ارىستان, مىسىق ءھام حەمينگۋەي

امەريكا ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا حە­مينگۋەيدەي جولى بولعىش جازۋ­شىنى تابۋ استە قيىن. «كۇن كوتەرىلگەن­دە» ات­تى ەكىنشى رومانى-اق ونى كەڭىنەن تا­نى­مال ەتتى. كەيىنگى روماندارى مەن اڭ­گى­مەلەر جيناقتارى ونىڭ ادەبيەتتەگى ابى­رويىن ارتتىرا ءتۇستى. الەمدىك سو­عىس­­تارعا قاتىسقانىنا, ساياحاتقا, سپورت­قا, اڭشىلىققا, ءتىپتى الكوگولگە قۇمار­لى­عىنا قاراماستان ول جازۋدا ءونىمدى ەڭبەك ەتتى.

1959 جىل. ماسكەۋ. حەمينگۋەيدىڭ «قارا ەكىتومدىعى» جارىق كورىپ, ءدۇن-دۇنيەدە ادەبي پەيزاجدى وزگەرتكەن «جەر سىلكىنىسى» بولدى. رەسەي جۇرتى ءۇشىن امەريكا مەن حەمينگۋەي ەگىز ۇعىم­عا اينالىپ, كىتاپسۇيەر ەلدىڭ ءبارى جاپا-تارماعاي حەم اعايدىڭ سۋرەتىن قابىرعالارىنا ءىلىپ جاتتى. توقىلعان جەم­پىر كيىپ, ساقال ءوسىردى. ادەبي ورتادا ەلىكتەۋ سەلى قاتتى ءجۇردى. جاس رو­­مان­­تيكتەر « ۇلى حەم اعايشا» ءومىر ءسۇرۋ­دى قالادى. الايدا ادەبيەتتانۋشى حەمينگۋەيگە ەلىكتەگەندەردىڭ ءبارى حەمين­گۋەيشە جازعىسى كەلدى. بىراق ەشقاي­سىسى حەمينگۋەي بولا المادى.

جازۋشىعا اقش-تىڭ ەڭ جوعارعى ادەبي ماراپاتى – پۋليتتسەر سىيلىعى بۇيىردى, ولەرىنەن بىرنەشە جىل بۇرىن ادەبيەت بويىنشا نوبەل سىيلىعىن يەلەندى.

ءبىر قاراعاندا, حەم اعاي ادام قىزى­عار­لىق ءومىر سۇرگەندەي كورىنۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, ونىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستارعا قاتىسقانىن, يسپانيادا بومبانىڭ استىندا قالعانىن, گەرمانيانى بومبالاعان ۇشاقتاردا بولعانىن, ال امەريكالىق اسكەر نور­مان­دياعا باسىپ كىرگەندە, فرانتسۋز پار­تي­زاندارىنىڭ توبىن باسقارىپ, ءپاريج­دى ازات ەتۋگە قاتىسقانىن ۇمىت­پايىق. ودان بولەك حەم اعاي مۇحيتتا الىپ بالىقتاردى, افريكادا ارىستاندار مەن بوكەندەردى اۋلادى. كۋبا مەن اقش-تا ءزاۋلىم ۇيلەرگە, ياحتالارعا يەلىك ەتتى.

ءيا, وعان ءومىر بويى ساتتىلىك سەرىك بول­عانداي. ول تالاي رەت ءولىم اۋزىنان قالدى. حەمينگۋەي مۋسسولينيدەن سۇحبات الدى, ال كۋبالىق ديكتاتور با­تيستا ونى وردەنمەن ماراپاتتادى. بىراق بۇل ونىڭ كۋبا توڭكەرىسىن قۋانا قارسى الۋى مەن فيدەل كاسترومەن دوستىعىنا كەدەرگى كەلتىرمەدى. تاعدىر­دىڭ ەركەسى دەرسىز...

ارينە, بۇل مەدالدىڭ ءبىر جاعى عانا. الپىسقا تاياعان شاعىندا حەمينگۋەيدىڭ ۇستىندە ساۋ-تامتىق جەر قالماعان ەدى. بۇل «ماچو» وزگەلەرگە (وزىنە دە) مىقتى كورىنگەنىمەن, ومىرىنە اسا قاۋىپتى وقيعا­لاردىڭ تالايىن باسىنان كەشىرىپ, بىرنەشە رەت ءولىمشى حالگە جەتكەن.

ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ەرىك­تى رەتىندە الىنباعان ول مايدانعا قى­زىل كرەستىڭ قۇرامىندا اتتاندى. حە­مين­گۋەي جاڭبىرشا جاۋعان مينومەت وعىنىڭ استىندا قالىپ, وعان ەكى جۇزگە جۋىق جارىقشاق تيگەن. سونىڭ سالدارىنان تىزەسىنىڭ ۇرشىعى اليۋميني پروتەزىنە الماستىرىلىپ, كەيىن سونىڭ ارقاسىندا ساياحاتتارعا شىعىپ ءجۇردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ول لوندوندا اۆتوكولىك اپاتىنا ۇشىراپ, باسىن الدىڭعى اينەككە سوعىپ, جارىپ الدى. قانعا بويالعان ونى اۋرۋحاناعا اكەلگەندە, جۇرتتىڭ بار­­لىعى جازۋشىنى ولدىگە بالاعان ەدى. بۇعان قوسا اڭشىلىقتا جۇرگەندە ەكى رەت جارالانىپ, ەكى مارتە اۋە اپاتىنا دا ءتۇسىپ ۇلگەرگەن. سالدارىنان بۇي­رەگى, باۋىرى, تالاعى جارىلعان, ومىرت­قاسى زاقىمدالعان, باسسۇيەگى سىن­عان. تۇينەمەمەن, بەزگەكپەن, وكپە قابىنۋىمەن, تەرىنىڭ زاقىمدالۋىمەن اۋىرعان, گەپاتيتكە جانە قانت ديابەتىنە شالدىققان. ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي ول سۇمدىق دەپرەسسيادان جىندانا باستاعان, ال ونى ەلەكتروشوكپەن ەمدەۋ ارەكەتتەرى ناتيجەسىز بولدى.

ونىڭ سوڭعى دەرتى قورقىنىش مانيا­سى ەدى. ول كۋباعا اقش-تان ورالعان سوڭ فتب (فەدەرالدى تەكسەرۋ بيۋروسى) ءوزىن باقىلاۋعا العانىنا, ۇيىندە «تىڭداۋىشتار» ورناتىلعانىنا سەنىمدى ەدى (ايتپاقشى, ول راس بولىپ شىقتى). قۇپياسى اشىلعان قۇجاتتاردان بەلگىلى بولعانىنداي, فتب حەمينگۋەيدى شىنىمەن قاداعالاۋىندا ۇستاعان.

قالاي بولعاندا دا, بۇل «تاعدىردىڭ ەركەسى» ءوزىنىڭ «مىقتىلىعى» ءۇشىن كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن باعامەن ەسەپتەستى.

جازۋشىنىڭ ومىردەن ءوز ەركىمەن كەتۋىنە گەنەتيكالىق بەيىمدىلىگى دە سەبەپ بولۋى مۇمكىن دەيدى. ونىڭ اكە­سى دە ءوز-وزىنە قول جۇمساعان ەدى. حە­مين­گۋەيدەن سوڭ ونىڭ ءىنىسى لەستەر حەمينگۋەي ومىرمەن قوش ايتىسقان. ونىڭ نەمەرەسى, مودەل, اكتريسا مارگو حەمينگۋەي 1996 جىلى شامادان تىس ءدارى قابىلداۋ سالدارىنان كوز جۇمعان.

بۇدان بولەك پسيحيكالىق اۋىتقۋدان ەمدەلۋگە قوسا جامالعان ماسكۇنەمدىك تە تىرشىلىكتى تارىلتقان بولار.

 «قوش بول, مايدان!» «قوڭىراۋ كىم ءۇشىن سوعىلدى؟», «يەمدە­نۋ جانە يەمدەنبەۋ», «تۇستەن كەيىنگى ءولىم», «ايەل­­سىز ەركەكتەر», «شال مەن تەڭىز», «جاڭ­بىردا قالعان مىسىق», «مۇ­حيت­تاعى ارالدار». حەمينگۋەي شى­عارما­لا­رىنىڭ اتاۋلارى دا جالعىز­دىقتان, قۇلازۋدان حابار بەرەدى. بار عۇمى­رىن­دا ءتورت ايەلمەن باس قوستى. ءيا, ءوز زاما­نىنىڭ ايگىلى جازۋشىلارىمەن ءھام ساياساتكەرلەرىمەن ارالاستى, ءتىپتى دوس بولدى. ءيا, ول بۇكىل الەمدى ارالاپ شىقتى. ءيا, ءبارىن كوردى, باسىنان وتكەر­مەگەنى جوق. سوندا دا جالعىز...

حەمينگۋەيدىڭ روماندارى مەن اڭگىمەلەرىنەن وسى سارىن اڭعارىلادى: مىناۋ ۇلكەن ءارى قاۋىپتى الەمدە ادام دا, كەز كەلگەن تىرشىلىك يەسى دە دارمەنسىز ءhام تىم كىشكەنتاي. جازۋشىنىڭ «شال مەن تەڭىز» اڭگىمەسىندە جالعىز بالىقشى ءوزى ۇستاپ العان زور بالىق ءۇشىن شەكسىز مۇحيتتا الىپ اكۋلالارمەن ارپالىسادى. بۇل شايقاستا بالىق تا, بالىقشى دا جەڭىلەدى. ەڭ وكىنىشتىسى, ولارعا ەشكىم اراشا تۇسە المايدى.

مۇحيتتاعى شاعىن ارالدار. نوسەر استىندا قالعان كىشكەنتاي مىسىق. جازۋشى جانىنىڭ شىن مانىندەگى جاعدايى تۋرا وسىنداي. ال ونىڭ بار «مىقتىلىعى» – وسى جاعدايدان شىعا الۋىندا. دەگەنمەن, سول جولى حەم اعايدىڭ بۇل تالپىنىسى ءساتسىز شىقتى. تراگەديامەن اياقتالدى.

ءستيلى ەرەك, كوزقاراسى وزگەشە جازۋشى 62 جىلدىق الاساپىران عۇمىرىندا كۇللى الەم وقىرمانى ءۇشىن ولمەس شىعارمالار قالدىرىپ, ءبىر وقتى قۇشاعىنا قىسىپ كەتە باردى. ول كەيىپكەرلەرىن تاباندى, باتىل, جاۋجۇرەك قىلىپ تاربيەلەدى. ادامدارعا كۇرەسكەرلىكتى, ەڭ باستىسى جەڭىلمەۋدى ۇيرەتتى. ءوزى دە سونداي بولۋعا تىرىستى. تاپ ءبىر ءومىردىڭ ادىلەتسىز كۇرەس ەكەنىن بىلگەندەي.