ەلىمىزدىڭ شىعىس قاقپاسىنداعى «قورعاس» حالىقارالىق ساۋدا-ىنتىماقتاستىعى ورتالىعىنىڭ ءدال قازىرگى كۇيى كونەدەن ايتىلىپ جۇرگەن «كەدەن كەدەن بولدى, كەدەرگى نەدەن بولدى؟» دەگەن ءبىراۋىز سوزگە سىيىپ تۇرعانداي.
بۇل «قورعاس» – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن اراداعى مەملەكەتتىك شەكارانى شەگەندەپ تۇرعان ءىرى قاۋىپسىزدىك قۇرىلىمى عانا ەمەس, قوس ەلگە ورتاق ساۋدا-ساتتىق مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن ەرەكشە ەكونوميكالىق ايماق. كەدەنگە مۇنداي مارتەبە بەرۋ تۋرالى ءسوز العاش رەت 2003 جىلى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق بايلانىستارعا سايكەس كوتەرىلىگەنىمەن, ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدەردىڭ ناتيجەسىن كورۋ 2016 جىلدىڭ كۇزىندە عانا مۇمكىن بولىپ ەدى. وسى جىلى 18 تامىزدا كورشى ەلدىڭ «سينحۋا» اقپارات اگەنتىگى «قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى العاشقى ترانشەكارالىق ەركىن ساۋدا ايماعى اشىلدى» دەپ جاھانعا جاريا ەتكەن بولاتىن. وسىلايشا, «قورعاس» حالىقارالىق شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىق ورتالىعى اشىلىپ, بۇل جاعداي ەلىمىزدەگى كەدەندىك باقىلاۋ جۇيەسى مەن قىزمەت كورسەتۋدىڭ دەڭگەيىن ءبىر ساتىعا جوعارلاتقان دا ەدى. ترانسشەكارالىق ايماقتىڭ قىتايعا ءتيىستى بولىگى 3,43 شارشى شاقىرىمدى قۇراسا, قازاقستان جاعىنداعى اۋماق 1,85 شارشى شاقىرىم شاماسىنداعى جەرگە ورنالاستى.
جالپى, «قورعاستىڭ» تىڭ باعىتتا جۇمىس ىستەۋى شىنىمەن الەمدىك تاۋار ءترانزيتى مەن لوگيستيكا سالاسىنا جاڭا بەتبۇرىس اكەلدى. مۇنى باتىس قىتاي مەن باتىس ەۋروپا ەلى اراسىنداعى تاۋار تاسىمالداۋ مەرزىمىنىڭ ايتارلىقتاي قىسقارۋىنان بايقاۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە, «قورعاس» حالىقارالىق شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىق ورتالىعىنىڭ اشىلۋى ەلىمىزگە الەمنىڭ لوگيستيكالىق كارتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازىردىڭ وزىندە شىعىستاعى قوڭسىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى مەن وندىرىستىك ليدەرلىگى ارقاسىندا قۇرلىقتاردىڭ نازارى قازاقستانعا دا اۋىپ تۇر. اسىرەسە, ەۋروپا ەلدەرى قىتايدا جاسالعان ءونىم تۇرلەرىنە قول جەتكىزۋگە مۇددەلى. بۇعان دەيىن تەڭىز ايلاقتارى ارقىلى سۋ جولىمەن نەمەسە اۋە تاسىمالىمەن جەتكىزىلەتىن جۇككە «قورعاستان» جاڭا جول اشىلدى. مىسالعا, قىتايدىڭ باتىس قاقپاسىنان اتتانعان جۇك سۋ جولى ارقىلى ەۋروپانىڭ ورتالىعىنا جەتكەنشە 40 تاۋلىككە دەيىن ۋاقىت جوعالتادى ەكەن. ال ءبىزدىڭ كەدەننەن وتكەننەن كەيىنگى باتىس قىتايداعى ليانيۋنگاننان سانكت-پەتەربورعا دەيىنگى تەمىر جول ءترانزيتىنىڭ جالپى ۋاقىتى 10 -13 كۇنگە دەيىن, ال ليانيۋنگاننان ىستانبۇلعا دەيىن 20-23 كۇنگە قىسقارىپتى. نەمەسە ءدال وسى جۇكتى ۇشاق ارقىلى تاسىمالداۋ سۋ جولىنا قاراعاندا 10 ەسەگە قىمباتقا تۇسەتىن كورىنەدى. ياعني, قورعاستاعى قۇرعاق پورت جوباسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى كارى قۇرلىققا باعىتتالعان جۇك كەرۋەنىن 15 كۇن ىشىندە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قىتاي ەلىنىڭ 2020 جىلعى رەسمي ستاتيستيكاسىنا جۇگىنسەك, بەيجىڭ مەن ەۋرووداق باعىتىنداعى كونتەينەرلىك جۇك كولىكتەرىنىڭ سانى 5000 بىرلىككە جەتكەن-مىس. ياعني, بۇل ەلىمىزدىڭ شىعىس قاقپاسى ارقىلى جونەلتىلگەن جۇك كولەمى. بۇل وتاندىق كولىك ءترانزيتى مەن لوگيستيكا سالاسىنا, ونىڭ ىشىندە تەمىرجول بويىمەن تاسىمالداناتىن جۇك كولەمىنىڭ ارتۋىنا وڭ ىقپال ەتكەنى انىق.
الايدا, وسى قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا ەلىمىزدىڭ قورجىنىنا قانشا قارجى قۇيىلعانى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. ونىڭ ءبىر ۇشىن ەلدەگى كەدەن بەكەتتەرىندەگى قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا اقپاراتتاردىڭ جابىق ساقتالاتىندىعىنان ىزدەۋ كەرەك سياقتى. ەكىنشى جاعىنان العاندا, كەدەندەگى كەدەرگى مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى الىپ-قاشپا سوزدەردىڭ كوپ ايتىلۋىنا دا ءدال وسى ناقتى اقپاراتتىڭ بولماۋى كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كەدەن ماڭىنداعى ناقتى اقشا اينالىمىنا جەمتىك كورگەن قۇزعىنداي ۇمتىلعان ءتۇرلى توپتاردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشقانى انىق. جاقىندا اتالعان «قورعاس» كەدەن بەكەتىن جايلاعان تارتىپسىزدىك پەن جەمقورلىقتىڭ ادام توزگىسىز جاعدايعا جەتكەنىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اشىق ايتىپ, قۇزىرلى ورگاندارعا ءتيىستى تەكسەرۋ جۇرگىزۋدى تاپسىرعان بولاتىن. بۇگىندە ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتا ارنايى كوميسسيا تەكسەرۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتىر. انىقتالعان, بەتى اشىلعان قىلمىستاردىڭ سانى جىرتىلىپ ايىرىلادى ەكەن. ناقتى دەرەك پەن اقپارات تەكسەرۋ تولىق اياقتالعاسىن جاريا بولاتىنى انىق, ازىرگە بەلگىسى ساۋدا-ساتتىق اينالىمىنان زاڭسىز پايدا كورىپ وتىرعان ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ جولى كەسىلىپ, كەدەن اينالىمىنداعى اقشا اعىنىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇزەگە اسقان. ياعني, مۇددەلى توپتاردىڭ قولىمەن جاسالىپ وتىرعان قىلمىستىق ارەكەت توقتادى. وسى ورايدا ايماققا ارنايى كەلگەن قارجى ءمينيسترى ە. جاماۋباەۆ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلارمەن كەزدەسىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسىنىڭ باسشىلارىمەن, سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جانە بيزنەس وكىلدەرىمەن جۇمىس كەڭەسىن وتكىزگەن بولاتىن.
– مەملەكەت ەندى سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتى جۇرگىزۋگە اشىق جانە تەڭ جاعداي جاسايدى. بۇل رەتتە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسىپ, ونىڭ ىشىندە تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىن, ەلەكتروندىق شوت-فاكتۋرالاردىڭ مونيتورينگى جانە باسقا فيسكالدىق قۇرالداردى پايدالانۋ ارقىلى بيزنەستىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنە قاتاڭ شارالار قولدانىلاتىن بولادى. ءبىر كۇندىك فيرمالار, جالعان دەكلاراتسيالار جانە باسقا دا وسىنداي «ويىندار» وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالۋى ءتيىس. ءوز كەزەگىندە ءبىز ءتيىستى كادرلىق شەشىمدەر قابىلدادىق, – دەگەن-ءدى مينيستر مىرزا.
جاسىرىپ-جابارى جوق, ەلىمىزدىڭ كەدەن سالاسىن جەمقورلىق ابدەن جايلاعانى قازىر اشىق ايتىلىپ جاتىر. دەرەككە جۇگىنسەك, تۇتاس شەكارا بويىندا 49 كەدەندىك وتكىزۋ-تەكسەرۋ بەكەتى بولسا, ولاردىڭ بارلىعىندا دەرلىك سىيبايلىستىق قىلمىسىنىڭ تاۋەكەلدەرى انىقتالعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, بۇل وتاندىق كەدەن جانە كولىكتىك باقىلاۋ سالاسى بويىنشا ترانزيتتىك الەۋەتتەن تۇسەتىن قوماقتى قارجىنىڭ ەل قازىناسىنا قۇيىلۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىر. ايتپاقشى, بۇل تۇيتكىلدى شەشۋ قارجى مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي مىندەتى ەكەنىن كۇنى كەشە ەل پرەزيدەنتى تاعى دا ەسكە سالدى.
– كەدەن سالاسىنداعى ماسەلەلەرگە بولەك توقتالايىن. مەن بۇعان دەيىن كەدەننەن تۇسەتىن تابىستى ارتتىرۋ تۋرالى بىرنەشە رەت تاپسىرما بەردىم. ونداعى كولەڭكەلى اينالىمنىڭ اۋقىمى وراسان زور. قارجى مينيسترلىگى بۇل باعىتتا ناقتى جۇمىس اتقارۋدا. ەلەكتروندى دەكلاراتسيا جانە تاۋەكەلدەردى ب لۆيااسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزىپ, ءتۇرلى اقپاراتتىق بازالاردى بىرىكتىرىپ جاتىر. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كەدەننىڭ توڭىرەگىندەگى قىلمىستىق توپتاردى انىقتاپ, تەرگەۋ جۇرگىزۋدە. دەگەنمەن, بۇل جۇمىس ناتيجە بەرمەي وتىر. قىتايمەن ءوزارا ساۋدا-ساتتىق تۋرالى ەكى ەلدىڭ ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرى ەكى ءتۇرلى. ولاردىڭ اراسىندا ميللياردتاعان دوللار ايىرماشىلىق بار. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 5,7 ميلليارد دوللارعا جەتتى. مۇنداي ۇلكەن ايىرماشىلىق قالاي پايدا بولعانىن ەشكىم ءتۇسىندىرىپ بەرە المادى. اشىعىن ايتقاندا, بۇل – كونتراباندا. كەلەڭسىزدىكتىڭ بار ەكەنىن كاسىپكەرلەر دە راستاپ وتىر. ساۋالناماعا قاراساق, شەتەلمەن ساۋدا جاسايتىن ادامداردىڭ 90 پايىزى جەمقورلىقپەن بەتپە-بەت كەلگەن. ونىڭ ىشىندە 45 پايىزى كەدەنشىلەرگە پارا بەرۋگە ءماجبۇر بولعان, – دەپ قاداپ ايتتى قاسىم-جومارت توقاەۆ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە.
«قورعاستىڭ» قىزمەتىنە قايتا ورالايىق. بىلتىر ايماقتاعى سىرتقى ساۋدا نارىعىنا 7241 تۇلعا قاتىسىپ, قىتايدان تاۋار يمپورتتاۋعا قول جەتكىزىپتى. ونىڭ ىشىندە 17 تۇلعانىڭ ارنايى ەكونوميكالىق ايماق اۋماعىندا تۇراقتى جۇمىس ىستەۋگە, تيىسىنشە جەڭىلدىكتەر الۋعا قۇقى بار ەكەن. وكىنشىتىسى, ولاردىڭ ساۋدا اينالىمىنداعى ۇلەسى 18 پايىز عانا ەكەن. بۇدان ەلگە كىرگەن تاۋاردان تۇسكەن پايدانىڭ وسىنشا بولىگى عانا رەسمي كرىسكە الىنۋى مۇمكىن دەگەن جورامال جاساۋعا بولادى. ال تاسىمالداۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋعا 5 جەكە وپەراتور قۇقىلى بولسا, تاعى ەكى قۇرىلىمى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ وكىلى ەكەن. بۇل ساناتتا «قازپوشتا» اق مەن KTZ Express تاسىمال كومپانياسى بار. ال «قورعاس» حالىقارالىق شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىق ورتالىعىنىڭ ارنايى ستاتۋسىنا سايكەس, اۋماقتا قىزمەت كورسەتتەىن كومپانيالارعا سالىق جەڭىلدىگى مەن باسقا دا مىندەتتى بيۋدجەت تولەمدەرىنەن بوساتۋ مارتەبەسى قولدانىلادى. كىرىس كوميتەتىنىڭ دەرەگى بويىنشا ارنايى ەكونوميكالىق ايماق قۇرىلعالى بەرى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 1 147 426 611 تەڭگە سالىق تولەنگەن. ال جەرگىلىكتى قازىناعا 976 542 820,3 تەڭگە كىرىس كىرگەن. دەگەنمەن, كەدەننەن تۇسەتىن قارجىلاي تابىس تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى اقپارات ءبارىبىر قول جەتىمسىز كۇيدە قالىپ وتىر. ءبىر انىعى, قازىر كەدەن ماڭىنداعى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن قولايلى احۋال قالىپتاسىپ كەلەدى. وعان الماتى وبلىسى, پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ شەكارا بويىنداعى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءسوزى دالەل. تۇرعىندار قازىر «قورعاس» ورتالىعى مەن «نۇر جولى» كەدەن بەكەتتەرى اۋماعىندا شاعىن كاسىپتەرىن دوڭگەلەتە باستاعان. دەمەك, كەدەن قىزمەتىنىڭ اشىق تا تازا بولۋى ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسىپ قانا قويماي, ادامداردىڭ ءال-قۋاتىنىڭ جاقسارۋىنا دا تىكەلەي ىقپال ەتەتىنى انىق.