدوللاحيان ميۋنحەنگە ات باسىن تىرەدى. سونداي-اق ءىس-شاراعا اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلينكەن مەن ۆيتسە-پرەزيدەنت كامالا حارريس تە قاتىسپاق.
ەستەرىڭىزدە بولسا, 2015 جىلدىڭ شىلدەسىندە ۆەنادا يران مەن تاعى التى مەملەكەت – اقش, قىتاي, رەسەي, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىنا» قول قويعان ەدى. كەلىسىم بويىنشا يران تاراپى ۋراندى بايىتۋ باعدارلاماسىن تومەندەتۋگە, ال حالىقارالىق قوعامداستىق تەگەرانعا سالىنعان سانكتسيالاردى جۇمسارتۋعا مىندەتتەمە العان.
اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اقۇي تىزگىنىن ۇستاۋعا تالاس كەزىندەگى ءبىر سوزىندە يرانمەن جاسالعان يادرولىق كەلىسىمدى «اپات» دەپ باعالاپ, كەلىسىم يرانعا يادرولىق قارۋلارىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ مالىمدەگەن. پرەزيدەنتتىك لاۋازىمعا كىرىسكەن سوڭ ول بۇل ءسوزدى بەكەرگە ايتپاعانىن ىسپەن كورسەتتى.
وسىلايشا, 2018 جىلى دونالد ترامپ يران يادرولىق كەلىسىمىنەن شىعۋ تۋرالى شەشىمگە قول قويدى. سونداي-اق كەلىسىمنەن شىعىپ قانا قويماي, يرانعا قاتىستى ەڭ قاتاڭ سانكتسيالار قابىلدايتىنىن جەتكىزگەن. كەيىننەن رەسمي ۆاشينگتون اتالعان ەلدەگى بىرنەشە كومپانياعا, جەكە تۇلعاعا قاتىستى ەكونوميكالىق, كەيبىرىنە ءتىپتى ساياسي تىيىمىن ۇدەتىپ جىبەردى. ماسەلەن, يراننىڭ ايماقتاعى ىقپالىنىڭ بەلگىسى سانالاتىن «رەۆوليۋتسيا ساقشىلارىن» تەرروريستىك ۇيىم دەپ سيپاتتادى.
ۆاشينگتون بيلىگى مۇنىمەن توقتاماي, پارسى شىعاناعى توڭىرەگىندە ءوز اسكەرىنىڭ سانىن ارتتىردى. بىلتىر اقش اسكەريلەرى يراندىق بەدەلدى گەنەرال كاسسەم سۋلەيمانيدى درون ارقىلى اتىپ ءولتىردى. مۇنىڭ ءبارى ەكى ەل اراسىنداعى جاعدايدى ۋشىقتىرىپ, يادرولىق كەلىسىم تۋرالى ۇمىتتىرىپ جىبەرۋگە شاق قالعان-دى.
يران دا قاراپ جاتپادى. اقش-تىڭ يراكتاعى بازاسىن اتقىلادى. بىلتىر ەل پارلامەنتى ۋران وندىرىسىنە قاتىستى زاڭ قابىلداپ, ونى بايىتۋ دەڭگەيىن 20 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋگە كىرىستى. 2015 جىلى قابىلدانعان كەلىسىم بويىنشا بايىتۋ مولشەرىن 3,67 پايىزدان اسىرماۋعا ءتيىس. بىراق تەگەران بيلىگى اقش تاراپى سانكتسيالارىن المايىنشا بۇل باعىتتاعى جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەتىنىن جەتكىزدى.
بۇدان بولەك يران ەلدەگى ۋران مولشەرىن 300 كيلوگرامنان اسىرعان. بۇل 2015 جىلعى كەلىسىمگە ساي ەمەس. تاياۋدا عانا بيلىك ءۇش ايدىڭ ىشىندە 55 كيلوگرامم ۋراندى 20 پايىزعا بايىتقانىن مالىمدەدى. ياعني پارلامەنت شىعارعان زاڭدا كورسەتىلگەن مولشەردەن اسىپ تۇسكەن. يراننىڭ ماگاتە-دەگى وكىلى ءوندىرىس كولەمى 40 پايىزعا ارتقانىن حابارلاعان.
پرەزيدەنتتىك ورىنتاققا دجو بايدەن جايعاسقان سوڭ, اقش تاراپى يرانمەن اراداعى كەلىسىمدى قايتا جانداندىرۋعا نيەت ءبىلدىردى. ءسويتىپ كەلىسسوزدەر باستالعان. ۆەناداعى جيىنعا كەپىل ەلدەر رەتىندە فرانتسيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, رەسەي, قىتاي جانە ەۋروپالىق وداق قاتىسادى.
ميۋنحەندەگى كەزدەسۋ كەزىندە ۆەناداعى كەلىسسوزدەر توقتاپ قالماس ءۇشىن تاراپتار دەلەگاتسيالارىنىڭ ءبىر بولىگى اۋستريا استاناسىندا قالدى. ەۋروپالىق وداقتىڭ كەلىسسوزدەردى ۇيلەستىرۋگە جانە قاداعالاۋعا جاۋاپتى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكەرى ەنريكە مورانىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا يران كەلىسىمىنىڭ اقىرعى نۇسقاسىن ازىرلەۋ جۇمىستارى بەلسەندى ءجۇرىپ جاتىر.
دەگەنمەن ساراپشىلار رەسەيدىڭ ۋكرايناعا شابۋىل جاساۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ كەلىسسوزدەردى قيىنداتۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. وقيعا بۇلاي وربىگەن جاعدايدا كەلىسىمگە قاتىسۋشى تاراپتار اراسىنا جىك ءتۇسۋى مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا اقش-تىڭ يران بويىنشا ارنايى وكىلى روبەرت ماللي رەسەيلىك ارىپتەسىمەن تۇراقتى تۇردە كەزدەسىپ, كەلەلى ماسەلەلەردى تالقىلاپ ءجۇر. قاقتىعىس باستالا قالعان جاعدايدا ەكەۋارا اڭگىمە تىعىرىققا تىرەلۋى مۇمكىن.
سونىمەن قاتار ساراپشىلار كەزىندە ۋكراينانىڭ يادرولىق وقتۇمسىقتارىن الىپ, ونىڭ قاۋىپسىزدىك كەپىلى اتانعان رەسەيدىڭ اگرەسسيۆتى ارەكەتى يران شەنەۋنىكتەرىن ويلاندىرىپ تاستاۋى ىقتيمال ەكەنىن ايتادى. ەگەر كەپىل بەرگەن ەلدەر بىرنەشە جىلدان كەيىن ونى بۇزىپ, اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قاۋىپ توندىرسە, وندا ونداي قۇجاتتان نە پايدا بار؟
ۆەناداعى دەلەگاتتاردىڭ الاڭداۋىنا نەگىز بار. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا كەلىسىمنىڭ 30 پايىزى ازىرلەنىپ قويعان. ۋاعدالاستىقتىڭ جۇمىسىن باسەڭدەتۋ قۇجاتتىڭ قابىلداۋىن كەشىكتىرەدى.
ايتپاقشى, قازىر يران مەن اقش تاراپتارى قاتىساتىن كەلىسسوزدەر ۆەناداعى Bayerischer Hof قوناقۇيىندە ءوتىپ جاتىر. بىراق ەكى ەلدىڭ دەلەگاتسيالارى ءوزارا كەزدەسپەيدى. ونىڭ ورنىنا ارااعايىن رەتىندە ەۋروپالىق وداقتىڭ وكىلدەرىنە جۇگىنەدى.
ميۋنحەن كونفەرەنتسياسى بارىسىندا فرانتسيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جان-يۆ لە دريان يرانمەن جاڭارتىلعان كەلىسىمدى قابىلدايتىن كۇن جاقىن ەكەنىن مالىمدەگەن. ء«بىز قازىر شارىقتاۋ شەگىنە جەتتىك. اپتانىڭ ىشىندە ەمەس, بىرنەشە كۇندە مامىلەگە كەلەمىز دەپ ويلايمىن. يراننان ساياسي شەشىم كۇتەمىز. ولار قۇجاتتى قابىلداماسا, جاقىن كۇندەرى كۇردەلى داعدارىس تۋىندايدى نەمەسە ولار بارلىق تاراپتىڭ مۇددەسىن قۇرمەتتەيتىن كەلىسىمدى قابىلدايدى», دەدى لە دريان.
يران كەلىسسوزدەردىڭ اياقتالىپ قالعانىن جوققا شىعارمايدى. ەلدىڭ اتىنان كەلىپ جۇرگەن باس كەلىسسوزشى الي باگەري كاني وتكەن اپتادا مۇنى راستادى. «كەلىسىمگە جاقىنداي تۇستىك. بىراق ءبارى كەلىسىلگەنگە دەيىن مامىلە جاساستىق دەپ ايتا المايمىز», دەدى ول.
ۆەناداعى كەلىسسوزگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى كەلىسىم جوباسى دايىن بولىپ قالعانىن ايتادى. بىراق بىرقاتار كۇردەلى ماسەلە ءالى شەشىلگەن جوق. اتاپ ايتقاندا, يران اقش-تىڭ بولاشاقتا كەلىسىمنەن شىقپاۋىنا زاڭدى كەپىلدىك بەرۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. مۇنى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋ قيىن.
2015 جىلى قابىلدانعان «بىرلەسكەن جان-جاقتى ءىس-قيمىل جوسپارى» شارت رەتىندە ەسەپتەلگەن جوق-تۇعىن. سوندىقتان ونى اقش كونگرەسىنىڭ اۆتوماتتى ماقۇلداۋى قاجەت ەمەس ەدى. ەندى پالاتا كەلەشەكتە يرانمەن اراداعى يادرولىق كەلىسىمدى قاراۋ قۇقىعى جونىندە زاڭ قابىلدادى. وسى سەبەپتى ەندىگى جەردە «بىرلەسكەن جان-جاقتى ءىس-قيمىل جوسپارىنا» قاتىستى ماسەلەدە كونگرەستىڭ داۋسى ەسكەرىلەدى.
ونىڭ ۇستىنە, اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەننىڭ زاڭدى تۇردە مۇنداي كەپىلدى بەرە المايتىنى تۇسىنىكتى. ويتكەنى كونگرەستە قازىر يرانمەن اراداعى كەلىسىمدى سىنعا الاتىندار كوپ. ءتىپتى كەيبىر دەموكراتتاردىڭ ءوزى كەلىسسوزدەرگە كۇدىكپەن قارايدى.
سوندىقتان 2015 جىلعى كەلىسىمگە دە, يراندى سول كەزەڭدەگى دەڭگەيگە قايتا ورالتۋ قيىننىڭ قيىنى بولماق. بىرىنشىدەن, قازىرگى تاڭدا ەلدە بار بايىتىلعان ۋران قايدا ساقتالادى؟ وعان كىم جاۋاپتى؟ مۇنى دا ناقتىلاۋ قاجەت. بۇرىن يراننىڭ ۋرانى رەسەيگە جەتكىزىلگەن. كەلىسىمگە قاتىسۋشىلار ءبىر نۇسقا رەتىندە وسى ءتاسىلدى قايتالاپ كورۋى مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, تسەنتريفۋگا دەپ اتالاتىن, ۋراندى بايىتۋعا ارنالعان زاماناۋي قۇرىلعىلاردى قايتپەك كەرەك؟ 2018 جىلدان بەرى يران وزىق تەحنولوگيالى بىرنەشە تسەنتريفۋگا ورناتتى. تەگەران بيلىگى ولاردان وڭايلىقپەن باس تارتا قويا ما؟ بۇل دا تالقىلانۋعا ءتيىس ماسەلە. «بىرلەسكەن جان-جاقتى ءىس-قيمىل جوسپارى» يرانعا ۋراندى 3,67 پايىزعا دەيىن عانا بايىتۋعا رۇقسات ەتەدى. ءىس جۇزىندە اتالعان ەلدىڭ عالىمدارى رادياتسيالىق ءونىمدى 60 پايىزعا دەيىن بايىتتى. بۇل – اتوم بومباسىن جاساۋعا جەتكىلىكتى مولشەر.
كەيبىر مەملەكەت يراننىڭ زاماناۋي تسەنتريفۋگالارىن جويعانىن قالايدى, بىراق تەگەران بيلىگى ولاردى ساقتاۋدى ءجون كورەدى. مۇنىڭ شەشىمى رەتىندە تسەنتريفۋگالاردى ىسكە قوسۋعا قاجەت كابەلدەر جانە باسقا ەلەكتروندى قوندىرعىلاردى عانا جويۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. بىراق مۇنى جۇزەگە اسىرۋ كوپ ۋاقىت الادى.
ءۇشىنشى ماڭىزدى ماسەلە – اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ (ماگاتە) ءرولى. ۇيىم يراننىڭ يادرولىق مىندەتتەمەلەرىن قانشالىقتى ورىندايتىنىن تەكسەرۋى كەرەك. بۇعان دەيىن ماگاتە ينسپەكتورلارى يراننىڭ ۋران بايىتۋ نىساندارىنا بارىپ تۇراتىن. بىراق كەيىنگى كەزدە تەگەران ولارعا كىرۋگە قاتاڭ تىيىم سالدى.
دەگەنمەن كەي باعىت بويىنشا جاعىمدى جاڭالىق بار. كەيبىر ساراپشىلار اقش تاراپى العاشقى قادام جاساۋعا دايىن ەكەنىن ايتادى. سوعان سايكەس, يراننىڭ 100 ميلليارد دوللار قاراجاتى بۇعاتتان بوساتىلماق. بۇدان بولەك تاياۋدا يران مەن وڭتۇستىك كورەيا كەلىسسوزدەر وتكىزىپ, 7 ميلليارد دوللارعا جۋىق يران اقشاسىن قايتارۋ ماسەلەسىن تالقىلادى.