ارحانگەلسك – قىزىلجار اۋدانىنداعى ءىرى اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ ءبىرى. ونىڭ قۇرامىنا ەنەتىن نوۆوكامەنكا جانە ارحانگەلسك ەلدى مەكەندەرى وبلىس ورتالىعىنا جاقىن ورنالاسقاندىقتان جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارى باسىپ وتەتىندىكتەن, تۇرعىنداردىڭ باقۋاتتى ءومىر سۇرۋىنە دە, ءتورت ت ۇلىك وسىرۋىنە دە وتە قولايلى. وكىنىشكە قاراي, ولاي بولماي تۇر. ونىڭ ءمان-جايىنا وكرۋگ اكىمى يرينا رىباكوۆانىڭ ءداستۇرلى ەسەپ بەرۋ جيىنىنا قاتىسقانىمىزدا تۇرعىنداردىڭ وزدەرى مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ تاپتىشتەپ ايتىپ بەردى.
بايانداماشىنىڭ ىرقىنا سالساڭ, ءبارى تاپ-تۇيناقتاي سەكىلدى. زالدىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقتار بولا تۇرا, مەملەكەتتىك تىلدە امانداسۋعا دا جاراماعان لاۋازىم يەسى 6 بەتتىك باياندامانى رەسمي تىلدە سىدىرتىپ وقىپ بەردى. تەك بىرىڭعاي جەتىستىكتەردى جەلپىندىرگەنىنە قىسىلدى ما, سوڭعى جاعىندا عانا كوشەلەردىڭ جوندەلەتىنىن, اباتتاندىرىلىپ, جارىقتاندىرىلاتىنىن ءبىر اۋىز سوزبەن قايىرا سالدى. جۇرتشىلىقتىڭ قوردالانعان پروبلەمالاردى تىزبەلەپ, جاندارىن جابىرقاتقان, تالاي جىلدان بەرى ارقالارىنا ايازداي باتقان, قانشا ايتىلسا دا شەشىلمەي, باياندامادان بايانداماعا «كوشىپ» جۇرگەن ماسەلەلەرگە ء«يا» دەپ باس يزەۋمەن عانا وتىردى.
ءبىز جەتكەن جەتىستىكتەردى, تولىمدى تابىستاردى جوققا شىعارۋدان اۋلاقپىز. وكرۋگ اۋماعىندا 7 جشس, 3 فەرمەرلىك, 32 شارۋا قوجالىعى, 2 الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى. ءداندى داقىلداردىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى 20 تسەنتنەردى قۇراعان. ءسۇت ءونىمىن ساتىپ الۋمەن «وماروۆ» جەكە كاسىپكەرلىگى اينالىسادى. «ۆاگنەر» جك قوعامدىق مونشانىڭ قۇرىلىسىن باستاعان. «پاۆلەنكو» جك جاڭا دۇكەن اشقان. «ەلىم قىزىلجار» جشس 5 مىڭ توننا كوكونىس قويماسىن سالىپ, ءسابىز ساقتاۋعا ارنالعان توڭازىتقىش ورناتقان. «مولودوە اگرو» جشس اسحانا مەن دەمالىس ايماعىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە. 1 ملن تەڭگەگە 7 كوشەگە شام ورناتىلعان. 25 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. 17 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلعان. 2 ادام كاسىبي قايتا دايارلاۋدان ءوتىپ, شاشتاراز جانە ساتۋشى ماماندىعىن العان. 17 كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى, 2 فاپ, 1 كلۋب, 1 كىتاپحانا, ميحايل ارحانگەلدىڭ عيباداتحاناسى, دميتري سولۋنسكيدىڭ پريحودى, نامازحانا جۇمىس ىستەيدى.
بايانداما اياقتالىپ, زال ىشىنە شىبىن ىزىڭى ەستىلەتىندەي ءبىر ۋاق تىنىشتىق ورنادى. الايدا قاتىسۋشىلاردىڭ اۋزىنان «بارەكەلدى, جارايسىڭ, قاناعاتتانارلىق» دەگەن قولداۋ شىققان جوق. كەرىسىنشە, بايانداما بىتكەنىن تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىرعانداي سۇراق قارشا بورادى دەرسىڭ. ورنىنان اشۋلانا تۇرعان م.كۇزەمباەۆا قاتۋلانا سويلەدى.
«مىنا بەسكولگە بارۋ ءبىر مۇڭ. جاياۋ-جالپىلاپ جۇرگەنىمىز. قوعامدىق كولىك قاتىناسىن قالپىنا كەلتىرۋ جايلى قانشا ايتساق تا, قۇلاعىنا ەشكىم ىلمەيدى. اكىمدىكتىڭ جانىندا بۇرالقى يتتەر ءورىپ ءجۇر. ءالى كۇنگە دەيىن قۇدىق سۋىن, جەراستى ۇڭعىمالارىن پايدالانامىز. ەسىل ىرگەمىزدە, ءتيىپ تۇر. ساپالى سۋمەن قامتۋ ورتالىقتاندىرىلماعان. مەن تۇراتىن كوشەدە تۇندە ءجۇرۋ قورقىنىشتى, تاس قاراڭعى, جاڭا جىلعا دەيىن شام ورناتامىز دەگەن ۋادە ءسوز جۇزىندە قالدى», دەگەن مارال ۋاليقىزى كوكەيىندەگىسىن وسىلايشا اقتارىپ سالدى.
زەينەتكەر نيكولاي پۋلجيكوۆتىڭ ساۋالى جايىلىم-شابىندىقتارعا قاتىستى بولدى. اۋىل ىرگەسىنە دەيىن ەگىستىككە اينالعانىن اشىنا اڭگىمەلەدى.
«وسى جەردى جىرتقان كىم, مۇنداي باسسىزدىقتى تىيۋعا اۋىل اكىمى نەگە قاۋ-قارسىز؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى.
اقساقالدار القاسىنىڭ مۇشەسى ءالىم تولەباەۆ ەسەپتى كەزدەسۋگە بىردە-ءبىر شارۋاشىلىق جەتەكشىسىنىڭ قاتىسپاۋىن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تومەندىگىنە بالادى.
«ارحانگەلسكىدە ونعا جۋىق شارۋاشىلىق بار, ولار اۋدان ورتالىعى بەسكولمەن ەكى اراعا جۇرەتىن اۆتوبۋستىڭ شىعىنىن كوتەرىپ الۋعا ەش قينالماس ەدى. ەكىنشىدەن, ازىن-اۋلاق مالمەن تىرلىگىمىزدى ايىرىپ وتىرعان ءبىز جايىلىم ماسەلەسىنە قاتتى الاڭداۋلىمىز. «جايىلىم-شابىندىقتاردى ءوز قالاۋىنشا پايدالانىپ, زاڭدى بەلىنەن باسىپ جۇرگەن كەۋدەمسوقتاردى اتاي الاسىز با؟», دەپ تىكەسىنەن قويىلعان سۇراققا يرينا ستانيسلاۆوۆنا ۇندەمەي قۇتىلدى. ولاردى تارتىپكە شاقىرۋعا, بۇرمالاۋشىلىقتاردى تۇزەتۋگە اكىمنىڭ تولىق قۇقى دا, مۇمكىندىگى دە جەتكىلىكتى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭى بويىنشا اكىمنىڭ اپپاراتى مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانىنداعى زاڭدى تۇلعا بولىپ سانالادى. ءوز قۇزىرەتى شەگىندە كوپتەگەن فۋنكتسيانى اتقارۋ مىندەتتەرى بەلگىلەنگەن. سولاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن باسقا ۇيىمداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنان قاجەتتى اقپاراتتى, قۇجاتتاردى جانە وزگە دە ماتەريالداردى سۇراۋ جانە الۋ قۇقىعىنا يە. ولاي بولسا, اۋداندىق اكىمدىككە دەيىن جولدانعان شاعىمداردىڭ بۇگىنگە دەيىن ەسكەرىلمەۋى قالاي؟
وكرۋگ بويىنشا جايىلىم – 7 050, ەگىستىك – 12 مىڭ, شابىندىق – 1 800 گەكتار. قوس اۋىلدا ءتۇتىن تۇتەتەتىن 581 شاڭىراققا شاققاندا 1,4 ءىرى قارادان, 0,5 جىلقىدان, 2,6 قوي-ەشكىدەن, 0,4 شوشقادان عانا كەلەدى ەكەن. بۇل – وتە تومەن كورسەتكىش. تۇگىن تارتسا, مايى شىعاتىن ەسىل وزەنى, سۋ ايدىندارى جاعاسىندا وتىرسا دا, بالا-شاعانىڭ نەگىزگى ناپاقاسى سانالاتىن مال وسىرە الماۋدىڭ باستى سىرى جايىلىمدىق جەرلەردىڭ ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتۋى دەر ەدىك. بارىنەن سوراقىسى, جولدارعا دەيىن جىرتىلىپ تاستالعانى. سوعان قاراعاندا ء«اي دەر اجە, قوي دەر قوجانىڭ» تابىلماۋىنا كەلىپ تىرەلەتىن ءتارىزدى. دەمەك, باياندامانىڭ ءبىر تۇسىنداعى جەكە سەكتورداعى مالدى جايىلىممەن قامتاماسىز ەتە الامىز دەگەن اكىمنىڭ ءسوزىن ەسەپتى كەزدەسۋگە كەلگەندەردىڭ تۇگەلدەي جوققا شىعارۋى كەزدەيسوق ەمەس.
كوشەلەردىڭ شكولنايا, بەرەگوۆايا, تسەنترالنايا, رەپەينايا دەپ اتالۋىنا قاراپ, بۇل ەلدى مەكەننەن بەلگىلى تۇلعالار تۇلەپ ۇشپاعان بولۋ كەرەك دەگەن ءدۇدامال ويىمىزدى ءبىتىم نۇرعوجين, مۇرات قۇسايىنوۆ جوققا شىعاردى. سويتسە, ورىسى ورمانداي اۋىلدان ەسلام باۋكەنوۆ جانە مولداي بايتوسەۆ سىندى ەكى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى شىققان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, تۋعان جەرى ءۇشىن ماڭداي تەرىن شۇمەكتەتە توككەن جاندارعا كوشە اتىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستار قابىلدانباعان. ونىڭ ورنىنا اۋىلعا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن «رەپەينايا» بەكىتىلىپ كەتكەن. «بەرەگوۆايا» قالتارىسىنىڭ ءوزى – بىرنەشەۋ.
كەزىندە بۇل اۋىلدا ەڭسەلى مادەنيەت ءۇيى دە بولعان. بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ورتەنىپ كەتكەن, ورنى ءالى كۇنگە دەيىن ۇڭىرەيىپ تۇر. دارىگەرلىك امبۋلاتوريادا جوعارى ءبىلىمدى دارىگەر مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتكەن. قازىر فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتكە اينالدىرىلىپ, دارىگەرلىك امبۋلاتوريا بوگوليۋبوۆوعا كوشىرىلگەن.
«جاستار كەشكە قاراي قايدا بارارىن بىلمەي سەندەلىپ جۇرگەنى. كەزىندە جاپ-جاقسى بايلانىس بولىمشەسى جۇمىس ىستەگەن. وڭتايلاندىرۋ دەگەن جەلەۋمەن جاۋىپ تىندى. پوشتاشى قازىر حات-حاباردى, گازەت-جۋرنالدى ۇيىندە تاراتادى. زەينەتاقى, تاعى باسقا الەۋمەتتىك جاردەماقىلار كەلگەندە پروبلەما كوبەيەدى. سەنەسىزدەر مە, ءدارىحانا جوق. كۇلكىلى ەستىلسە دە, شىندىعى وسى. بارىنەن دە ارقايسىسى 7 ملن تەڭگەگە تۇرعىزىلعان اۋىل سىرتىنداعى ءۇش ءۇيدىڭ قاڭتارۋلى اتتاي يەسىز تۇرعانى جانعا باتادى», دەيدى شاراسىز تۇرعىندار كىمگە شاعىنارىن بىلمەي.
«وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ماعجان ەلىنە ەرىكتى تۇردە كوشىپ كەلۋگە نيەت ەتكەن وتباسىلاردى ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارى 224 ەلدى مەكەنگە ورنالاستىرۋ بەلگىلەنگەن بولاتىن. وتىرار اۋدانى ءشاۋىلدىر اۋىلىنىڭ تۋماسى, 7 بالانىڭ اكەسى باقىتجان تولىباەۆ وسىندا ورنىققان. اۋىل شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە بوي كوتەرگەن باسپانانىڭ ساپاسىزدىعى جانىنا قاتتى باتقان. ەلەكتر جارىعى تارتىلماعان, ءۇيدىڭ سىرتى قورشالماعان. وتىنعا ارنالعان ساراي, مال ۇستايتىن قورا سالىنباعان. قابىرعالار ءتىلىم-ءتىلىم بولىپ جارىلىپ كەتكەن. ەلەكتر ەسەپتەگىشتى ءوز قاراجاتىنا ورناتقان. جانىنداعى ەكى اقشاڭقان ءۇيدىڭ دە توبەسىنەن سۋ سورعالاپ, ەدەن تاقتايلارى قاق ايىرىلعان. بۇگىندە بۇل باسپانالاردا ەشكىم تۇرمايدى, كۇنگەيدەن كەلگەن اعايىندارىمىز باسقا جاقتارعا كوشىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. اۋ, جەلگە ۇشقان ميلليوندارعا جاۋاپ بەرەتىن شەنەۋىكتەر قايدا؟
ءومىر ەسقالي,
جۋرناليست
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
قىزىلجار اۋدانى