جەزدى قويماسى جەتىمسىرەپ تۇر

اۋىز سۋ ماسەلەسى الاڭداتادى

كەڭگىر سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسى 1940 جىلى باستالىپ, ەكىنشى دۇنيە­­­جۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا توق­تاپ قا­لادى. سوعىستان سوڭ ەل ەسىن جيعان كەزدە 1946 جىلى قۇرى­لىس جۇمىستارى قاي­تادان باستالىپ, 37,3 شارشى شاقى­رىم ايماقتى الىپ جاتقان سۋ قوي­ماسى مەن الىپ گيدروقۇرىلىس 1952 جىلى اياقتالدى. جەزقازعان كەن-مە­تال­لۋرگيا كومبي­ناتىنىڭ جەدەل دامۋىنا بايلانىستى 1965-1967 جىلدارى بوگەن اۋقىمى كەڭەيتىلىپ, 319 ملن تەكشە مەتر سۋ جيناقتايتىن كولەمگە جەتكىزىلدى. سۋ قويماسىنىڭ ۇزىندى­عى 30 شاقىرىمداي, ەنىنىڭ ەڭ جال­پاق جەرى 1,7 شاقىرىم, ورتاشا تەرەڭدىگى – 8 مەتر. سودان بەرى كەڭگىر سۋ قويماسى جەزقازعان قالاسى تىر­شى­لىگىنىڭ نەگىزگى ءنارى بولىپ كەلە­دى. بۇگىندە قالا تۇرعىندارى تۇتى­ناتىن اۋىز سۋدىڭ 60%-دان استامى وسى اشىق سۋ قويماسىنان, قالعان بولىگى ءۇيتاس-ايدوس جەراستى سۋ كوزىنەن الىنادى. اۋىز سۋ قالاعا گيدرو­تەحنيكالىق تسەح ارقىلى زالالسىزداندىرىپ, تازالانىپ بەرىل­سە دە جاعالاۋلارى تالاپقا ساي قورعال­ماعان اشىق قويما سۋىنىڭ ساپاسىنا جۇرتشىلىق كۇمانمەن قارايدى.

تولىقتاي جەراستى سۋىمەن قامتا­ماسىز ەتۋ ماسەلەسى ۇزاق جىلدان بەرى ايتىلعانمەن, شەشىلمەي كەلەدى. جەز­قازعانعا 10 ملن تەكشە مەتردەي سۋ بەرەدى دەگەن ەسقۇلا جوباسى دا تو­لىق جەرىنە جەتكىزىلگەن جوق. ال قا­لا­نى اۋىز سۋمەن جارىم-جارتىلاي جابدىقتاپ وتىرعان 60 شاقىرىم جەردەگى ءۇيتاس-ايدوس جەراستى سۋ كوزى­نىڭ قۇبىرى جىل وتكەن سايىن توزىعى جەتىپ, جارامسىز بولۋعا اينالعان. بۇل سۋ كوزى قۇرىلعىسى 1967 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن. جوبا بويىنشا جىلىنا 30-35 ملن تەكشە مەتر سۋ بەرۋى كەرەك بولسا, بۇل كورسەتكىش كەيىنگى جىلداردا 3 ەسەگە دەيىن تومەندەپ كەتكەن. سۋ كوزىندەگى بەس ۇڭعىمانىڭ ەكەۋى عانا جۇمىس ىستەيدى. ءۇيتاس-ايدوستىڭ جەراس­تى سۋ كوزىنىڭ جوبالىق مۇمكىندىكتەرى تولىق قۋاتىندا پايدالانىلۋى ءۇشىن قوسىمشا ۇڭعىمالارى ىسكە قوسىلىپ, 60 شاقىرىمدىق قۇبىرى تولىقتاي جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر 20 قازاندا جەزقازعانعا كەلگەن ساپارىندا «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس باسشىلارىمەن ءوڭىردىڭ كەن وندىرۋدەگى بولاشاق جوسپارىن تىڭداي كەلىپ, قالا تۇرعىن­دارىن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋداردى. «ادامداردى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى ۇكىمەت اكىمدىكپەن جانە كورپوراتسيامەن بىرلەسىپ قىسقا مەرزىم ىشىندە ءارى كەتكەندە ءبىر جارىم جىل ىشىندە شەشۋى كەرەك», دەپ تاپسىرما بەرىپ, بۇل ماسەلەنى باقىلاۋىندا ۇستايتىنىن جەتكىزدى.

كەڭگىر سۋ قويماسىن ۇقىپتىلىق­پەن, تالاپقا ساي پايدالانۋدى جۇ­زەگە اسىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى.

سۋ قويماسىنىڭ يەسى كىم؟

2011 جىلعى 1 ناۋرىزدا وزگەرىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن سۋ كودەكسىنىڭ 25-بابىندا: «ەرەك­شە سترا­تەگيالىق ماڭىزى بار سۋ شا­رۋاشىلىعى قۇرىلىستارى مەملەكەتتىك مەنشىكتە بو­لادى جا­نە جالعا, سەنىمگەرلىك باس­قا­رۋعا بەرىلمەيدى جانە يەلىكتەن شى­عارۋعا جاتپايدى», دەپ انىق كور­سە­تىل­گەن. وسى ماقساتتا ۇكىمەتتىڭ 1996 جىل­دىڭ 16 ماۋسىمىندا قابىلداعان قاۋ­لىسىمەن مەملەكەتتىك م ۇلىك كو­مي­تەتىنە كەڭگىر سۋ قويماسىن جانە گيدرو­تەحنيكالىق قۇرىلىمدار كەشەنىن «جەزقازعانتۇستىمەت» اق قۇرامىنان شىعارىپ, رەسپۋبليكالىق سۋ رەسۋرس­تارى جونىندەگى كوميتەتتىڭ قۇزىرىنا, ودان سوڭ جەزقازعان وب­لىستىق سۋ رەسۋرستارى جونىندەگى كو­ميتەتىنە بەرۋدى مىندەتتەگەن بولاتىن. ۇكىمەت قاۋلىسىن ورىنداۋ ءۇشىن مەملەكەت مۇلكىن باس­قارۋ جونىندەگى جەزقازعان اۋماقتىق كوميتەتى سترا­­تەگيالىق ماڭىزى بار نىساندى «جەزقازعانتۇستىمەت» اق-نىڭ جارعىلىق قورىنان شىعارۋدى اكتسيونەرلەر جينالىسىندا قاراپ, سول جىلدىڭ 9 تامىزىنا دەيىن جەزقازعان وبلىستىق سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ يەلىگى­نە بەرۋى كەرەك-ءتىن. الايدا «جەز­قاز­عان­تۇستىمەت» اق-نىڭ سول كەز­دەگى باسقا­رۋشىسى مەملەكەت مۇل­كىن باسقارۋ جو­نىن­دەگى رەسپۋب­ليكالىق كوميتەتتىڭ الدىنا سۋ قوي­­ماسىمەن بىرگە قالانىڭ بۇكىل شارۋا­شىلىق-اۋىز سۋ جانە قالدىق سۋدى تازارتۋ قوندىرعىسىن, ءۇيتاس-ايدوس سۋ جيناعىشىن, قالالىق سۋ قۇبىرلارى مەن كارىز جەلىلەرى سياق­تى بارلىق دۇنيەلەردى قوسىپ الىڭدار دەگەن ماسەلە قويدى. ۇكىمەت قاۋلىسىندا تەك كەڭگىر سۋ قويماسى مەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىمدار كەشەنىن مەملەكەت يەلىگىنە الۋ قا­جەت­تىگى اتاپ كورسەتىلگەنمەن, قالا قۇراۋ­­شى كاسىپورىن تاراپىنان بۇل­تاق­قا سالۋ سالدارىنان بۇل مىندەت ورىندالماي قالدى. بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە قارجى مينيسترلىگى مەن ونىڭ مەملەكەتتىك م ۇلىك جونىندەگى كوميتەتى بۇل پروبلەماعا قايتا اينالىپ سوق­قان جوق. وسىلايشا, ستراتەگيالىق ماڭى­زى زور نىسان سۋ كودەكسىنىڭ جانە مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى زاڭ تالابىنا ساي جەكەمەنشىك قولىنان مەملەكەت يەلىگىنە قايتارىلمادى.

«جەزقازعانتۇستىمەت» اق بازا­سىن­داعى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى بۇگىندە كەڭگىر سۋ قوي­ماسى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىم­دا­رىمەن بىرگە «قازاقمىس ديس­تريبيۋشن» جشس يەلىگىندە. ستراتەگيالىق نىسان­نىڭ گيدروتەح­نيكالىق قۇرىلعى­لارى­نىڭ يماراتتارىن قىزمەت كورسەتۋ جونىندەگى كەلىسىمشارت بويىنشا جەز­قازعان قالاسىنىڭ «جىلۋمەن-سۋمەن جاب­دىقتاۋ كاسىپورنى» اق پايدالانۋدا. ال قۇرامىندا سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى بولعان كەزدە اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگى دە, كەيىن­نەن ەكو­لوگيا, گەولوگيا جانە تا­بيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى سۋ كودەكسىنىڭ زاڭ­دىلىق تالاپتارىنا سايكەس كەڭگىر سۋ قويماسىنىڭ مارتەبەسىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلە­سىن كوتەرگەن ەمەس. سوعان وراي بۇل كەشەندى ۇستاۋداعى زاڭدىلىق جانە نورماتيۆتىك اكتىلەرگە باقىلاۋ دا جاسالماعان. مۇنى ايتاسىز, ءتىپتى «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەم­لەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ قا­را­عاندى وبلىسى فيليالىنىڭ دەرەك بازاسىندا كەڭگىر سۋ قويماسى «جىلجىمايتىن رەگيستر» رەتىندە مۇلدەم تىركەلمەگەن.

بۇگىندە سۋ قويماسىندا 245 ملن تەكشە مەتردەي سۋ بار نەمەسە كولەمى جو­بالىق قۋاتىنان 24%-عا تومەن. كەيىن­گى جىلدارداعى قۇرعاقشىلىققا باي­لانىستى قويما ارناسى سۋعا تولماي, كەمەرىنە جەتپەي كەلەدى. سونىمەن قوسا تومەنگى بەۆتەگى شليۋز ارقىلى ونداعان جىلدار بويى سۋ اعىزىلىپ جىبەرىلگەن جوق. قويمانى پايدالانۋشىلار تاراپىنان سۋ تۇبىندەگى لاي شوگىندىلەرى مەن وسىمدىكتەردىڭ شىرىگەن قالدىقتارى تازارتىلمايدى. سۋ قورعاۋ ايماعى مەن جا­عالاۋى قوقىسقا تولى. تازار­تۋ, اباتتاندىرۋ جۇمىستارى دۇرىس جۇرگىزىلمەيدى.

وسىعان وراي وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا جەزقازعان قالاسى قوعام­دىق كەڭەسىنىڭ مونيتورينگتىك توبى «سۋ كودەكسى مەن نورماتيۆتىك اكتىلە­رىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس قالا اۋماعىنداعى سۋ رەسۋرس­تارىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ جاعدايى تۋرالى» ماسەلەنى ارنايى تالقىلاپ, كەڭگىر سۋ قويماسىنا قاتىستى ءتۇيىندى پروبلەمالاردى ۇكىمەتكە جەتكىزۋگە شەشىم جاساعان ەدى. بۇل ماسەلەگە بايلانىستى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تا­بيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ۆيتسە-ءمينيسترى س.قوجانيازوۆتان 2021 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا كەلگەن جاۋابىندا تومەندەگىدەي شارتتى ورىنداعان جاعدايدا كەڭ­گىر سۋ قوي­ماسىن كوممۋنالدىق مەنشىكتەن رەس­پۋبليكالىق مەنشىككە الۋعا مي­نيستر­­لىكتىڭ قارسىلىق بىل­دىرمەيتىنى كور­سەتىلگەن. «ول ءۇشىن سۋ قويماسىنىڭ تەح­نيكالىق جا­نە يەلىك قۇقىعىن بەل­گىلەيتىن قۇ­جاتتار جاسالۋى كەرەك; كەڭ­گىر سۋ قويماسىن پايدالانۋعا, كۇتىپ ۇستاۋعا جانە قايتا جاڭعىرتۋعا قا­­جەت­تى قارجى كوزىن ايقىنداۋ كەرەك; قازىرگى تاڭدا مينيسترلىك «قازاقمىس ديستريبيۋشن» جشس-دا 2021 جىلدىڭ 19 قازانىنان 2024 جىلدىڭ 1 قازانىنا دەيىن جىلىنا 20 935 مىڭ تەكشە مەتر سۋ پايدالانۋ ءليميتى بويىن­شا سۋ قويماسىن ارنايى پايدالانۋعا رۇقسات راسىمدەدى», دەپ الداۋسىراتادى. الايدا سۋ قويماسى ناقتى كىمنىڭ مەنشىگىندە بولاتىنىن ناقتىلامايدى. مينيسترلىكتىڭ بۇل حاتىندا سۋدى پايدالانۋشى تاراپىنان قويمانى كۇتىپ ۇستاپ, جاقسارتۋدا نە ىستەلەتىندىگى تۋرالى دا ەشتەڭە ايتىلماعان. جالپى, كوزىن تاپسا سۋدان تۇسەر پايدا كوپ. سۋ شا­رۋاشىلىعىنىڭ ساراپشى ماماندارى ۇسىنعان قۇجاتتاردا ەگەر كەڭگىر سۋ قويماسىنىڭ بازاسىندا شارۋاشىلىق-ەسەپتىك جەكە كاسىپورىن قۇرىلعان جاعدايدا ەكونوميكالىق-قارجى جاعدايى بويىنشا ونىڭ ءوزىن ءوزى اقتايتىنىن دالەلدەپ بەرىپ وتىر. ال ازىرشە سۋدى تۇتىنىپ, پايدالانۋدان تۇ­سە­تىن قارجىنىڭ قىزىعىن «قا­زاق­­مىس» كورپوراتسياسىنىڭ ەن­شى­لەس كاسىپورنى «قازاقمىس ديس­تريبيۋشن» جشس كورىپ جاتىر.

جەزدى سۋ قويماسى قايتا جاڭعىرتىلۋى كەرەك

«قازگيدروپروەكت» ينستيتۋتىنىڭ جوباسى بويىنشا جەزدى سۋ قويماسى جەزدى وزەنىن بوگەۋ ارقىلى 1969 جىلى سالىنعان. اۋماعىنىڭ سىيىمدىلىعى – 76 ملن تەكشە مەتر. سۋ قويماسىنىڭ قۇرامىنداعى بوگەت (پلوتينا), تاسقىن سۋدى جىبەرۋ, سۋ اعىزۋ قۇرىلعىلارى – نەگىزگى گيدروتەحنيكالىق نىساندارى. كەزىندە بۇل جوبا قالادان 20 شاقىرىم جەردەگى تالاپ اۋىلى اۋماعىنداعى 3 028 گەك­تار القاپقا سۋ بەرۋ ارقىلى جەز­قازعان مەن ساتباەۆ قالالارىن كوك­ونىس جانە ءسۇت-ەت ونىمدەرىمەن قامتاما­سىز ەتۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسى­رىل­عانى بەلگىلى. سۋ قويماسىنان سۋ ما­گيسترالدىق كانال ارقىلى بەرى­لىپ, ۇزاق جىلدار بويى بۇل مىندەت ويدا­عىداي ورىندالدى دا. سونىمەن قاتار ساياجايلار مەن ەڭبەككەرلەردىڭ ۇجىمدىق باقشاسىنا سۋ بەرۋ دە وڭتايلى شەشىلگەن-ءتىن. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى نارىقتىق ەكونومي­كا­نىڭ كەلۋىمەن حالىق وسى يگىلىكتەن ايىرىلىپ قالدى.

بوگەت پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدەن باستاپ جەزقازعان وبلىستىق سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ بالانسىندا بولدى. ال جەزقازعان وبلىسى تا­راتىلعاننان سوڭ «قازۆودحوز» رمك قا­راعاندى فيليالىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلدى. الايدا سۋ قويماسىنىڭ جاع­دايى بۇگىندە ايانىشتى جاعدايدا قالىپ وتىر. توزىعى جەتكەن شليۋزدەر, بەكىتۋشى تەتىكتەرى مەن مەتالل قۇ­رىلعىلارى توتتانىپ, وزگەرىسكە ۇشى­راعان. «قاراعاندىۆودحوز» تارا­پى­نان گيدروتەحنيكالىق نىسانعا ءتيىستى باقىلاۋ بولماۋى سالدارىنان 2019 جىلدىڭ كوكتەمىندە كۇتپەگەن اپات ورىن الىپ, سۋ سىرتقا اعىپ كەت­كەن. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اي­تۋىن­شا, قويماداعى سۋ 3-3,5 ەسە ازايىپ, 19 ملن تەكشە مەتر عا­نا سۋ قال­عان. وتكەن جىلعى كوك­تەمگى سۋ تاس­قى­نىندا 13 ملن تەك­شە مەتردەي سۋمەن تولىقتى. جەز­دى قويماسىنداعى سۋ كولەمىنىڭ تومەندەپ قالۋى ونىڭ ساپاسىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. ونىڭ ۇستىنە «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ وندىرىستىك قالدىقتارىن سۇزگىدەن وتكىزگەن تەحنيكالىق سۋى مەن سات­باەۆ قالاسى كارىز جۇيەلەرىنىڭ جەت­كى­لىكتى تازالانباعان اعىندى­لارى­نىڭ جەزدى وزەنىنە كەلىپ قۇيى­لۋى سۋ ساپاسىن مۇلدەم ناشار­لاتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن سۋارۋعا جارامسىز جاعدايعا جەتكىزدى. وسىنداي زياندى قالدىقتارمەن لاس­تانعان قويما سۋى سارىسۋ وزەنىنە دە قۇيىلادى. سارىسۋ بويىندا كوپتەگەن قىستاق پەن جۇزگە جۋىق شارۋا قوجالىعى ورنالاسقانىن ەسكەرسەك, لاستانعان سۋدىڭ قانشالىقتى كولەمدە زالال تيگى­زىپ وتىرعانىن جەتە سەزىنۋگە بولادى.

بۇل جاعدايدىڭ بارلىعى سۋ رە­سۋرستارى جونىندەگى كوميتەتكە, نۇرا-سارىسۋ سۋ-باسسەينى ينسپەكتسيا­سىنا بەلگىلى. بىراق ولاردىڭ تاراپىنان جەزدى سۋ قويماسىنىڭ لاستا­نۋىنىڭ سەبەپتەرىنە تەكسەرىس جاسالماعان. سون­داي-اق قويماعا جاۋاپتى تۇلعالاردى بەكىتىپ, نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداۋعا ءمان بەرىلمەۋدە. رەسپۋبليكالىق ورتالىق ورگاندار مەن «قازۆودحوزدىڭ» جۇرتشىلىق كوتەرىپ جۇرگەن وسى ماسە­لەلەرگە جەتكىلىكتى كوڭىل بول­مەۋى كە­لەڭسىز جاعدايعا اكەلىپ سوعۋ­دا. سۋ قويماسى بۇگىندە جارام­سىز بولۋ­مەن قاتار يەسىزدىككە ۇشى­­راپ بوس­قا قالاتىن قاۋپى بار. ما­سەلەن, ۇكى­مەتتىڭ جەزقازعان, سات­باەۆ قالالارى مەن ۇلىتاۋ اۋدانىن الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامى­تۋدىڭ كەشەندى جوسپارى تۋرالى 2011 جىلعى 3 قاراشاداعى №1283 جانە 2019 جىلعى 13 ماۋسى­مىنداعى №400 قاۋلىلارىندا جەزدى سۋ قويماسىنا تالاپ سۋارمالى جۇيەسىنىڭ ماگيسترالدىق كانالىمەن بىرگە قايتا جاڭارتۋ جۇرگىزۋ كوزدەلگەن بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, ءوڭىر ءۇشىن وزەكتى بۇل جوبا تەك قاعاز جۇزىندە قا­لىپ قويدى. ەگەر جەزدى سۋ قويماسى قايتا جاڭ­عىرتىلىپ, دۇرىس نەگىزدە پايدا­لانىلسا, تالاپتىڭ 3 مىڭ گەكتار القا­بىنا كارتوپ پەن كوكونىس ەگۋ ارقىلى قاناتتاس قوس قالانىڭ ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسىن وڭىنان شەشۋگە بولار ەدى.

ەندىگى جەردە ءوڭىر جۇرتشىلىعى جەز­قازعان قالاسىنىڭ قالىپتى تى­نىس-تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ما­ڭىز­دى ورىن الاتىن كەڭگىر جانە جەزدى سۋ قويمالارىنا قاتىستى بۇل جاع­­دايلاردىڭ الداعى ۋاقىتتا سۋ كودەك­سىنىڭ تا­لاپتارىنا ساي بولۋىنا ۇكىمەت تارا­پىنان دۇرىس كوڭىل بولىنسە دەپ ۇمىتتەنەدى.

ساعىندىق قوجامسەيىتوۆ,

جەزقازعان قالاسى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى,

قاراعاندى وبلىسىنىڭ        قۇرمەتتى ازاماتى,

اماندىق راح ۇلى,

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى