بىلتىر شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتى 161 تۇلعاعا قاتىستى 122 قىلمىستىق ءىستى قاراعان. جىل كولەمىندە 159 ازامات سوتتالىپ, بىرەۋى اقتالىپتى. ەندى ءبىر تۇلعاعا قاتىستى ءىس پروكۋرورعا بۇزۋشىلىقتى جويۋ ءۇشىن قايتا قايتارىلدى. جاسالعان قىلمىستاردىڭ ىشىندە ادام ءولتىرۋ, ەسىرتكى زاتتارىن ساقتاۋ, وڭدەۋ, دايىنداۋ, جاسوسپىرىمدەردى زورلاۋ سىندى اۋىر قىلمىستار بار. ەڭ وكىنىشتىسى, بۇل جاعدايلار قازاقى قايماعى بۇزىلماعان اۋدانداردا دا ورىن الا باستاعان.
ادام ءولتىرۋ فاكتىسى كوپ
شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەرىك قويانباەۆ: «سالىستىرىپ قاراساق, ادام ءولتىرۋ فاكتىسى كوپ. الدىڭعى جىلدارى كارانتين كەزىندە ازايعانىمەن, بىلتىر قايتا كوبەيدى. ادام ءولتىرۋ, اسىرەسە, وسكەمەن, التاي, ريددەر, سەمەي قالالارىندا ءجيى كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار ەسىرتكى پايدالانۋشىلار, ونى الىپ-ساتۋ كوبەيگەن. بۇرىن گەروين, ماريحۋان ەدى, قازىر سينتەتيكالىق ەسىرتكى دەندەپ بارادى», دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى ناشاقورلىققا قازاق جاستارى ءۇيىر بولا باستاعان. ونى پايدالانۋ ءوز الدىنا, ساتۋمەن, ساقتاۋمەن اينالىسۋعا بەت بۇرعان. سينتەتيكالىق ەسىرتكى پايدالانعانداردىڭ دەنساۋلىعى تەز سىر بەرىپ, ءومىر جاسى ۇزاققا بارمايتىن كورىنەدى. ماسەلەن, گەرويندى تامىر ارقىلى قانعا جىبەرسە, سينتەتيكانى پايدالانۋ اناعۇرلىم وڭاي دەسەدى. كادىمگى قارا سۋعا ەزىپ تە ىشە سالۋعا بولادى ەكەن. ناركولوگ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, العاش پايدالانعان ادام سەرگىپ قالعانداي كۇيگە ەنەدى. ءسويتىپ از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەكىنشى فازاعا ءوتىپ كەتەدى. ياعني ەسىرتكى قابىلداماسا كوڭىلى قۇلازىپ, الدەنەگە الاڭدايدى. ۋاقىت وتە ورگانيزمى ەسىرتكىنى قاجەتسىنە باستايدى. بارا-بارا, ول داعدىسىنا اينالادى. ءجاسوسپىرىمنىڭ مىنەز-قۇلقى وزگەرە باستاعانىن كۇيكى تىرلىكپەن جۇرگەن اتا-اناسى دەر كەزىندە بايقاماي قالادى.
سينتەتيكالىق ەسىرتكىگە ەسى كەتكەندەر
ناركولوگيالىق قىزمەت بويىنشا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى ارمان جەڭىس ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, حيميالىق ەسىرتكىنى قابىلداۋدىڭ جاڭا ءۇردىسى جاسوسپىرىمدەرگە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. سەبەبى سينتەتيكالىق ەسىرتكىگە جاس اعزا تەز ۇيرەنىسىپ, ول جامان ادەتتى جەڭۋ قيىنعا سوعادى. ء«ار اتا-انا, ءار ءجاسوسپىرىم الدىمەن مىنانى ءبىلۋى كەرەك; سينتەتيكالىق ەسىرتكى ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنا عانا ەمەس, دەنساۋلىعىنا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. ال اقشاعا قۇنىققان ەسىرتكى ساتۋشىلارعا تۇتىنۋشىنىڭ كىم ەكەنى ماڭىزدى ەمەس. ولار ءۇشىن باستىسى – اقشا. جاسوسپىرىمدە ەسىرتكىگە دەگەن تاۋەلدىلىك بىردەن پايدا بولادى. جارتى ساعات سايىن اعزاسى قايتالاۋدى تالاپ ەتەدى. بالا تاماق ىشۋدەن, ۇيىقتاۋدان قالادى. بويىندا قورقىنىش ۇيالايدى, كوزدەرى جانسىزدانىپ, ومىرگە بەيقام قاراي باستايدى. دوستارىمەن, وتباسى مۇشەلەرىمەن بايلانىسى ۇزىلەدى», دەيدى ناركولوگ دارىگەر ا.جەڭىس ۇلى.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, جاسوسپىرىمدەر بۇل پرەپاراتتى بىرىگىپ, اقشا جيناۋ ارقىلى وڭاي ساتىپ الا الادى. العاشىندا بالانىڭ ەسىرتكى قولدانىپ جۇرگەنىن ەشكىم بايقامايدى. ويتكەنى بۇل ەسىرتكىنىڭ ءيىسى جوق. ادەتتە سينتەتيكالىق جولمەن الىناتىن ەسىرتكىنى تۇنگى كلۋبتاردا تاراتادى ەكەن. ونى قولدانعان ادام سەرگەك, تىڭ جۇرەدى, ۇيقىعا دەگەن زاۋقى ازايادى. اس تۇزى سەكىلدى كريستالدى قۇرىلىمعا يە بولعان سوڭ دا شىعار, ءوز ارالارىندا «تۇز» دەيدى ەكەن. قازاقستاندا بۇل پرەپارات الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ساتىلسا, كەيبىر ەلدەردە اشىق دۇكەندەردە دە ساتىلا بەرەدى. الايدا زيانى وزگە ەسىرتكىلەردەن الدەقايدا اۋىر. «سينتەتيكالىق ەسىرتكىگە تاۋەلدى بولعان ءجاسوسپىرىم ءوز ءىس-ارەكەتىنە جاۋاپ بەرمەيدى; قۇلايدى, جاتا قالادى, ءوزىن-ءوزى ساقتاۋ ينستينكتى جۇمىسىن توقتاتادى. قىلاياعى قورقىنىش باسىپ, وزىنە قول جۇمساۋ ارەكەتتەرى ءجيى كەزدەسەدى. قالاي بولعاندا دا, ەسىرتكىنى ۇزاق پايدالانۋ – ولىمگە اكەلىپ سوعادى», دەپ قوستى ا.جەڭىس ۇلى.
اقشا ءۇشىن ءوز باۋىرىن ولتىرگەن
اۋىر قىلمىسقا بارعاندار ءىسى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىندا ءجيى قارالادى. جەتى ءجۇز مىڭ تەڭگە ءۇشىن سەمەيدە ءوز باۋىرىن ءولتىرۋ ءىسى دە سوتتا قارالعان. ىسكە قاتىستى سوت «قاراقشىلىقپەن ءولتىرىلدى» دەگەن ۇكىم شىعارىپ, كىنالى ازاماتتى 23 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىردى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك, قازىرگى تاڭدا اۋىر قىلمىس جاساعاندارعا كەشىرىم جوق. سوت ۇكىم ەتكەن جازانى تولىق وتەپ شىعادى. بۇعان قوعام بەلسەندىلەرى دە قولداۋ بىلدىرگەن. سەبەبى بۇرىندارى پەدوفيلدىك قىلمىس جاساعاندارعا دا راقىمشىلدىق جاسالىپ, مەرزىمىنەن بۇرىن بوسايتىن. ءسويتىپ, قوعامعا قايتا قاۋىپ توندىرەتىن. قازىر زاڭ قاتال. دەسە دە, زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيلدىك سيپاتتاعى قىلمىس ازايار ەمەس.
پەدوفيلدىكتىڭ 80 پايىزى وتباسىندا ورىن الادى
ەڭ سوراقىسى, پەدوفيلدىك قىلمىستىڭ 80 پايىزى وتباسىندا ورىن الادى ەكەن.
– پەدوفيل دەگەندەر بۇرىن جوق ەدى... جاس بالاعا ەسى دۇرىس ادام تيىسە مە؟! بۇل دا ءبىر قوعامنىڭ دەرتى. ماسەلە جازادا ەمەس, 20 جىلعا, بولماسا ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. سوتتالىپ تا جاتىر. بىراق بۇل قىلمىس ءتۇرى ازايماي تۇر. سوتتاۋ – ەڭ سوڭعى كەزەڭ. ايتۋعا اۋىز بارمايتىن قىلمىستىڭ بۇل تۇرىمەن دە ءسىز-ءبىز بولىپ كۇرەسۋىمىز كەرەك. الدىن الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى كەرەك, – دەپ ۇسىنىس-پىكىرىن ءبىلدىردى ە.قويانباەۆ.
سەمەيدە جەتىمدەر ۇيىندە تاربيەشىنىڭ 7-8 جىل بويى بالالاردى زورلاپ كەلگەنى دە سوتتا قارالعان. 32 ەپيزودتى ءىس قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قولىنا تيگەنىمەن, تاربيەشى ءوز-وزىنە قول سالىپ قايتىس بولىپ كەتكەن. ەرىك قويانباەۆ ايتقانداي, كىنالى ازاماتقا سوت ۇكىم شىعارعان سوڭ ۇيىمداردىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن جەكە قاۋلى قابىلدايدى. تۇسىندىرە كەتسەك, قىلمىستىق ءىستىڭ الدىن الۋعا اتسالىساتىنداي مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ نازارىن اۋدارىپ, پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار جۇرگىزۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى.
قورىتا ايتقاندا, تاربيەلىك جۇمىستار وتباسىنان باستالۋى كەرەك. كۇيكى تىرلىكتىڭ قامىنان ءبىر ءسات باس كوتەرىپ, ۇرپاق تاربيەسىنە كوڭىل اۋدارۋ ءار اتا-انانىڭ پارىزى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى