ليتي – تسيفرلى ءداۋىردىڭ مۇنايى

قاجەتتى مالىمەت تاپشى

مۇنىڭ سەبەبى دە تۇسىنىكتى, نەگە دەسەڭىز ادامزات كومىر­تەك­تەن بىرتىندەپ باس تارتىپ, ەكو­لو­گيا­لىق تۇرعىدا تازا ەنەرگيا تاسىعىشتارىنا باسىمدىق بەرىپ كەلەدى. بۇل رەتتە ءليتيدىڭ ورنى بولەك. ۋاقىت وتكەن سايىن الەم بويىنشا ەلەكتروموبيلدەردىڭ پاركى كوبەيىپ جاتىر. ال وسى كولىك ءتۇرىنىڭ باستى قۋات كوزى – ليتي-يوندى اككۋمۋلياتور سانالادى.

دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بىلتىر ەلەكتروموبيلدەردىڭ الەمدىك ساتىلىمى 80%-عا ءوستى. Toyota جانە Volkswagen سەكىلدى اۆتوموبيل نارىعىنىڭ الپاۋىتتارى بۇل باعىتقا 170 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا جۇمساي­تىن­دارىن مالىمدەدى. الايدا وڭ سەرپىنگە قاراماستان 2021 جىلى ەلەكتروموبيلدەرگە الەمدىك اۆتوموبيل ساتىلىمىنىڭ 7,2%-عا عانا تيەسىلى. دەمەك ەلەكترلى كولىكتەردىڭ ءداۋىرىن ءالى ۇزاق جول كۇتىپ تۇر.

ەندى سول كولىككە قاجەتتى ەنەر­گيا شيكىزاتىن يگەرۋدىڭ ماسە­لەسىن باعامداساق. اشىق دەرەك­كوزدەرگە سايكەس, ءليتيدىڭ مي­نەرالدى قورلارى چيلي, بولي­ۆيا, اقش, ارگەنتينا, كونگو, قىتاي, برازيليا, سەربيا, اۋستراليا جانە اۋعانستاندا بار ەكەنى ءمالىم. وسى پايدالى قاز­بانىڭ كارتاسىن قازاقستان­نىڭ دا تولىقتىرۋعا مۇمكىندىگى بار. الايدا بۇل ءۇشىن ساپالى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى قاجەت-اق.

وتاندىق گەولوگيالىق كومپا­نيا­لاردىڭ اقپاراتى بو­يىن­شا, ەلىمىزدە ءليتيدىڭ (Li) مينە­رالدانۋى جونىندەگى مالىمەت­تەر كوبىنەسە كەيبىر ەلە­مەنت­تەردىكى سەكىلدى گەولو­گيالىق جۇمىس­تاردىڭ ەسەپتىك قۇجاتتارىن­دا تاپشى جانە ءىس جۇزىندە اقپارات­تىق سيپاتتا عانا قامتىلعان.

ادەتتە, ءليتيدىڭ قاي­نار كوزىنىڭ انىقتالۋى كەن ورىن­دارى­نىڭ نەگىزگى تۇرلەرىنە نەمەسە بەلگىلى ءبىر پايدالى قازبالارعا ىلەسپە ەلەمەنت رەتىندە قاتار جۇرەدى. كەيبىر اۋدانداردا ءليتيدىڭ تەك مينەرالدانۋعا باي­ل­انىستى نۇكتەلەرى بەلگى­لەنگەندىكتەن ونىڭ كولەمى, رەسۋرستارى جانە قورلارى تۋرالى ايتۋ ەرتە ءارى قيسىنسىز دەيدى گەولوگتار. ءتىپتى مۇنداي اقپاراتتى ءىس جۇزىندە تابۋدىڭ ءوزى مۇڭ. مۇنداي مالىمەتكە تەك ىزدەستىرۋ جانە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ارقىلى عانا قانىعۋعا بولادى. وسى جۇمىستاردى پەرسپەكتيۆالى الاڭدار مەن وبەكتىلەردە ىسكە اسىرعان ماڭىزدى.

نەگىزگى كەن قورى تاۋسىلدى

الەمدە ءليتيدىڭ كەندەنۋى­مەن بايلانىستى ونەركاسىپ­تىك اۋقىمداعى ورىنداردى انىق­تاۋدا گرانيتتى پەگماتيت­تەر­دىڭ ورنى بولەك. ەلىمىزدەگى ءليتي­دىڭ (Li) كەندەنۋى شىعىس قازاق­ستان­داعى كەن ورىندارىنىڭ پەگ­ما­تيت­تەرىنەن بەلگىلى. ونىڭ قاتارىندا بەلوگورسك, باكەن, جوعارعى بايمىرزا, يۋبيلەي­نىي, تارعىن جانە احمەت (اح­مەت­كينو) كەن ورنى بار. سون­داي-اق ءليتيدىڭ مينەرالدانۋى ءالبيتيتتى (تالشىقتى كريس­­تالدى تۇيىرشىكتى تاۋ جىنىسى) كەن ورىندارىندا, اتاپ ايت­قاندا جوعارعى ەسپە, قاراسۋ جانە ازۋتاۋ كەن اينالىمىندا, كوككول كۆارتستى-تالشىقتى كەن ورنىندا بەلگىلەنسە كەرەك.

جوعارعى بايمىرزا, باكەن, يۋبيلەينىي, بەلوگورسك كەن ورىن­دارى ونداعان جىل بويى يگەرى­لىپ كەلگەندىكتەن قازىر ولار­دىڭ نەگىزگى قورلارى تاۋسىلىپ ء­بىتتى. رەسمي اقپارات بويىن­شا, قازىر تەرەڭ گوريزونتتار مەن قاپتالداردا ورنالاسقان نەگىز­گى كەن قۇراۋشى قورلاردان ەلە­مەنتتەردىڭ ءبىر بولىگىن يگەرۋ ءتيىمسىز سانالادى.

بۇل سيرەك مەتالدىڭ مينە­رال­دانۋى ەلىمىزدىڭ باسقا دا وڭىر­لەرىندە انىقتالىپ جاتىر. ايتالىق, اقتوبە وبلىسى جو­عار­عى ىرعىز كەن ورنىندا, قوستا­ناي وبلىسىنداعى سميرنوۆ جانە دروججيلوۆ كەن ورىندارىندا, سونداي-اق قاراعاندى وب­لى­سىنداعى جانەت كەن ورنىن­دا پەگماتيتتەردەن ليتي تابىل­عان. سونىمەن قوسا الماتى وبلى­سىنىڭ قاراعايلىاقتاس كەن ورنىندا دا ءليتيدىڭ ىلەسپە ەلەمەنت رەتىندە كەندەنۋى بايقالدى. جام­بىل وبلىسىنىڭ مايكول كۆارتس­تى-تالشىقتى كەن ورنىندا ءليتيدىڭ كوزى انىقتالدى.

گەولوگتار ايتقانداي, قازاق­ستاندا ءليتيدىڭ كەندى ورىندارى­نىڭ انىقتالۋى ءداستۇرلى گرانيت­تى اۋماقتاردا ىزدەستىرۋ جانە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى ءتيىمدى جۇرگىزىلگەندە عانا تابىس­تى جۇزەگە اسادى. رەسپۋبليكا اۋماعىندا ليتي-فتورلى جانە مۋسكوۆيت-ءالبيتتى گرانيتتەردىڭ, سول سەكىلدى كوكشەتاۋ وڭىرىن­دە امازونيت-ءالبيتتى سىعىلما­لاردىڭ جانە قوستاناي مەن اقتو­بە وڭىرلەرىندە ءليتيدىڭ كەن­دەنۋى­مەن بايلانىستى كەن ورىن­دارىنىڭ بولۋى گەولو­گيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن ورىن­داۋدىڭ قانشالىقتى ما­ڭىزدى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.

مۇناي-گازدى يگەرۋدەن جالىقپايمىز

وتاندىق گەولوگيا سالا­سىن­داعى نەگىزگى پروبلەما­لار­عا پايدالى قازبالاردىڭ تولىقتىرىلۋىنىڭ تومەن دەڭگەيى, قالا قۇراۋشى كاسىپ­ورىن­دارداعى ءوندىرۋ كولەمى­نىڭ ازايۋى جانە گەولوگيالىق بارلاۋ­داعى ينۆەستيتسيالىق تار­تىمدىلىقتىڭ جوقتىعى جاتادى. سول سەبەپتى مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋ باعىتىندا جۇمىستى كۇشەيتۋ قاجەت.

بەكىتىلگەن «قازاقستان­دىق­تاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ­عا باعىتتالعان ورنىقتى ەكونو­ميكالىق ءوسۋ» ۇلتتىق جوباسىندا گەولوگيا سالاسىن دامىتۋ باعىتى دا كوزدەلگەن. اتاپ ايت­قاندا, بەسجىلدىق كەزەڭ­دە گەو­لوگيالىق بارلاۋدىڭ ين­ۆەس­تيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارت­تىرۋعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 63 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان.

2025 جىلعا قاراي دەرەكتەر ورتالىعىنان تۇراتىن قور ماتەريالدار قويماسى مەن ەكى نەگىزگى كەرن قويماسىن سالۋ جوس­پارلانىپ وتىر. ولار ەلىمىزدىڭ باتىس جانە ورتالىق وڭىرلەرىندە ورنالاسپاق. 680 مىڭ شارشى شاقىرىمنان استام اۋماقتا جەر قويناۋىنا وڭىرلىك گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كوزدەلۋدە. بۇل قازاقستان اۋماعىنىڭ پەرس­پەك­تيۆالارىن باعالاي وتىرا گەو­لوگيالىق بارلاۋ جۇمىس­تارى­نىڭ كەيىنگى ساتىلارىن جۇر­گىزۋ مەن سالاعا ينۆەستيتسيا تار­تىپ, گەولوگيالىق مازمۇن­داعى كارتانى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

«گەولوگيالىق بارلاۋدا تازا الاڭدا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بىر­دە-ءبىر ينۆەستور كەلمەيتىنىن جاقسى تۇسىنەمىز. سوندىقتان گەو­­لو­گيالىق بارلاۋدىڭ ءبىرىنشى سا­تى­سىنداعى وڭىرلىك جۇمىستار مەم­لەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇرگىزىلۋى ءتيىس.

بيىل «ەۋرازيا» جوباسىن ىسكە اسىرۋ باستالعانىن اتاپ وتكەن ورىندى. بۇل جوبانىڭ ماقساتى – 18-20 شاقىرىمدى الاتىن ۇلكەن تەرەڭدىكتەگى پەرسپەكتيۆالى مۇناي-گاز وبەكتىلەرىن انىقتاۋ جانە ولاردىڭ رەسۋرس­تارىن باعالاۋ ءۇشىن كاسپي ماڭىنداعى مۇناي-گاز شوگىندى باسسەينىنىڭ تەرەڭ قۇرىلىمىن زەرتتەۋ.

جۇمىس ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى. وسى جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرا كاسپي ويپاتىنداعى گەوفيزيكالىق دەرەكتەردى جيناپ, تالداۋ ارقىلى وڭدەۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلەدى. ەكىنشى جانە ءۇشىن­شى كەزەڭدى ىسكە اسىرۋ جەكە ينۆەس­تيتسيالار ەسەبىنەن ورىن­دالا­تىن بولادى», دەگەن ەدى ەكو­لو­گيا, گەولوگيا جانە تابيعي رە­سۋرس­تار ءمينيسترى سەرىكقالي برەكەشەۆ.

بۇدان اڭعارعانىمىزداي, ۇكىمەت ءالى دە كومىرتەكتى پايدالى قازبانى يگەرۋدى جالعاستىرماق نيەتتە. قوش, سونىمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋى اياسىندا ساپالى گەو­لو­­گيا­لىق اقپاراتتىڭ اشىق­تى­­عىن قام­تاماسىز ەتۋ تاپسى­رىل­­عانى ەسى­مىزدە. بۇل تاپسىرمانى ەكو­­لوگيا مينيسترلىگى قارا­­ما­عىن­­داعى, ناقتى ايتقاندا «قازگەواقپارات» رەسپۋبليكالىق گەولوگيا­­لىق اقپارات ورتالىعى» جشس مەن «قازگەولوگيا» ۇلت­تىق گەول­و­گيالىق بارلاۋ كوم­پا­نيا­سى» اق-ىن قوسۋدىڭ نا­تيجە­سىندە ۇلتتىق گەولوگيالىق قىزمەتتى قۇرۋ ارقىلى شەشۋگە بەكىنىپ وتىر.

«تۇتاستاي العاندا, جاڭا قىزمەت گەولوگيالىق مالىمەتتى الۋ ۋاقىتىن قىسقارتىپ, ونىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس ساقتالۋىن قامتا­ما­سىز ەتەدى», دەپ ناقتىلادى س.برەكەشەۆ.

بۇدان بولەك, گەولوگيالىق اقپاراتتىڭ اشىق تسيفرلى بازاسىن قۇرۋ قولعا الىنىپتى. مينيستر قازاق­ستان­نىڭ مينەرالدىق رەسۋرس­تارى ۇلتتىق دەرەكتەر بانكىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن ازىرلەۋ­گە كىرىس­كەن­دەرىن جەتكىزدى. اتالعان جۇيە ەلەك­تروندى بازاداعى گەو­لو­گيا­لىق اقپاراتتىڭ اشىق­تى­عى­نا جول اشىپ, ينۆەستور­لارعا بىرىڭعاي تەرەزە قاعيداسى نەگىزىندە قىز­مەت كورسەتەتىن بولادى.

قازىر بىرقاتار بيزنەس پروتسەس ازىرلەنىپ, اقپاراتتىق جۇيە 2023 جىلدىڭ ارالىعىندا ونەر­كاسىپتىك اۋقىمدا ىسكە قوسى­لادى دەپ جوسپارلانعان.

 ساياسي تۇراقتىلىق – ءوندىرىستى وركەندەتۋدىڭ كەپىلى

وڭتۇستىك امەريكانىڭ قۇرعاق جازىقتارىندا, ونىڭ ىشىندە اند تاۋلارىنىڭ ايماعىندا تۇزدى اعىن توعاندارعا قۇيىپ, بۋلانۋ پروتسەسىنىڭ ناتيجەسىندە ليتيگە مول شوگىندى جەر پايدا بولادى. وسىدان 6 جىل بۇرىن چيلي مەن ارگەنتيناعا ليتي-يوندى اككۋمۋلياتورلارعا قاجەتتى شيكىزات ءوندىرىسىنىڭ شامامەن 53%-ى تيەسىلى ەدى.

دەسەك تە ءوندىرىس تەحنولوگيا­سى – كەز كەلگەن تاۋ-كەن جوباسى­نىڭ ومىرشەڭدىگىن ايقىن­داي­­تىن جالعىز ماسەلە ەمەس. ايتا­لىق, قۇبىلمالى مەملەكەت­تىك ساياسات رەسۋرس ءوندىرۋشى كوم­­پا­نيالاردىڭ باس اۋرۋىنا اي­نالعالى قاشان؟! سەبەبى ەلدەگى ساياسي تۇراقسىزدىق قولاي­لى گەولوگيالىق احۋال مەن وڭدەۋ تەحنولوگيالارىنىڭ ارتىق­شىلىقتارىن ءاپ-ساتتە جوققا شىعارۋى مۇمكىن. ونىڭ جارقىن دالەلى – اۋعانستان مەملەكەتى. كەيبىر باعالاۋلارعا سايكەس ءليتيدىڭ الەمدەگى ەڭ ۇلكەن قورى ءدال وسى جەردە جاتسا كەرەك.

Morgan Stanley كومپانيا­سىنىڭ مالىمەتتەرىنە جۇگىنسەك, لاتىن امەريكاسىندا ليتي كاربوناتىن وندىرۋگە ارنالعان شىعىندار ءرويالتيدى ەسەپتەمەگەندە مەتريكالىق تونناسى 2-3 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. اۋستراليا مەن قىتايدا ونىڭ قۇنى شامامەن تونناسىنا – 6-12 مىڭ دوللار. بۇل التيپلانوداعى (ورتالىق اندتىڭ ىشكى ءۇستىرتى­نىڭ باتىس تومەنگى بولىگى جانە چيلي, بوليۆيا, پەرۋ جانە ارگەنتينانىڭ شەكارالاس اۋماقتارى) ليتي ءوندىرىسىن الەم­نىڭ باسقا ەلدەرىنە قاراعان­دا الدەقايدا ءتيىمدى ەتۋى كەرەك. بىراق ءليتيدىڭ ەڭ ۇلكەن كەن ورىندارى پايدالى قازبانى يگەرۋ ءىسىن ءىشىنارا مەملەكەتتىڭ مەن­شىگىنە اينالدىرىپ, زاڭداس­تىرعان بوليۆيادا بولۋى مۇمكىن. قازىر بۇل ەلدە اتال­عان سيرەك ەلەمەنت ءىس جۇزىندە ون­دى­رىل­مەيدى جانە ونىڭ ناقتى ولشەمدەرى دە جوق. مۇنى مارگينالدى وندىرۋشىلەر ۇتىمدى پايدالانىپ, جاڭا ءوندىرىستى وزدەرىنە مەنشىكتەپ العانى تۋرالى اقپاراتتار ايتىلا باستادى. چيليدە ءليتيدىڭ باسىم بولىگىن – Sociedad Quimica y Minera de Chile SA نەمەسە SQM دەپ اتالاتىن كومپانيا وندىرەدى. ونىڭ ەڭ ءىرى اكتسيونەرى – ەكس-ديكتاتور اۆگۋستو پينوچەتتىڭ كۇيەۋ بالاسى سانالادى. كومپانيا ساياسي سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى ۇزاق مەرزىمگە جالعاسقان قىلمىستىق ىستەردەن ارىلا الماي, سولشىل باعىتتاعى جاڭا پرەزيدەنت گابريەل بوريچ ءليتيدىڭ وندىرىسىمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك كاسىپورىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە قويدى.

2020 جىلى ەلەكترومو­بيل­دەر مەن جالپى ماقساتتاعى اك­كۋ­مۋلياتورلارعا دەگەن سۇرا­نىس­­­تىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى الەم­دە ءليتيدىڭ ءوندىرىسى 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى جارىم ەسەگە ءوستى. ايتسە دە بۇل ءوسىم­نىڭ جارتىسى اۋستراليانىڭ, ال تاعى تورتتەن ءبىرى قىتايدىڭ ۇلەسىندە. ارگەنتينا مەن چيليگە تەك قوسىمشا كولەمنىڭ بەستەن ءبىر بولىگى عانا تيەسىلى.