بريۋسسەل. بيزنەسپەن اينالىسۋعا, وقۋعا, دۇكەنگە بارۋعا, بايلانىستا بولۋعا, سەرىكتەس تابۋعا نەمەسە وتباسىمەن, دوستارمەن ۋاقىت وتكىزۋگە ينتەرنەت كەرەك ەكەنىن انىقتاۋ ءۇشىن پاندەميا قاجەت ەمەس. بىراق پاندەميا ونلاين تاجىريبەنى قالىپتاستىرۋعا تالپىنعاندا ونى دۇرىس جۇرگىزۋ كەرەك ەكەنىن ەسكە سالدى. تسيفرلى الەمدى قالاي باسقاراتىنىمىز كىم ەكەنىمىزدى كورسەتەدى.
بىراق ونى قالاي باسقارا الامىز؟ بىرىنشىدەن, قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزۋدەن ءۇمىتتى ەكەنىمىزدى انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. مىسالى, ادامداردىڭ ارزان ينتەرنەت جەلىلەرىنە قول جەتكىزگەنىن, تەحنولوگيانى پايدالانۋدى مەڭگەرگەنىن قالايمىز. قانداي دەرەكتەردى ءبولىسىپ, ونى قاشان جانە كىمگە سەنىپ تاپسىراتىنىمىزدى تاڭداعىمىز كەلەدى. پلانشەتتەرىمىزدى جاساۋدا بولىنگەن كومىرتەگى گازى تۋرالى ءبىلىپ, بولىسكەن ۆيدەولارىمىزدى كورگىمىز كەلەدى. وفلاين ومىردەگىدەي, جەلىدە دە قورعالعىمىز, سول سەكىلدى مالىمەتتەرىمىزدى كەرەك كەزدە ءوشىرىپ تاستاعىمىز كەلەدى.
ەۋروپاداعى جانە الەمنىڭ قالعان بولىگىندەگى ءاربىر ادام وسى نەگىزگى پرينتسيپتەرگە سۇيەنە الۋى كەرەك. ءاربىر ادام بۇل قۇقىقتاردىڭ بار ەكەنىن جانە قورعاۋعا لايىق ەكەنىن ءبىلۋى ءتيىس. مەملەكەتتەر مەن ەۋروپالىق پارلامەنت مۇشەلەرىنەن بولەك, ەۋروپالىق وداققا مۇشە 27 ەلدەگى تۇرعىنداردىڭ 82 پايىزى ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ تسيفرلى قۇقىقتار مەن پرينتسيپتەردىڭ ورتاق شەڭبەرىن انىقتاپ, ىلگەرىلەتۋىن قالايتىنىن ايتادى.
وسىلايشا, ءبىز ءدال كۇتكەندەگىدەي جوبا جاسادىق. كوميسسيانىڭ وتكەن ايدىڭ سوڭىندا جاريالانعان تسيفرلى قۇقىقتار مەن پرينتسيپتەر تۋرالى دەكلاراتسياسى ادامدى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. تسيفرلى ساياسات ادامعا باعىتتالعان جانە ەشكىمدى نازاردان تىس ەتپەيتىندەي جاسالۋى كەرەك. تسيفرلى تەحنولوگيالار الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ساياسي ومىردە بارعان سايىن ماڭىزدى ءرول اتقارىپ جاتقان كەزەڭدە بارىنە تەڭ قارايتىن, قۇقىقتارىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدى قۇرمەتتەيتىن قاۋىپسىز قۇرالداردى قالايتىنىمىز انىق.
وسى كوزقاراسقا سۇيەنە وتىرىپ, ۇسىنىلعان قاعيداتتار مەن قۇقىقتارىمىزدى التى تاراۋعا توپتادىق. بىرىنشىدەن, تەحنولوگيانىڭ ارنايى ماقساتى بولۋ كەرەك. تسيفرلى ءترانزيتتىڭ قاق ورتاسىندا تۇرعان بىزگە, ياعني ادامزاتقا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. ءوزىمىزدىڭ قاۋىپسىز ەكەنىمىزدى جانە نەگىزگى قۇقىقتارىمىز ساقتالاتىنىن بىلە وتىرىپ, تالپىنىسىمىزدى جۇزەگە اسىرا ءبىلۋىمىز كەرەك.
ەكىنشىدەن, الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىق ماڭىزدى. ءار ادام ءوزىن تيەسىلى سەزىنە الۋى كەرەك, سونداي-اق تسيفرلى ءومىردىڭ پايداسىن كورۋى قاجەت. سوندىقتان ءبىز ۇسىنعان الاڭ تسيفرلى ءبىلىم بەرۋدى, جەلىگە قوسىلۋ مۇمكىندىگىن جانە تسيفرلى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر بويىنشا مىندەتتەمەلەردى قامتيدى. ەۋروپالىق وداقتاعى تسيفرلى مەديتسينالىق كومەككە سەنىمدى تۇردە قول جەتكىزۋ دە (بۇل پاندەميا كەزىندە كوپ كومەكتەسكەن ەدى) وسىعان كىرەدى.
ءۇشىنشى تاراۋدا تاڭداۋ ەركىندىگىنە نازار اۋدارىلادى. جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى ادامداردىڭ شەشىمدەرىن الدىن الا انىقتاماۋعا ءتيىس. الگوريتمدەر اشىق بولۋى كەرەك جانە دەرەكتەر ۇلگىلەرى مۇمكىندىگىنشە بەيتاراپ جينالۋى قاجەت. بۇل پرينتسيپتەر قۇقىقتارىمىز بەن جەكە ۇستانىمىمىزعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە دەنساۋلىعىمىز بەن قاۋىپسىزدىگىمىزدى دە قورعاۋ ءۇشىن قاجەت.
تورتىنشىدەن, تسيفرلى قوعامدىق سالاعا حالىقتىڭ كەڭىنەن قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتكەنىمىز ءجون. بۇل ءسوز بوستاندىعىن نەمەسە زاڭسىز ءماتىن نەمەسە جالعان اقپاراتتان قورعايتىن ەرەجەلەر ارقىلى دەموكراتيامىزدى ساقتاۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. ونلاين اقپاراتتىق ەكوجۇيەنىڭ قيال الەمىن قالىپتاستىرىپ, ءبولىنۋ مەن پوليارلانۋعا اكەلمەي, ونىڭ ورنىنا دەموكراتيالىق پىكىرتالاس تۋدىرعانىن قالايمىز. ادامدار وزدەرى بىلەتىن تىلدە ءتۇرلى اقپارات كوزدەرىنە قول جەتكىزۋى كەرەك.
بەسىنشىدەن, قاۋىپسىزدىك, قورعانىس جانە مۇمكىندىك قۇقىعىن كەڭەيتۋ وتە ماڭىزدى. ءاربىر ادام كيبەرشابۋىلدارعا ۇشىرامايتىن جانە پايدالانۋشىنىڭ جەكە ءومىرىن قورعاۋعا ارنالعان تسيفرلى تەحنولوگيالارعا, ونىمدەرگە جانە قىزمەتتەرگە قول جەتكىزۋى كەرەك. ءبىز, اسىرەسە, بالالارىمىزدى ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىن نەمەسە ونىڭ كومەگىمەن جاسالاتىن قىلمىستاردان قورعاۋىمىز كەرەك.
سوڭعى باسىمدىق – تۇراقتىلىق. ءبىز پايدالانۋشىلاردىڭ تەحنولوگيا مەن قورشاعان ورتا اراسىنداعى بايلانىسقا قاتىستى اقپاراتقا قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتىپ, كليماتتى قورعاۋ جونىندەگى ماقساتتارعا جول اشاتىن تەحنولوگيالاردى ىلگەرىلەتۋىمىز قاجەت. باقىتىمىزعا وراي, تسيفرلى تەحنولوگيالار يننوۆاتسيالىق بيزنەس-مودەلدەردى, ءتيىمدى قىزمەتتەردى جانە رەسۋرستاردى جاقسى باسقارۋدى قامتاماسىز ەتەدى. وسى ارقىلى پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىن ايتارلىقتاي قىسقارتۋعا كومەكتەسەدى.
قىسقاسى, ءبىزدىڭ دەكلاراتسيا ەۋروپالىقتاردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردى قامتيدى. مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋ, قاتىسۋ, قولجەتىمدىلىك, رەسۋرستاردى پايدالانۋ جانە قاۋىپسىزدىك سەكىلدى سالالار ەسكەرىلگەن. قۇجات تەحنولوگيانى ادامداردى بولەتىن ەمەس, بىرىكتىرەتىن قۇرال رەتىندە قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى قاعيداتتار مەن قۇقىقتاردى تۇجىرىمداي وتىرىپ, تسيفرلى ترانزيت جوسپارىنا ناقتى انىقتاما بەرە الامىز. بۇل جاڭا باستامالاردى دامىتاتىن ساياساتكەرلەر جانە جاڭا تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىستەيتىن بيزنەس ءۇشىن العاشقى قادام.
تسيفرلى قاعيدالارىمىز ارقىلى ەۋروپالىق ستاندارتتى ورناتۋعا تالپىنامىز. وسىلايشا, بۇكىل الەمگە ورتاق ەرەجەلەردىڭ العىشارتىن قالىپتاستىرۋدان ۇمىتتەنەمىز. دەرەكتەردى جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سەكىلدى ماسەلەلەردە كوشباسشىلىق تانىتقانىمىز سەكىلدى. كوپتەگەن حالىقارالىق سەرىكتەسىمىز وسىنداي پىكىرتالاستار وتكىزىپ جاتىر. تاياۋدا ۆاشينگتوندا (كولۋمبيا وكرۋگى) كوزقاراسىمىزدى تالقىلاعانىمدا ونىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى تسيفرلى قۇقىقتار تۋرالى زاڭدا ايتىلعان ماسەلەلەرمەن وتە ۇقساس ەكەنىن بايقادىم.
وعان لايىق باعا بەرۋ ءۇشىن دەكلاراتسياعا وسى كوكتەمدە ەۋروپالىق پارلامەنت, ەۋروپالىق كەڭەس جانە ەۋروپالىق كوميسسيا پرەزيدەنتتەرى قول قويعانىن قالايمىز. سونداي-اق ونى ەۋروپالىق وداقتىڭ 2030 جىلعى تسيفرلى ماقساتتارىنا جەتۋدەگى ىلگەرىلەۋدىڭ جىل سايىنعى مونيتورينگىنە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇدان بولەك جىل سايىن ەۋروپالىقتارعا تسيفرلى ماسەلەلەر مەن ونىڭ باسىمدىقتارى تۋرالى كەڭەس بەرەمىز.
بىرنەشە اي بۇرىن ەۋروپالىقتار اراسىندا ساۋالداما جۇرگىزگەن كەزدە ونىڭ سەگىزى تسيفرلى قۇرالداردىڭ كەمشىلىگىنەن ارتىقشىلىعى كوپ دەگەن جاۋاپ بەردى. بىراق رەسپوندەنتتەردىڭ ايتارلىقتاي بولىگى (40 پايىزعا جۋىعى) ولاردىڭ وفلاين رەجىمىندەگىدەي نەگىزگى قۇقىقتارى ء(سوز بوستاندىعى, جەكە ومىرگە قول سۇعىلماۋشىلىق, كەمسىتپەۋ) بار ەكەنىن بىلمەدى.
كونسۋلتاتسيالارىمىز ءدال ماسەلەنى قوزعاعانىمىزدى كورسەتىپ وتىر. قوعامىمىز تسيفرلاندىرىلعان سايىن قۇقىقتارىمىز تۋرالى حاباردار بولىپ, ونىڭ ونلايندا ساقتالۋىن جاقسارتۋ قاجەت. تسيفرلى قۇقىقتار مەن پرينتسيپتەردىڭ دەكلاراتسياسى باستى كوزقاراسىمىزعا اينالۋى كەرەك. تسيفرلى ترانزيت ادامعا باعىتتالعان كوزقاراس رەتىندە بارشاسىنىڭ نەگىزى بولۋى كەرەك. بۇل سونشالىقتى قاراپايىم ماسەلە. نەگىزگى قۇقىقتاردى جەلىدە دە, وفلاين رەجىمىندە دە قۇرمەتتەۋ ماڭىزدى.
مارگرەتە ۆەستاگەر,
ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ اتقارۋشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org