ەسكىرگەن ليفتىلەر قاشان جاڭارادى؟

كوپقاباتتى ۇيدە تۇراتىن قالا­لىق­تاردىڭ باستى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى – ليفت. جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندا­رى تۇرعىن ءۇي شارۋاشىلىعىنا قا­تىستى پروبلەمادان قاشقاقتاپ, ونى شەشۋدى تۇرعىنداردىڭ وزدەرىنە جۇك­تەپ قويعانى بەلگىلى. ليفت تە تۇر­عىنداردىڭ ورتاق پايدالاناتىن مۇلكىنە جاتادى. دەمەك ونى جوندەۋ, اۋىستىرۋ – تۇرعىنداردىڭ موينىندا. وعان كەتەتىن شىعىندى دا وزدەرى تولەيدى. قازاقستان ليفتىشىلەرى ۇلت­­تىق قاۋىمداستىعىنىڭ پرە­زي­دەنتى ەرجان يگىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىر ءليفتىنى اۋىستىرۋ مونتاجداۋ جۇمىسىمەن قوسقاندا, شامامەن 11 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل قاراجاتتى ءار تۇر­عىنعا شاققاندا ەداۋىر اقشا. كوپ ليفتىلەردىڭ ۋاق­تىلى جوندەلمەي, اۋىستىرىلماي قالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا كورى­نەدى.

ايتسا ايتقانداي. جاقىندا باس شا­­­ھارداعى «ەۆەرەست» تۇرعىن ءۇي كە­­­­شەنىنىڭ ءليفتىسى ىستەن شىق­تى. ونداعى تۇرعىنداردىڭ ءبىرى اسەم سادىر­باەۆانىڭ ايتۋىنشا, 4-پودەزدەگى ءليفتىنىڭ ىستە­مەي تۇر­عانىنا ءبىراز بولعان. «باسىندا ءليفتىمىز دىرىلدەپ-قال­­تىراپ ارەڭ كوتەرىلەتىن. ونى­­مەن بىرگە ءوزىمىز دە دىرىلدەپ, جو­عا­رى قاباتقا جەتكەنشە زارە-قۇتى­مىز قالمايتىن. سو­ڭىندا مۇلدە ىستەن شىقتى. ليفتىگە جا­ۋاپ­تى كومپانيا جەدەل­سا­تىنىڭ رەدۋكتورى مەن تروسى ەسكىرگەنىن, ونى اۋىستىرۋ ءۇشىن 900 مىڭنان استام تەڭگە قاجەت ەكەنىن ايتتى. اقىرى, كومپانيا سۇراعان اقشانى التى اي­عا ءبولىپ ءجۇرىپ, ارەڭ تولەدىك. ەندى باسقا بولشەكتەرى بۇزىلسا, قال­تا­مىزعا سالماق بولادى. ويت­كەنى ءۇيدىڭ ور­تاق قاجەت­تىلىگىنە قارجى جيناۋ­عا تۇر­­عىن­داردىڭ ءبا­رى بىردەي ق ۇلىقتى ەمەس», دەيدى اسەم.

قازاقستان ليفتىشىلەرى ۇلت­تىق قاۋىمداستىعىنىڭ مالى­مە­تىنشە, ءبىر ءليفتىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى – 25 جىل. جەدەلساتى ءمىنسىز جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن تەح­ني­­كالىق ماماندار ونى اي سايىن جوسپارلى تەكسەرۋدەن وتكى­زىپ, كەم-كەتىگىن ۋاقتىلى تۇزەپ وتىرۋى ءتيىس. «ليفتىلەردى جاۋاپ­كەر­شىلىگىنە العان كومپانيا جەدەلساتىلاردى جىلىنا ءبىر رەت تەحنيكالىق ساراپتاۋدان وتكىزۋى قاجەت. البەتتە, قوندىرعىنىڭ بول­شەكتەرىن جاڭالاپ, قولدا­نى­لۋ مەرزىمىن ۇزارتۋعا بولادى. بىراق ونىڭ مەرزىمى ەكى جىل­دان اسپاۋى ءتيىس. وسى ۋاقىت وتكەن­نەن كەيىن ليفتىلەردى ادام ومى­رى­نە قاۋىپ توندىرەتىن مەحانيزم رەتىندە قولدانۋدان الىپ, ورنىنا جاڭاسىن قويۋ كەرەك. بۇل ەرەجەنىڭ ورىندالۋىن پيك نەمەسە تۇرعىنداردىڭ وزدەرى قادا­عالاعانى ءجون. ويتكەنى جەدەل­سا­تى – تۇرعىنداردىڭ ورتاق مەن­شى­گى», دەيدى ماماندار.

الايدا تاجىريبە جۇزىندە بۇل رەگلامەنت ساقتالا بەرمەيدى. ەلىمىزدە توزىعى جەتىپ, سالدىر­لاپ قالعان, ءتىپتى كەڭەس زاما­نىنان قالعان ليفتىلەر بار. مۇنداي قوندىرعىمەن كوتە­رىلۋ­دىڭ سوڭى قايعىلى جاعدايلارعا دا اكەپ سوعىپ جاتادى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترو­لو­گيا كوميتەتىنىڭ ءباسپاسوز قىز­مە­تى بەرگەن مالىمەت بويىنشا ەسكىرگەن ليفتىلەردە اپاتتى جاع­دايلار جىل سايىن بولىپ تۇ­رادى. مىسالى, بىلتىر مامىر ايىندا 42 جاستاعى ەلوردا تۇرعىنى ليفت كابيناسىنىڭ كەنەت تومەنگە قۇلاۋىنان زارداپ شەكتى. ليفت شامادان تىس جۇكتەمە تۋرالى دابىل بەرمەگەن. جوعارى قاراي كوتەرىلىپ, ارتىق سالماقتى كوتەرە الماي تو­مەن­گە قاراي قۇلديلاعان.

2021 جىلدىڭ شىلدەسىندە 31 جاس­تاعى ازامات 16 جاسار جيە­نى­مەن بىرگە ليفتىمەن كوتە­رى­­لىپ كەلە جاتقان كەزدە جەدەل­ساتى كىلت توق­تاپ, ەدەنى جا­رىق­شاقتانىپ كەتكەن. وسى فاكتى بويىنشا قازىر ءىس جۇر­گىزۋ شەشىم­دە­رى قابىلدانىپتى. «وكىنىشكە قاراي, مۇنداي مىسالدار از ەمەس. سوندىقتان ليفتىلەردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىنە قويىلاتىن تالاپتاردى بەلگىلەۋ ءۇشىن ارنايى ستاندارتتار ازىرلەنىپ جا­تىر. قازاقستاندا ليفت جونىن­دە­گى ۇلتتىق ستاندارتتاردى ازىر­لەۋمەن تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتىنىڭ ۆەدوم­ست­ۆو­لىق باعىنىستى ۇيىمى – «قازستاندارت» اينالىسادى. 2018 جىلدىڭ 28 قاراشاداعى كوميتەت توراعاسىنىڭ بۇيرى­عىمەن قازاقستان اۋماعىندا «مۇم­كىندىكتەرى شەكتەۋلى ادام­دارعا ارنالعان ليفتىلەر, ەسكا­­لا­تورلار, تراۆولاتورلار جانە كو­تەرگىشتەر» تۋرالى ۇلت­­تىق ستاندارت بەكىتىلدى جانە قولدانىسقا ەنگىزىلدى. بۇل قۇجاتتا ليفتىلەردى جەت­كى­زۋ­گە, مونتاجداۋعا جانە پايدا­لا­­نۋعا قو­­يىلاتىن تالاپتار قام­­تىلعان», دەيدى كوميتەتتىڭ ءباس­­پاسوز حاتشىسى روزاليا اۋباكىروۆا.

كەزىندە ليفت سالاسىنداعى لي­تسەن­زيالاۋ الىنىپ تاستالىپ, قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسى ءبىراز تاسادا قالعان ەدى. سالا­ن­ىڭ نارىعىندا نەبىر جاۋاپ­كەر­شى­لىگى جوق كومپانيالار پايدا بولىپ, سونىڭ سالدارىنان كوتەرگىش قوندىرعىلاردا اپاتتىق جاعدايلار كوبەيگەن. اقىرى, 2019 جىلى ين­دۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ليفت سالاسىن دا­مى­­تۋدىڭ ارنايى جول كارتاسىن ازىرلەپ شىقتى. وندا اي­تىلعان تالاپ­تاردىڭ جارتىسى ورىندالعان. مىسالى, ليفت سالاسىمەن اينالىساتىن كومپانيالارعا سۋبسيديا ءبولۋ سەكىلدى جەڭىلدىكتەر قاراس­تى­رىل­دى. ءارى ليفت قاۋىپتى مەحانيزم بولعاندىقتان ونىمەن جۇمىس ىستەيتىن ماماندارعا ەرەكشە تالاپتار قويىلدى. بۇل قىزمەتپەن قازىر تەك زاڭدى تۇل­عالار عانا اينالىسادى, ال جەكە كاسىپكەرلەرگە مۇن­داي جاۋاپ­كەر­شىلىكتى ىسپەن اينا­لى­سۋ­عا تىيىم سالىندى, دەيدى كوميتەت ما­مان­دارى.

جالپى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى وتكىزۋ كەزىندە ليفتىلەرگە قويى­لاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارىنان باس­قا, كونكۋرستىق قۇجاتتامادا ۇلت­­تىق ستاندارتتاردى كورسەتەتىن تەح­ني­كا­لىق ەرەكشەلىك بولۋى ءتيىس. بىراق تاپسىرىس بەرۋشىلەر بۇل تالاپتاردى ەلەي بەرمەيدى جانە ۇلتتىق ستاندارتتىڭ بولۋىن كورسەتپەيدى ەكەن. «وسىدان كەلىپ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەزىندە ليفتىلەردى جەتكىزۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا تەندەرلەردى كاسىبي دەڭگەيى كۇماندى كومپانيالار جەڭىپ الادى. بۇل دا ۇلكەن ماسەلە بولىپ تۇر», دەيدى ر.اۋباكىروۆا.

ال قازاقستان ليفتىشىلەرى قاۋىم­داستىعى ليفت ماسەلەسىنە جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار نەم­قۇرايدى قا­رايدى دەگەن پى­كىردە. ەرجان يگىباەۆ­تىڭ اي­تۋىنشا, قازاقستاندا قازىر 4 مىڭنان استام ءليفتىنىڭ ءنور­ما­تيۆ­تى پايدالانۋ مەرزىمى بىتكەن. ونىڭ ءبارىن جاڭعىرتۋ كۇن تارتىبىندە تۇر. اسىرەسە, شىعىس قازاقستان, اقتوبە, باتىس قا­زاق­ستان, پاۆلودار وبلىستارىندا ليفتىلەردىڭ جاع­دايى سىن كوتەرمەيدى. «سۇ­يەگى» قاۋساپ تۇر. «بۇل ما­سە­لەنى ۇدايى كوتەرىپ كەلەمىز. بىراق تىڭدايتىن قۇلاق جوق. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر وعان ما­ڭىزدى ماسەلە دەپ قارامايدى. ەگەر ەسكىرگەن قوندىرعىلاردى اۋىس­تىرماساق, ءالى تالاي ادام­نىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتونۋى مۇم­كىن», دەيدى ە.يگىباەۆ.

اكىمدىكتەر «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەم­­لە­كەت­تىك باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭى­نىڭ 27-بابىنا سايكەس ۇلت­تىق ستاندارتتاردىڭ ساق­تال­ۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. بى­راق جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ور­­گان­­داردىڭ ىشىندە 3305-2018-باپتىڭ ۇلتتىق ستان­دار­­­­­تىن قالاي قولدانۋدى بىل­مەي­­­­تىندەر دە بار, دەيدى ساراپشى.

قاۋىمداستىق سونداي-اق, ەلى­مىزگە كۇماندى ليفتىلەردى اكەلۋدى شەكتەۋ تەتىگىن ازىرلەۋ قا­جەت­تىگىن ايتادى. مامان­دار­دىڭ پىكىرىنشە, ليفت نارىعىندا ۇلتتىق ستاندارت نورمالارىن ساقتاماعانداردى اكىمشىلىك جا­ۋاپكەرشىلىككە تارتۋ قاجەت, ويت­­كە­نى ەل حالقىنىڭ قاۋىپسىزدىگى وسى قۇجاتتىڭ تالاپتارىن ساق­تاۋ­عا تى­كە­لەي بايلانىستى. «جا­ۋاپ­­كەر­شىلىككە تارتۋ شارا­لارى بولماسا, وندا ۇلتتىق ستاندارت تالاپتارى قا­عاز جۇزىن­دە­گى ءتيىمسىز ەتالونعا اينا­لىپ شىعا كەلەدى. سوندىقتان بۇل – قاجەتتى تالاپ», دەيدى قازاق­ستان ليف­تىلەرى ۇلتتىق قاۋىم­داستىعىنىڭ پرەزيدەنتى.

قازىرگى ۋاقىتتا قاۋىمداستىق تەح­­­­نيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كو­ميتەتىمەن بىرلەسىپ, ليفت جاب­دىق­تارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە قا­ۋىپسىزدىك تالاپتارىن جەتىل­دىرۋ ماق­ساتىندا ۇلتتىق ستاندارتتاردى ازىر­لەۋ­دى قولعا العان.

ە.يگىباەۆ ليفت سالاسىندا وتان­دىق ونىمدەردى قولداۋ ماسە­لەسى دە وتكىر تۇرعانىن جەت­كىزدى. جىل سايىن قازاقس­تان­عا 5 مىڭنان استام ليفت اكەلىنەدى. ال وتاندىق وندىرۋشىلەر ليف­تى­گە دەگەن سۇرانىستىڭ 21,4 پا­يىزىن عانا قاناعاتتاندىرا الادى. سوندىقتان بۇل سالاداعى ءوزىمىزدىڭ ءوندىرىستى دامىتۋعا كۇش سالۋ قاجەت. ە.يگىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ليف­تىلەردىڭ ساپاسى كورەيا, بەلا­­رۋستاردىڭ ونىمىنەن ەش كەپ تۇس­پەيدى. ليفتىگە دەگەن سۇرانىس جىل سايىن شامامەن 10 پايىزعا ءوسىپ وتى­راتىنىن ەسكەرسەك, بۇل وتان­دىق وندىرۋشىلەرگە دە ءوز ءىسىن دا­مى­تۋ­عا ۇلكەن كومەك بولار ەدى, دەيدى ە.يگىباەۆ.

قازىر ەلىمىزدە ليفت شىعا­را­تىن ءۇش زاۋىت بار. ونىڭ ءبىرى – الماتى قالا­سىن­دا. ەكىنشىسى – اقمولا وبلىسىندا بولسا, ءۇشىن­شى­سى تالعار قالاسىندا ورنا­لاس­قان. «قازاقستاندىق كاسىپ­ورىن­دار­دىڭ قارقىنى باياۋ. ولارعا جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان قولداۋ از. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, الدىمەن ءوزىمىزدىڭ ءون­دىرىستى دامىتۋعا بەت بۇرساق, ليف­تى­لەردى ورناتۋ, ولاردىڭ قىزمەتى, مون­تاجداۋ جۇمىستارى دا ارزاندارى ءسوزسىز», دەيدى ساراپشى.