قوعامدا ىشتەگى مۇڭىن, سىرىن, شىنىن جۇرتقا جەتكىزە الماي, نە قاجەت ەكەنىن, نەگە مۇقتاج ەكەنىن ايتا الماي, قولدارىمەن «سويلەپ», ونىسىن بىرەۋ ۇقسا, بىرەۋ ۇقپايتىن ادامدار بار. ولاردىڭ ءومىرى – تۇنعان تىنىشتىق. ارالاساتىن ورتاسى دا شەكتەۋلى: تەك ىم-يشارامەن سويلەپ, ۇعىساتىن كىشكەنتاي كەڭىستىك.
مىلقاۋ جاندار دا مەكتەپكە بارادى, كوركەم شىعارما وقيدى, سۋردواۋدارمامەن كينو كورەدى. ول اسقان شەبەر, ىسمەر نەمەسە تالانتتى سۋرەتشى, ۇتقىر شاحماتشى بولۋى مۇمكىن. ەگەر ءومىردىڭ ءبىر وكىنىشى بولسا, ول جۇرەكتى قوزعاپ, كوڭىل تولقىتار مۋزىكاسىز عۇمىر كەشۋ دەر ەدىك. ال ەستۋ قابىلەتى ناشار جاندار مۋزىكا تىڭدايدى دەپ ويلايسىز با؟.. وسى ساۋالدىڭ ىزىمەن استاناداعى ەستۋ قابىلەتى ناشار بالالار وقيتىن №65 مەكتەپ-گيمنازياسىنا بارىپ, مۋزىكا ساباعىنا قاتىسىپ قايتتىق.
باعدارلاما بار, وقۋلىق جوق
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە ەستۋ قابىلەتى ناشار جانە مۇلدەم ەستىمەيتىن 30 مىڭنان اسا مۇگەدەك ازامات بار. ونىڭ ىشىندە 5 782 ادام مىلقاۋ. بۇگىندە وسى ساناتتاعى بالالارعا ارنالعان ون جەتى مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ينتەرنات جۇمىس ىستەيدى. وندا قازىر ءۇش مىڭعا جۋىق بالا ءبىلىم الۋدا.
ال نۇر-سۇلتان قالاسىندا ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان مۇگەدەكتەر سانى – 1 208 ادام بولسا, ونىڭ ىشىندە 18 جاسقا دەيىنگى 405 بالا بار. ءبىز ارنايى بارعان №65 مەكتەپ-گيمنازياسى استاناداعى ەستۋ قابىلەتى ناشار بالالارعا ارنالعان تۇزەتۋ سىنىپتارى بار جالعىز وقۋ ورنى.
مۇندا قازىر ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان 106 وقۋشى وقيدى (ونىڭ 3-ءى مۇلدەم ەستىمەسە, قالعانى ناشار ەستيتىندەردىڭ قاتارىندا). ناشار ەستيتىن بالالار ون جىل وقىسا, مۇلدەم ەستىمەيتىندەر ون ءبىر جىل ءبىلىم الادى. ولار ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەكىتكەن وقۋ باعدارلاماسىنداعى ەستۋ قابىلەتى ناشار بالالارعا ارنالعان جەڭىلدەتىلگەن باعىتتا وقىتىلادى.
ايتا كەتەيىك, مەديتسينا سالاسىنداعى كەيىنگى ۋاقىتتا پايدا بولىپ جاتقان يگىلىكتەردىڭ ناتيجەسىندە ەستۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان ادامدارعا كوحلەارلى يمپلانت وتاسى جاسالۋدا. اتالعان مەكتەپتە دە 52 وقۋشى وسى وتانى جاساتقان. ولار سول ارنايى اپپاراتپەن جانە وڭالتۋ جۇمىستارىن دۇرىس جاساعان جاعدايدا اينالانى جاقسى ەستيدى. مەكتەپ مۇنداي بالالاردى سويلەۋگە ۇيرەتىپ, قالىپتى وقۋشىلاردىڭ قاتارىنا قوسۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. ماسەلەن, جىل سايىن سويلەۋى جاقسارعان بىرنەشە بالا قالىپتى سىنىپقا اۋىستىرىلىپ كەلەدى.
ال مۇعالىمدەر ساباق بارىسىندا داكتيل ءالىپبيىن, ياعني قولمەن سويلەۋ ءادىسىن كوپ قولدانبايدى. اتالعان مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى گاۋحار ناعيەۆانىڭ ايتۋىنشا, ول ءادىس تەك 4-سىنىپقا دەيىن نەمەسە قوسىمشا قۇرال رەتىندە عانا قولدانىلادى. ويتكەنى وقۋشىمەن تەك ىم-يشارا ارقىلى تىلدەسۋ ونىڭ سويلەۋ قابىلەتىن دامىتپايدى.
«بالالاردىڭ كوبىسىندە كوحلەارلى يمپلانت جانە ەستۋ اپپاراتتارى بولعاندىقتان مۇعالىمدەر ىم-يشارامەن تۇسىندىرمەي, سويلەپ, دىبىستاپ ايتۋعا تىرىسادى. تەك كەي جاعدايلاردا عانا كومەكشى قۇرال رەتىندە ىم-يشارا قيمىلدارىن قولدانادى. ودان بولەك ەرىننەن وقۋ ءادىسى بار. ياعني وقىتۋشىلار ەرنىن قىزىق دالاپپەن بوياپ, بالالارعا سويلەيدى. سوندا ولار ەستىمەسە دە ەرىننىڭ قوزعالىسىنان سويلەمدى تۇسىنەدى. ويتكەنى بۇل بالالار سۋردوپەداگوگ پەن دەفەكتولوگتىڭ ساباقتارىندا ەرىننەن وقۋعا ارنايى ۇيرەنەدى», دەيدى گ.ناعيەۆا.
ەستۋ قابىلەتى ناشار جانە مۇلدەم ەستىمەيتىن وقۋشىلار بەكىتىلگەن جالپى ءبىلىم باعدارلاماسىنا ساي, بىراق ساناتىنا سايكەس قىسقارتىلعان باعدارلامامەن وقيتىنىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. ياعني ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بۇل وقۋشىلارعا مينيسترلىكتىڭ بەكىتكەن ارنايى باعدارلاماسى بار. الايدا وقۋلىعى جوق. زەرتتەپ قاراساق, ەلىمىزدە ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان وقۋشىلارعا ارنالعان وقۋلىق بۇعان دەيىن دە جاسالماعان. اتالعان مەكتەپتىڭ ديرەكتورى نۇرگۇل ەلەكەەۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن ولار وقۋلىقتى رەسەيدەن ساتىپ الىپ وتىرعان. قازىر باعدارلاما اۋىسقاندىقتان رەسەيلىك كىتاپتار قاجەتسىز بولىپ وتىر. ال مۇعالىمدەر جالپى ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان وقۋلىقتارمەن جۇمىس ىستەيدى. ياعني قىسقارتىلعان باعدارلاماعا سايكەس وقۋلىقپەن سالىستىرا وتىرىپ, ساباق وتەدى.
«ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان وقۋشىلار اقىل-ەسى ساۋ بولعاندىقتان ولارعا ارنايى وقۋلىق جاسالمايدى. ال جالپى مەكتەپتەرگە ارنالعان جاڭارتىلعان باعدارلاما ەستۋ قابىلەتى ناشار, ياعني ەرەكشە ءبىلىمدى قاجەت ەتەتىن بالالارعا تىم اۋىر. ءبىز جىل سايىن مينيسترلىككە وقۋلىق تۋرالى ۇسىنىستار ايتىپ, حات جازامىز. بۇل وقۋشىلار اقىل-ەسى دۇرىس بولسا دا ارقايسىنىڭ قابىلداۋ دەڭگەيى ءارتۇرلى. سوندىقتان ولاردى ارنايى وقۋلىقپەن وقىتۋ كەرەك», دەيدى مەكتەپ ديرەكتورى.
بۇدان بولەك مەكتەپتە ەستۋ قابىلەتى ناشار بالالارعا ارنالعان تۇزەتۋ سىنىپتارىندا مۇعالىم جەتىسپەيدى.
«بۇگىندە ەرەكشە ءبىلىم بەرەتىن بالالارعا ماماندار تاپشى. جالپى, ءبىلىم بەرەتىن مۇعالىمدەر تۇزەتۋ سىنىپتارىنا ساباق بەرە المايدى. ول ءۇشىن ارنايى ادىستەمەلىك كۋرستاردان ءوتىپ, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ قاجەت. قازىر 106 بالاعا 42 مۇعالىم ساباق بەرەدى. وعان قوسا, وكىنىشكە قاراي, جىل سايىن ەستۋ قابىلەتى ناشار بالالاردىڭ سانى ءوسىپ كەلەدى», دەدى مەكتەپ ديرەكتورى.
...ءبىز دە ءان-كۇي تىڭدايمىز
ادام بارىنەن شارشاعاندا ءھام جالىققاندا سەبەپسىز مۋزىكا تىڭداعىسى كەلەدى. باياۋ اۋەن جانىڭدى قوڭىر تىرشىلىكتەن ءبىر ءسات الىس, اياۋلى مەكەنگە الىپ باراتىنداي. سوناۋ ءبىر شاقتاردا قالعان جىپ-جىلى ەستەلىكتەرمەن مەزگىلسىز قاۋىشتىراتىنداي. ەركىن قۇستاي زەڭگىر كوك اسپاندا قالىقتاپ ۇشۋىڭىز مۇمكىن. ياكي تەڭىز جاعاسىندا اق كوبىكتەنگەن تولقىندارمەن بىرگە كۇندى شىعارىپ سالىڭىز. كۇننىڭ قىزارعان شۋاعىنا بەتىڭىزدى توسىپ, ىشتەن جاقسى تىلەك ايتىڭىز. سەزىمتال جاننىڭ جۇرەگىن جۇباتىپ, وي-قيالىن وسىنداي ادەمى ساتتەرگە تەك مۋزىكا عانا جەتەلەي الادى. مۋزىكانىڭ كۇشىنە, مۋزىكانىڭ اسەرىنە ولشەم جوق: تاڭعاجايىپ.
ءان ونەرىنىڭ قۇدىرەتى تۋرالى قالاي تەبىرەنسەك تە قوعامدا مۋزىكا تىڭداي المايتىن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار دا بار ەكەنىن بىلەمىز. ارينە, «مۋزىكاسىز قالاي ءومىر سۇرۋگە بولادى؟» دەرسىز. بالكي, ىم-يشارامەن ورىندالعان ءاندى كورمەگەن بولارسىز. القيسسا.
ءبىز مەكتەپكە بارعاندا ەستۋ قابىلەتى ناشار بالالار وقيتىن 4-سىنىپقا مۋزىكا ساباعى ءوتىپ جاتتى. ءار بالانىڭ قولىندا شۋلى اسپاپتار – دىبىس بەرۋشى سىلدىرماق بار. ولار سول ارقىلى اۋەننىڭ ىرعاعىنا قوسىلىپ وتىرادى. ياعني اسىرەسە مۋزىكا ساباعىندا كابينەتتە اۋەننەن باسقا ەشقانداي دىبىس شىقپاۋى كەرەك. بالالار «ديريجەر» – مۇعالىمنىڭ نۇسقاۋىمەن سىلدىرماقتارىن قوزعالتىپ, نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «اققۋىن» ورىنداپ بەردى. مۋزىكا ءپانى مۇعالىمىنىڭ ايتۋىنشا, كوحلەارلى يمپلانت وتاسىن جاساتقان وقۋشىلاردا قازىر ەداۋىر ناتيجە بار. ىرعاقتى ءتۇسىنىپ, ۇستاپ وتىرادى دەيدى.
ال جوعارى سىنىپتىڭ قىزدارى ساباقتا ۇيرەنگەن پاتريوتتىق اندەردى ورىندادى. سوزىمەن. ارينە, تولىق دۇرىس دىبىستاي المايدى. بىراق ءبىز ولاردان ءان ايتۋدا مۇنداي ناتيجە كۇتپەگەن ەدىك. ازداپ تاڭعالدىق. بۇدان بولەك ولار ءاندى ىم-يشارامەن دە ورىندايدى. 8-سىنىپ وقۋشىسى ارۋجان اسقاروۆا مۋزىكانى جانىمدى تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن تىڭدايمىن دەيدى. ءيا, ءبارىمىز دە مۋزىكانى جانىمىزدى تەبىرەنتۋ ءۇشىن, كەيدە ءوز-وزىمىزبەن وڭاشا سىرلاسۋ ءۇشىن تىڭدايمىز.
ونەرلى وقۋشىلار رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردا دا ورىن الىپ ءجۇر. ماسەلەن, كابينەتتىڭ ماداقتاما بۇرىشىنان ءحىV حالىقارالىق بالالار شىعارماشىلىعى فەستيۆالىندە جوعارى دەڭگەيدە ونەر كورسەتىپ, ىم-يشاراتپەن ءان ايتۋ اتالىمى بويىنشا الىنعان ماراپاتتى, ودان باسقا دا ماداقتاما قاعازدارىن كورىپ قالدىق.
مۋزىكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى نۇركەن بايزۋللينوۆا مۇنداي ساناتتاعى بالالارعا مۋزىكانىڭ قانشالىقتى پايدالى ەكەنىن ايتادى.
«بۇل بالالار بالاباقشاعا بارعان ۋاقىتتان باستاپ ەڭ الدىمەن دىبىستاۋدى ۇيرەنەدى. سودان كەيىن شۋلى اسپاپتاردا, فونەتيكالىق ىرعاقپەن ارىپتەردى ايتىپ وتىرىپ, قيمىل-قوزعالىستى بىرىكتىرىپ, ەستۋ, سويلەۋ قابىلەتتەرىن جاقسارتادى. بۇل – وتە ۇزاق پروتسەسس. بۇعان مۇعالىمدەر مەن سۋردوپەداگوگتار, دەفەكتولوگتار اتسالىسادى. ءپان مۇعالىمدەرى دە ساباقتارىندا داۋىستاپ ايتىلاتىن جاتتىعۋلار, ويىندار, اننەن شاعىن ۇزىندىلەر بەرىپ وتىرادى. مىنە, وسىنىڭ ءبارى بالانى مۋزىكاعا الىپ كەلەدى. ولار اۋەندى ەستۋدى, قابىلداۋدى ۇيرەنەدى. ودان سوڭ مۋزىكادان تۇسىنگەن بەينەسىن سۋرەتتەرمەن بەينەلەيدى. ال ءاننىڭ سوزدەرىن قولمەن كورسەتۋدى ءوزىمىز ۇيرەتەمىز», دەيدى مۇعالىم.
سونداي-اق ول بۇل بالالاردىڭ ۇيدەگى ومىرىندە دە مۋزىكا بولۋى كەرەك ەكەنىن, تەلەديدار كورىپ, اتا-انالارى تەاترعا, كونتسەرتتەرگە اپارىپ تۇرۋى كەرەك دەپ كەڭەس بەردى.
ءبىز وقىتۋشىدان مۋزىكا ساباعى قالاي وتەتىنىن سۇراپ كوردىك.
«ساباق نەگىزىنەن ريتم مەن بۋىننان تۇرادى. مىسالى, اياقپەن سەكىرىپ بالانىڭ اتىن ايتامىز. ء«جى-گەر». وسىنداي ادىسپەن فونەتيكالىق ىرعاق قالىپتاستىرامىز. ءاندى باستاعاندا «ااااااا-ووووووو-ۋۋۋۋ» دەپ, سوسىن سوزىپ بارىپ اندەتەدى. كەيىن تاقپاقتار, ۇزىندىلەر ۇيرەنەدى. قازىر بالالار قىزىقتى, ءريتمى جاقسى زاماناۋي اندەردى ىم-يشارامەن ورىنداپ ءجۇر. ءتۇرلى بايقاۋلارعا دا اپارىپ تۇرامىز. جۇلدەلى ورىن العان وقۋشىلار بار», دەيدى مۇعالىم.
مەكتەپ سۋردوپەداگوگى ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان بالالاردى بىرقالىپتى كۇيگە, ەشقانداي وزگەرىسسىز, دامۋسىز ءومىر سۇرۋگە ۇيرەتۋگە بولمايتىنىن ايتتى.
ء«بىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز – بالانىڭ ەستۋ, سويلەۋ قابىلەتىن دامىتۋ. كوحلەارلىق يپلانتتان كەيىنگى بالاعا وڭالتۋ جۇمىستارى تۇراقتى جۇرگىزىلسە, ول سويلەپ كەتەدى. الايدا وكىنىشكە قاراي, اتا-انالار بالالارىنا بۇل وتانى كەش جاساتىپ جاتادى. سول سەبەپتەن دە ولاردىڭ سويلەۋ دەڭگەيى ءارتۇرلى. ءبىز بۇل بالالاردى «مىلقاۋ» دەپ اتاي المايمىز. ويتكەنى وقۋشىلاردىڭ كوبىسى ازداپ بولسا دا دىبىستاپ سويلەيدى. جالپى, ارنايى اپپاراتپەن جۇرگەن بالانىڭ سويلەپ كەتۋى ءۇشىن كوپ ۋاقىت جانە ەڭبەك كەتەدى. وسى جولدا ءتۇرلى مامانداردىڭ جاتتىعۋلارى مەن مۋزىكا ساباعىنىڭ اسەرى كوپ», دەيدى ول.
سۋرەت – ءتىلسىز پوەزيا
ەل استاناسىنداعى №2 ونەر مەكتەبىندە سازسىرناي, كيىمدى كوركەمدەپ ۇلگىلەۋ, فورتەپيانو, دومبىرا, جەتىگەن, تەاتر, كوركەمسۋرەت كۋرستارىندا ينكليۋزيادا وقيتىن 26 وقۋشى بار. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى ونەرگە باۋلۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان بۇل جوبا 4-5 جىلدىق وقۋ باعدارلاماسىمەن وقىتىلادى. 2020 جىلى قىركۇيەك ايىنان باستاپ №65 مەكتەپ-گيمنازياسىندا ەستۋ قابىلەتى ناشار بالالارعا ارنالعان №2 ونەر مەكتەبىنىڭ تەاتر, كوركەمسۋرەت بولىمدەرىنىڭ فيليالى اشىلعان بولاتىن. قازىر تەاتر بولىمىندە – 12, كوركەمسۋرەت بولىمىندە – 7 وقۋشى وقيدى.
تەاتر ءبولىمىنىڭ وقىتۋشىسى ايجان شاريپوۆا ەستۋ قابىلەتى ناشار بالالاردىڭ تەاتر ونەرىنە بەيىمى جوعارى ەكەنىن ايتادى.
«ولار باسقا بالالارعا قاراعاندا ەموتسيانى, ءىس-ارەكەتتى, كوزقاراستى جاقسى بەرەدى. قازىر مەندە 1-سىنىپ, مۇندا نەگىزىنەن ەتيۋدتارمەن جۇمىس ىستەيمىز. سوزگە ءالى كوشكەن جوقپىز, تەك ىم-يشارامەن ۇيرەنەدى. ياعني قيمىل-قوزعالىستارعا نەگىزدەلگەن ۆيدەو-ساباقتار, ۆيدەو-تاپسىرمالاردى قولدانامىن. تاقىرىپتارعا سايكەس كارتوچكالار جاسالادى. سونداي-اق ريتمدىك, كوورديناتسيالىق-ترەنينگ جاتتىعۋلارمەن دە جۇمىس ىستەيدى. ال ەكىنشى سىنىپتا ەرتەگىلەر, ءۇشىنشى سىنىپتا شاعىن ۇزىندىلەر, ال ءتورتىنشى سىنىپتا ديپلومدىق سپەكتاكل قويىلادى», دەيدى وقىتۋشى.
ول سونداي-اق قازىر تاۋەلسىزدىككە بايلانىستى قويىلىم (شاعىن ءۇزىندى) قويىپ جاتقانىن باياندادى.
ء«بىز رەسپۋبليكالىق ماحامبەت وتەمىس ۇلىنا ارنالعان تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدار بايقاۋىنا دايىندالىپ جاتىرمىز. شاعىن ۇزىندىدە بالالاردىڭ ءىس-قيمىلىنا سىرتتان داۋىس قوسىلىپ قويىلادى. ياعني سىرتقى داۋىس قوسىلعاندا بالالار اۋزىن قيمىلداتىپ ىلەسەدى. مۇنداي كونكۋرستار بالالاردىڭ قوعامعا ارالاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. «مىلقاۋ بالالارعا تەاتر ساباعى نە ءۇشىن كەرەك؟» دەپ ويلاۋىڭىز مۇمكىن. الايدا ول بالالارعا ەموتسياسىن شىعارۋ ءۇشىن, كوڭىل كۇيىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن جاقسى مۇمكىندىك», دەيدى ا.شاريپوۆا.
ال سۋرەت سىنىبىندا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەستۋ قابىلەتى ناشار جەتى وقۋشى وقيدى. اتالعان №2 ونەر مەكتەبىنىڭ وقىتۋشىسى, سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى قايرات جايىربەكتىڭ ايتۋىنشا, ول بالالار وتىز وقۋشىنىڭ اراسىنان سۋرەت سالۋعا بەيىمدى, قىزىعۋشىلىعى بار دەپ ىرىكتەلىپ الىنعان. كەي جاعدايدا بالانىڭ سۋرەت سالۋعا ىنتاسى بولسا دا اتا-انالارى كەلىسپەي جاتادى دەيدى.
«مىلقاۋ بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ وتە اۋىر. سوندىقتان وقۋشىنىڭ سۋرەت سالۋ دەڭگەيىنە قاراي جەڭىلدەتىلگەن, سىزىقپەن سالىناتىن وڭاي سىزبالاردى ۇيرەتەمىن. تاقتاعا ءبىر سۋرەت سالسام, ونى تولىق اياقتاۋ جۇمىسى 4-5 باسقىش بويىنشا ورىندالادى. ياعني ءبىرىنشى كەزەكتە باسى, كەيىن كەۋدەسى, اياعى سالىنادى. وسىلايشا ءبىر سۋرەتتى ءار كەزەڭگە ءبولىپ ۇيرەتەمىن. سوندا بالالارعا قابىلداۋ جەڭىل بولادى. كۇردەلى سۋرەتتەردى وقۋشىلار سالا المايتىن بولعان سوڭ كوبىنەسە مۋلتفيلمدەردەگى وبرازدار, وزدەرى بىلەتىن انيماتسيالىق كەيىپكەرلەردى سالامىز. وقۋ باعدارلاماسىنىڭ تالابى بويىنشا پەرسپەكتيۆالىق قاعيداعا ساي سۋرەتتەردى سالۋدى دا وڭاي جولمەن ۇيرەتەمىن. دەگەنمەن تالانتتى بالالار جوق بولسا دا كىشكەنە بەيىمدى وقۋشىلار بار. مىسالى, ەكى وقۋشىنىڭ جۇمىستارىندا بۇرىنعىعا قاراعاندا ناتيجە بار. باسىندا ولار مەنىڭ ايتقان سۋرەتتەرىمدى سالمايتىن. وزدەرىنىڭ قالاعان بەينەلەرىن سىزىپ كورسەتەتىن. قازىر وقىتۋشىنىڭ ىڭعايىنا كونىپ, تاكتيكاسىنا ۇيرەنىپ كەلەدى. ءبىر جاعىنان, وقۋشىلارعا مىنانى سال دەپ جەلكەلەي المايسىڭ. ولاردىڭ جان-دۇنيەسىندە وزدەرىنىڭ كوڭىل كۇيلەرى بولادى. سوندىقتان سول كوڭىل كۇيدى ۇستاپ وتىرىپ, جەتەكتەسەك, ناتيجە شىعادى. ياعني ەڭ الدىمەن مىلقاۋ بالالاردىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايىن ەسكەرۋ كەرەك», دەيدى سۋرەتشى.
ساڭىراۋلار قوعامى باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەستىمەيتىن جانە ناشار ەستيتىن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ساۋاتتىلىعىنىڭ تومەندىگى كۇردەلى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
«ساڭىراۋ بالانى جىلدار بويى «ەستۋگە», دىبىستاردى ايتۋعا ۇيرەتتى. بۇل – وتە باياۋ پروتسەسس. بىزگە اۋىزشا سويلەۋدى ۇيرەتۋگە, ەستۋ اپپاراتتارىن قولدانۋعا, ەستۋ قابىلداۋىن دامىتۋعا, لوگوپەدپەن ينتەللەكتتىڭ دامۋىنا زيان كەلتىرمەۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ىمداۋ ءتىلىن بىلەتىن ساڭىراۋ مۇعالىمدەر جەتىسپەيتىندىكتەن, ولاردىڭ ءبىلىمى تومەن, كوپ نارسەنى تۇسىنە المايدى. ەستۋ كەمىستىگىنە بايلانىستى ساڭىراۋلاردىڭ انا ءتىلى ىمداۋ تىلىنە اينالعان. مۇنداي مامانداندىرىلعان مەكتەپ بىتىرگەندەر, ءتىپتى ءوز بەتىنشە باستاۋىش ءوتىنىش جازا المايدى (مىسالى, جۇمىسقا قابىلداۋ تۋرالى, ت.ب.) وسى ساۋاتسىزدىقتان مىلقاۋ ازاماتتار تولىققاندى جانە كاسىبي ءبىلىمى بولماعاندىقتان, جالاقىسى از جۇمىس ورىندارىنا بارۋعا ءماجبۇر», دەيدى س.ومارحانوۆا.
«قالام ساتىپ الاسىز با؟»
كۇندەلىكتى ومىردە, اسىرەسە قوعامدىق ورىنداردا – پويىزدا, اسحانادا, اۆتوبۋستاردا قالام ساتىپ جۇرەتىن مىلقاۋ ادامدارمەن ءجيى ۇشىراسامىز. ولار نەگە قالا ارالاپ, ءتىپتى پويىزعا ءمىنىپ, ۇزاق جولعا شىعىپ, 150-200 تەڭگەگە قالام ساتادى؟ ارينە, قازىر قوعامدا سوزگە شەشەن, جاقسى ەستيتىن جاستاردا دا جۇمىسسىز جۇرگەندەر كوپ. دەسەك تە بۇل جۇمىسسىزدىقتىڭ ءوز سەبەبى بار. ال مىلقاۋ جانداردىڭ جۇمىسسىزدىعى – مىلقاۋلىعىنان.
ءيا, ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان ازاماتتاردى, نەگىزىنەن الەۋمەتتىك ماسەلە الاڭداتادى. ولارعا قوعامدا ۇسىناتىن جۇمىستىڭ دا ءتىزىمى شەكتەۋلى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كوبىنەسە مىلقاۋ ەر-ازاماتتارعا اياق كيىم شەبەرى, ال قىز-كەلىنشەكتەرگە تىگىنشىلىك جۇمىس قانا ۇسىنىلادى.
بۇل توپتاعى جانداردىڭ قۇقىعىن قورعاپ, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ ساڭىراۋلار قوعامى جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ رەسپۋبليكانىڭ ءار وڭىرىندە 19 مامانداندىرىلعان وقۋ-وندىرىستىك كاسىپورنى, 16 كورپوراتيۆتىك قور, 16 ايماقتىق فيليالدارى بار. وندا ەستۋ جانە سويلەۋ قابىلەتى شەكتەۋلى 2 500-دەن استام ازامات ەڭبەك ەتەدى.
اتالعان قوعام تولىقتاي وقۋ-وندىرىستىك كاسىپورىندارىنىڭ وندىرىستىك قىزمەتىنەن الىنعان كىرىستەن قارجىلاندىرىلادى. ياعني بۇل وقۋ-وندىرىستىك كاسىپورىندار ەستۋ جانە سويلەۋ قابىلەتى بۇزىلعان ادامداردى جۇمىسپەن قامتۋمەن اينالىسادى. جۇمىستىڭ نەگىزگى بولىگى «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 51-بابىنا سايكەس مۇگەدەكتەردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرى اراسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن, الەۋەتتى ءونىم بەرۋشىلەردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارىنا قاتىسۋ تۋرالى ەرەجەنى قاراستىراتىن پورتال ارقىلى قابىلدانادى.
ساڭىراۋلار قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى سايلاۋگۇل ومارحانوۆانىڭ ايتۋىنشا, «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى 2019 جىلدان باستاپ وقۋ-وندىرىستىك كاسىپورىندارىنىڭ جاعدايى قيىنداي باستاعان.
«بايقاۋدىڭ (اۋكتسيوننىڭ) ءبىر لوتىنا قاتىسۋمەن كونكۋرستىق وتىنىمدەرىن جاپپاي قابىلداماۋ باستالدى. تيىسىنشە, 19 قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ ءبىر عانا كاسىپورنى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسىنىڭ (اۋكتسيونىنىڭ) ءبىر لوتىنا قاتىسۋعا قۇقىلى, ال قالعان 18 وقۋ-وندىرىستىك كاسىپورىن وتىنىمدەرى قابىلدانبايدى. ياعني مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پورتالىندا بارلىق وقۋ-وندىرىستىك كاسىپورىندارى اففيليرلەنگەن تۇلعالار رەتىندە مەملەكەتتىك تىركەپ, ساتىپ الۋدىڭ WEB-پورتالىنداعى «زاڭدى تۇلعالار» مەملەكەتتىك دەرەكتەر بازاسىنا ەنگىزىلگەن جانە جۇيە كونكۋرستىڭ (اۋكتسيوننىڭ) ءبىر لوتىندا ەكى نەمەسە ودان دا كوپ وقۋ-وندىرىستىك كاسىپورىندارى ءبىر ۋاكىتتا كونكۋرسقا جىبەرمەيدى, ويتكەنى ولاردىڭ جالعىز قۇرىلتايشىسى – «قازاقستاننىڭ ساڭىراۋلار قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگى بولىپ وتىر. بۇل «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭىندا كەتكەن قاتەلىكتەر سياقتى», دەيدى قوعام پرەزيدەنتى.
جۇمىس كولەمىنىڭ جوقتىعى وقۋ-وندىرىستىك كاسىپورىندارىندا قارجىلىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا الىپ كەلگەن. سول سەبەپتەن دە مۇگەدەكتەر ماردىمسىز ەڭبەكاقى الادى, ال ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى قوعامدىق بىرلەستىك مىلقاۋ ازاماتتاردى ءتىپتى بەلگىلەنگەن ەڭ تومەنگى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىر.
«قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە ورنالاسقان وقۋ-وندىرىستىك كاسىپورىندارى 4 000-5 000 مۇگەدەكتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى. مامانداندىرىلعان وقۋ-وندىرىستىك كاسىپورىندارىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى وتە ماڭىزدى: ول قوعامعا عانا ەمەس, سونىڭ ىشىندە ەستۋ جانە سويلەۋ قابىلەتى تومەن مۇگەدەكتەردىڭ قارجىلىق جاعدايىنا, ولاردىڭ ءال-اۋقاتىنا كومەك بولار ەدى. ال ولارعا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن جاردەماقى مولشەرى 43 200 تەڭگە. بۇگىنگى نارىقتا بۇل سومامەن ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن بە؟..», دەدى س.ومارحانوۆا.
ەندى ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان ازاماتتارعا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن يگىلىكتەرگە دە توقتالىپ وتەيىك. دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى بەكىتكەن ەرەجەگە سايكەس, ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان مۇگەدەكتىگى بار تۇلعالار ەستۋ اپپاراتتارى, ۆەب-كامەراسى بار نوۋتبۋك, كوپ فۋنكتسيالى سيگنال جۇيەلەرى, ماتiندiك حابار بەرەتىن جانە حاباردى قابىلدايتىن ءموبيلدى تەلەفوندار, ساڭىراۋ جانە ناشار ەستيتىن ادامدارعا ارنالعان ساعاتتار, كوحلەارلىق يمپلانتتارعا سويلەۋ پروتسەسسورلارى, داۋىس شىعاراتىن اپپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. سونداي-اق ولار جىلىنا 60 ساعات ىمداۋ ءتىلى مامانىمەن جۇمىس جاسايدى. جىلىنا ءبىر رەت 14 كۇنگە ساناتورلىق-كۋرورتتىق ەمدەلۋگە بارادى. بۇدان بولەك ولارعا تولەنەتىن جاردەماقى بار.
P.S. ەستۋ قابىلەتى ناشار بالالاردىڭ ساباعىنا قاتىسىپ وتىرىپ, ەكىۇداي كۇي كەشەسىڭ: قولدارىمەن ءبىر-بىرىنە كوڭىلدى اڭگىمە ايتىپ, ءبىر-ءبىرىن ءتۇرتىپ, مۋزىكا ساباعىنىڭ سىلدىرماقتارىنا تالاسىپ, مەكتەپ قابىرعاسىنداعى قالىپتى وقۋشىلاردان ەشقانداي ايىرماشىلىعى جوقتاي كورىنەدى. كەيىن ولاردىڭ بولاشاقتا قانداي ماماندىق يگەرىپ, قالاي نان تاباتىنىن ويلايسىڭ. مەكتەپتەن كەيىنگى ءومىردىڭ سىنىپتاعىداي كوڭىلدى بولمايتىنىن بالالار سەزە مە ەكەن؟.. اقيقاتىندا, كىمنىڭ اياق كيىم جوندەيتىن شەبەر بولعىسى كەلەدى؟ كىمنىڭ تىگىنشى بولعىسى كەلەدى؟ ءبارىمىز دە جاقسى جۇمىس ىستەپ, جاقسى ءومىر سۇرۋگە تالپىنامىز. ال ەڭ وكىنىشتىسى, الداعى ومىرىڭدە تەك وسى جۇمىستار عانا كۇتىپ تۇرعانىن ءبىلىپ ءھام ول ماردىمسىز ايلىققا, شامامەن قالاي كۇن كورەتىنىڭدى ىشتەي سەزەتىنىڭ. ءومىر ادىلەتسىز بە, الدە قوعام با؟..