ەلىمىزدەگى مەكتەپتەر جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدارلامالارىنا تولىق كوشكەن بولاتىن. جاقىندا اياقتالعان وسى رەفورما بويىنشا ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى بەينەلەۋ ونەرى (ياعني, سۋرەت), سىزۋ ساباقتارى الىنىپ, ونىڭ مازمۇنى بۇرىنعى ەڭبەككە باۋلۋ پانىنە كىرىكتىرىلىپ كوركەم ەڭبەككە اينالدى. جۋىردا مەحانيك, قۇرىلىسشى, ديزاينەر, ارحيتەكتور, اعاش پەن مەتالل شەبەرلەرىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىن ءپاننىڭ قالاي وتەتىنىمەن تانىستىق.
سىزۋ ما, سۋرەت پە, الدە ەڭبەك پە؟
ەلورداداعى №78 مەكتەپ. 7-سىنىپ. كوركەم ەڭبەك ساباعى. وقۋشىلار ەكى پارتانى قوسىپ, اينالا جايعاسقان. تۋرا وسىنداي ەكىنشى توپ ارىرەكتە وتىر. ساباققا بارلىعى 9 بالا قاتىستى. ولاردىڭ ۇشەۋى ۇل, قالعانى قىز. بالالاردىڭ الدىندا كوركەم ەڭبەك وقۋلىعى اشىق تۇر. ءبىر پانگە ارنالعان ەكى وقۋلىق بار, ءبىرى قىزدارعا, ەكىنشىسى ۇلدارعا ارنالعان. كىتاپتىڭ تومەنگى تۇسىنداعى ا4 قاعازدىڭ جارتىسىنداي پاراقشالاردا بالالار قارىنداشپەن شارشىنىڭ سۋرەتىن سالىپ وتىر. وشىرگىشتى قارىنداشپەن كەزەكتەستىرىپ قولدانادى. مۇعالىم وقۋشىلاردىڭ ارقايسىسىنا جاقىنداپ باعىت بەرەدى, كەيبىرىن تۇزەيدى. مۋلتيمەديالى تاقتادا «ياندەكس» ىزدەۋ جۇيەسى اشىلىپ تۇر. ىزدەۋ جولاعىندا «3 د يلليۋزيا كاك ناريسوۆات» دەپ جازىلعان. ىزدەۋ ناتيجەسى ءبىر ۆيدەونى تاۋىپ بەردى. ۆيدەودا قارىنداشپەن, سىزعىشپەن سۋرەت سالۋدىڭ كەزەڭدەرى, سودان سوڭ سۋرەتتىڭ كەي بولىكتەرىن قانىق, كەي بولىگىن اشىق بوياۋدى كورسەتىپ جاتىر.
بالالار كوبىنە تاقتاعا ەمەس, الدىنداعى اق قاعازعا ءجيى ۇڭىلەدى. قاعازدا عيماراتتاردىڭ توبەسىنەن قاراعانداعى كورىنىس بەينەلەنگەن. سۋرەت تەگىس قاعازدا سالىنعانىمەن, وعان قاراعاندا عيماراتتاردىڭ ءاربىر قىرى, فورماسى تولىق كورىنەدى. وقۋشىلار سالعان سىزباسىن قارىنداشپەن شتريحتاپ, عيماراتتاردىڭ كولەڭكەسىن كەلتىرۋگە كوشتى. ولاردىڭ جۇمىستارى ۇلگىدەگىگە ۇقساپ كەلەدى. ءبىر كەزدە مۇعالىم الدەبىر قىزدىڭ جانىنا جاقىنداپ كەلىپ: «مىنەكەي, مەدينانىڭ كورىنىسى جاقسى كورىنىپ قالدى. قانە, فوتودا قالاي بولاتىنىن تەلەفونعا ءتۇسىرىپ كورەيىك», دەدى. وسىدان سوڭ ونىڭ جۇمىسىن اۋەلى وزىنە, كەيىن وزگە سىنىپتاستارىنا كورسەتتى. «بالالار, ءۇش د, ەكى د ينتەرەرىن تۇسىندىك قوي, ءيا», دەي بەرگەندە قوڭىراۋ دا سوعىلدى.
بالالار سىنىپتان شىققاننان كەيىن مۇعالىمنەن: «ديرەكتوردىڭ كومەكشىسى ساباق وتەتىن سىنىپتى تاۋىپ بەرگەنشە, تاقىرىپتى ءتۇسىندىرىپ قويعانسىز با؟ كەلگەنىمىزدە وقۋشىلار سۋرەت سالىپ وتىردى. وسى تاقىرىپتان ۇيرەنگەنى ولاردىڭ ومىرىندە قاجەت بولا ما؟», دەپ سۇرادىق. ەڭبەك ءپانىنىڭ مۇعالىمى ۇلبالا جۇمابەكقىزى: «بۇگىن «دۆا د», «تري د» ينتەرەرىن دايىنداۋ تۋرالى ساباق وتتىك. 2 د دەگەنىمىز – وبەكتىنىڭ ىشكى, ال 3 د دەگەنىمىز سىرتقى جاعىن بەينەلەۋدى بىلدىرەدى. بالالار بولاشاقتا ديزاين, قۇرىلىس, ساۋلەت سالاسىندا جۇمىس ىستەسە, بۇل ءبىلىمى قاجەت بولادى. قازىردىڭ وزىندە ولار ءۇيىن, بولمەسىن بەزەندىرۋدە دە وسى ساباقتان العان داعدىلارىن كادەگە جاراتا الادى», دەپ جاۋاپ بەردى.
ۇلدار مەن قىزدار بىرىگىپ ساباق ءوتىپ جاتىر. وقۋلىقتا ۇلدارعا اعاشپەن, قىزدارعا ماتامەن جۇمىس ىستەۋگە قاتىستى تاقىرىپتار بار. سونداي كەزدە ساباق قالاي وتەدى؟ ۇ.جۇمابەكقىزى قىزدارعا تىگىن تىگىپ, توقىما توقۋدى ۇيرەتە الادى, ال ۇلدارعا اعاش جونۋدى كورسەتۋگە كەلگەندە ەڭبەك پانىنەن بەرەتىن ەر مۇعالىمنەن ساباق ءوتۋىن سۇرايدى ەكەن. مۇعالىم سوندىقتان ۇلدارعا دا, قىزدارعا دا ورتاق تاقىرىپ الۋعا تىرىساتىنىن ايتادى. بىراق وقۋ باعدارلاماسى ءاردايىم تاقىرىپ تاڭداپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرە مە؟
سودان سوڭ جۇمىسى ماقتالعان وقۋشى مەدينانى سوزگە تارتتىق. «بۇگىنگى ەڭبەك ساباعىندا نەمەن اينالىستىڭ؟ بۇل ساعان نە ءۇشىن كەرەك دەپ ويلايسىڭ؟» دەگەن ساۋالىمىزعا 7-سىنىپ وقۋشىسى مەدينا سەرىكتەن: «بولاشاقتا ماماندىققا كەرەك بولادى. بىراق ازىرگە كىم بولاتىنىمدى بىلمەيمىن, ءالى ماماندىق تاڭدامادىم. بولمەمدى ءوزىم بەزەندىرىپ كورگەن جوقپىن», دەگەن قىسقا جاۋاپ الدىق. سۋرەتتى تياناقتى سالاتىن وقۋشىدان ءسوز سۋىرۋ قيىنداۋ.
ساباقتان شىققاندا «سىزۋ ما, سۋرەت پە, الدە ەڭبەك پە؟» دەگەن سۇراق تۋدى. ءۇش ءپاندى ءۇش بولەك وقىعان ءبىزدىڭ بۋىن كىرىككەن, بىرىككەن ساباقتىڭ بۇل ءتۇرىن تۇسىنە قويۋى ەكىتالاي-اۋ.
ينە مەن ارا
باس قالامىزداعى №77 مەكتەپ. 5-سىنىپ. كوركەم ەڭبەك ساباعى. 19 بالا قاتىسىپ وتىر. ولاردىڭ 9-ى – ۇل, قالعانى قىزدار. ۇلداردىڭ الدىندا سۋرەت سالۋعا ارنالعان البوم مەن كوركەم ەڭبەك وقۋلىعى تۇر. ال قىزداردىڭ الدىندا وقۋلىقپەن قوسا ماتا, ينە مەن ءجىپ, قايشى جاتىر. مۇعالىم قىزدارعا تىگىستىڭ تۇرلەرىن ءتۇسىندىردى. جانە كىتاپتاعى تىگىستىڭ تۇرلەرىن ماتادا تىگىپ قايتالاۋدى تاپسىردى. ينەمەن جۇمىس كەزىندە تاقتانىڭ تۇسىندا ءىلۋلى تۇرعان كورنەكىلىكتەگى قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاۋدى ەسكەرتتى. قىزدار ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەي باستادى. تەكشە فورمالى ماتاعا نەگىزگى تىگىستى جيەكتەي جۇرگىزە جونەلدى. پىس-پىس ەتىپ تىگىس تىككەن ولار اراسىندا ءبىر-بىرىنەن قايشى سۇراپ قويادى. ىشىندە ءبىر قىز سۋرەت سالىپ وتىر, ودان نەگە تىگىن تىكپەي جاتقانىن سىبىرلاپ سۇراساق, ماتا اكەلمەگەنىن ايتىپ قارىنداشپەن جۇمىسىن جالعاستىرا بەردى.
مۇعالىمنىڭ نازارى ەندى ۇلدارعا اۋدى. ول بالالارعا: «كوركەم ارالاۋ دەگەندى قالاي تۇسىنەسىڭدەر؟» دەپ سۇراق قويدى. 1-2 سەكۋند ۇنسىزدىك ورنادى. «ورماندى ارالاۋعا بولادى, بىراق ونى قالاي كوركەم ارالاۋعا بولادى؟» دەگەن وي كەلىپ ۇلگەردى. سول ساتتە ءبىر بالا اعاش نەمەسە باسقا دا ماتەريالدى كەسۋ ەكەنىن ايتتى. سوندا بارىپ تۇسىندىك, ەڭبەك قۇرالىنا قاتىستى ءسوز ەكەنىن. ەڭ قىزىعى, وسى تاقىرىپ وقۋلىقتاعى 16-پاراگرافتا «كوركەم ارالاۋ. وي تاستاۋ. ماتەريالداردى تاڭداۋ جانە دايارلاۋ» دەپ بەرىلگەن.
مۋلتيمەديالى تاقتادا اعاش, مەتالل كەسەتىن ارانىڭ تۇرلەرى سلايد رەتىندە كورسەتىلىپ تۇر. مۇعالىم سۋرەتتەگى ارانىڭ تۇرلەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن الىپ شىعىپ وقۋشىلاردان سۇراي باستادى. ۇلدار قىل ارا, قول ارا, ساداق ارا دەپ ايتا جونەلدى. ىشىندە بىرەۋى اكەسىنىڭ قولىنان مەتالل كەسەتىن ارانى كورگەنىن جەتكىزدى. ءبىلىم بەرۋشى وسىدان كەيىن ارامەن جاسالعان بۇيىمداردى كورسەتىپ, تانىستىردى. «قاراڭىزدار, مىنانى قىل ارامەن دوڭگەلەتكەن. كەيىن «ناجداچكامەن» ۇيكەلەگەن. اعايدىڭ كابينەتىندە ۇلداردىڭ پراكتيكالىق جۇمىستارىنا قاجەتتى ستانوكتار بار. مىناۋ اعاش كوسەۋ مەن ءاسۇي بالعالارى اعاشتان جاسالعان. كەلەسى ساباقتا ۇلداردى اعايمەن كەلىسىپ سوندا الىپ بارۋعا تىرىسامىن. ول كەزدە قىزدار ينەمەن جۇمىس ىستەي المايدى. ويتكەنى ونداي قاۋىپتى قۇرالمەن قىزداردى جالعىز قالدىرىپ كەتە المايمىن. قىزدار قازىر ينەمەن جۇمىس ىستەپ وتىرعاندىقتان, جانىندا ۇنەمى ءجۇرۋىم كەرەك. سوندىقتان ۇلدار, سىزدەرگە تاپسىرما بەرگىم كەلىپ وتىر», دەپ جاڭا تاقىرىپتىڭ ەكى بەت ءماتىنىن وقىپ, ارانىڭ سۋرەتىن سالىپ, بوياۋدى تاپسىردى. قاعاز بەتىنە ۇيلەستىرۋدى وقۋشىلاردىڭ ەسىنە ءتۇسىردى. بۇل سۋرەت داپتەردىڭ ورتاسىن تاۋىپ, سوندا سۋرەت سالۋدى بىلدىرەدى ەكەن. مۋلتيمەديالى تاقتادا سلايد كورسەتىلىپ تۇرعاندىقتان مۇعالىم ءبىرىنشى پارتادا وتىرعان وقۋشىنىڭ الدىندا باسقا بالالاردىڭ ءبارىن جانىنا شاقىرىپ, سۋرەت سالىپ كورسەتتى. كەيىن ۇلدار ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەدى.
مۇعالىم نازارى قىزدارعا اۋىستى. قىزداردىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە جاقىنداپ, باعىت بەردى. سودان سوڭ تىگىستىڭ ءتۇرىن اۋىستىردى. «ەندى زيگزاگ تىگىستى كورسەتەيىن» دەدى بىردە. قىزدار ونى دا شاما-شارقىنشا قايتالاپ جاتتى.
ينە مەن ارانىڭ اراسىندا 40 مينۋت وسىلاي ءوتىپ كەتتى. كۇي وينادى. دومبىرانىڭ ۇنىمەن سوعىلعان قوڭىراۋدى ەستىگەندە, وقۋشىلار پارتادان ورە تۇرەگەلدى.
ماسەلە
26 جىلدان بەرى پەداگوگيكالىق سالادا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان ەڭبەك ءپانىنىڭ مۇعالىمى الۋا بايتۇياققىزىن دا ساباقتىڭ سوڭىندا سوزگە تارتتىق. ول: «بەينەلەۋ ونەرى مەن تەحنولوگيا ءپانىن الىپ تاستاپ, ونىڭ مازمۇنىن بىرىكتىرىپ كوركەم ەڭبەك دەگەن ءپان شىعاردى. 5, 6, 7-سىنىپتاردا ءبىر توقسان عانا بەينەلەۋ ونەرىن ءوتىپ, سۋرەت سالۋعا باۋليمىز. ەكىنشى توقساننان باستاپ ساندىك, قولدانبالى ونەر باستالادى. سوندا قازىرگى قولدانىستا جۇرگەن وقۋلىقتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى عانا بەينەلەۋ ونەرى دە, قالعان بولىگى ەڭبەك دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ءوزىڭىز ساباقتا بايقاعانداي, ۇلدار مەن قىزداردى بىرگە وقىتامىز. بۇل بىزگە وتە قيىن. 40 مينۋتتىڭ ىشىندە تەوريا مەن پراكتيكانى ۇلدارعا بولەك, قىزدارعا بولەك ءتۇسىندىرىپ ۇلگەرۋ كەرەك. ەڭ قيىنى, كوركەم ەڭبەك باعدارلاماسى جوق. الدىمەن باعدارلاما, سودان كەيىن بارىپ وقۋلىق شىقپاي ما؟ بىزدە قالاي؟ ۇلدارعا بولەك, قىزدارعا بولەك باعدارلاما مەن وقۋلىق بار. بىراق ۇلدار مەن قىزداردى بىرىكتىرىپ وقىتۋدىڭ باعدارلاماسى جوق. بىرىكتىرىپ وقىتۋ تۋرالى بۇيرىق شىقتى. سونىمەن ءجۇرمىز. بىراق ءبىز ستاندارتقا ساي جۇمىس ىستەپ جاتقان جوقپىز», دەدى.
مۇعالىمنىڭ ايتۋىنشا, وسى پاننەن بەرەتىن ارىپتەستەرى مينيسترلىكتىڭ, باسقارمالاردىڭ جيىندارىندا مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, جوعارىداعى پروبلەمانى جەتكىزگەن. نەگىزى, بالا سانى 24-تەن اسسا, ءبولىپ وقىتۋعا بولادى. بىراق ودان از بولسا, ءبولىپ وقىتۋعا كەلمەيدى. ال بىرگە وقىتۋدىڭ قانداي ەكەنىن باياندادىق.
جاقىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ەڭبەك ساباعىندا ۇلدار مەن قىزداردى ءبولىپ وقىتۋ تۋرالى ماسەلەنى كوتەردى. ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, كەلەسى وقۋ جىلىنان باستاپ ماسەلەنى شەشۋ كەرەك. الايدا ۇلداردان تەحنار, قىزداردان تەحنولوگ شىعارۋ ءبولىپ وقىتۋمەن عانا شەشىلە مە؟ اتا-انالار قوسىمشا ساباق سەكىلدى قارايتىن ءپاننىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋدى قايدا قويامىز؟ مۇعالىمدەردىڭ ساپالىق قۇرامى سىن كوتەرە مە؟ ياعني ەڭبەك ساباعىنان ەڭبەكقور, قولىنان شىنىمەن دە ءىس كەلەتىن, بارىنەن بۇرىن بىلگەنىن ۇيرەتە الاتىن, ماماندىعى ساي كەلەتىن ناعىز مامان ساباق بەرە مە؟ بۇل – باسى اشىق ماسەلە.
ەڭبەك ساباعىنىڭ «سۇلباسى» كوز الدىمىزدان كەتە قويماعان كۇيى ۇيگە كىرسەك, كىرەبەرىستە ينجەنەر-مەحانيك جىگىت الگى «ناجداچكامەن» بىردەڭەنى ۇيكەلەپ وتىر ەكەن. سودان جالما-جان: «اناۋ قولداعىنىڭ قازاقشا اۋدارماسى بار ما؟» دەپ سۇرادىق. تەحنار-مامان قولىنداعى قۇرالعا ءبىر قاراپ: «بۇعان اعىلشىندار, اعىلشىنتىلدىلەر جاقسى اتاۋ تاپقان. ولار sand paper – قۇمقاعاز دەيدى. ادەمى عوي. سونى الا سالۋعا بولادى. شىنىندا دا قاعازداعى قۇم عوي», دەدى دە جۇمىسىن جالعاستىرا كەتتى.
وسىندايدا ۇلت ۇستازى احاڭ ەسكە تۇسەدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءار وقۋلىقتى جازعاندا تەرميندەردى ۇلتىمىزدىڭ تانىم-تۇسىنىگىنە قاراي جاتىق تىلمەن اۋدارىپ, قالىپتاپ كەتكەن. بۇل ءۇشىن ءىستىڭ, ياعني ناعىز پراكتيكانىڭ ادامى بولۋ از, ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرەر ءار اقپاراتقا اباي مامان بولا ءبىلۋ قاجەت-اق. «ناجداچكا» سەكىلدى كىرمە سوزدەردىڭ جەڭىل قازاقشا بالاماسىن تاۋىپ وتىرۋ دا تياناقتىلىق, تاپقىرلىق, ءتىپتى كوزگە كورىنبەيتىن انا تىلگە دەگەن ازاماتتىق ءىس سەكىلدى كورىنەدى. بۇل – ەندى بولەك اڭگىمە.