ءماجىلىس سپيكەرى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. دەپۋتاتتار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا (ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپتاستىرۋ بولىگىندە) وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى.
حاتتامانىڭ ماقساتى – ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ, سونداي-اق ارمەنيانىڭ, بەلارۋستىڭ, قازاقستاننىڭ, قىرعىزستاننىڭ جانە رەسەيدىڭ ۇلتتىق ەلەكتر ەنەرگياسى نارىقتارىن ينتەگراتسيالاۋ ارقىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قۇرۋ.
ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىقتى قالىپتاستىرۋ مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىشكى تۇتىنۋشىلارىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن باسىم قامتاماسىز ەتۋ ەسكەرىلە وتىرىپ, ارمەنيا, بەلارۋس, قازاقستان, قىرعىزستان جانە رەسەيدىڭ ۇلتتىق ەلەكتر ەنەرگياسى نارىقتارىن ينتەگراتسيالاۋ ارقىلى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزىلەتىن بولادى. وسىلايشا, تەڭ قۇقىقتىق, ءوزارا تيىمدىلىك جانە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەز كەلگەنىنە ەكونوميكالىق زالال كەلتىرمەۋ نەگىزىندەگى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن جاعدايلار جاسالادى. «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن ارمەنيا, بەلارۋس, قازاقستان, قىرعىزستان جانە رەسەيدىڭ ۇلتتىق ەلەكتر ەنەرگياسى نارىقتارىن ينتەگراتسيالاۋ جولىمەن قالىپتاستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتالعان مىندەتتى جوعارى ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ شەشىمىنە ساي ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2015 جىلعى 8 مامىردا ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. قۇجات وداقتىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن, ونىڭ نىسانالى مودەلىن, باسقارۋ قۇرىلىمدارىن, نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن رەتتەۋدىڭ نىساندارى مەن ادىستەرىن ايقىندايدى. سونداي-اق نارىقتى قالىپتاستىرۋ كەزەڭدەرىن قامتيدى», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, 2016 جىلعى 26 جەلتوقساندا ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپتاستىرۋ باعدارلاماسى بەكىتىلدى. قۇجاتتا ۇيىمداستىرۋشىلىق, زاڭنامالىق جانە تەحنولوگيالىق ءىس-شارالار كەشەنى قامتىلعان. سونىڭ ىشىندە جەدەل كەلىسىمشارتتار بويىنشا جانە ءبىر تاۋلىككە العان ورتاق نارىقتا ساۋدانىڭ ەلەكتروندى جۇيەسىن, اقپارات الماسۋ جۇيەسىن ازىرلەۋ جونىندەگى ءىس-شارالار بار. سونداي-اق ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىقتى رەتتەيتىن اكتىلەر جۇيەسىن دايىنداۋ قاراستىرىلعان. «2019 جىلعى 29 مامىردا جوعارى كەڭەس 2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما نىسانىندا ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى حالىقارالىق شارتقا قول قويدى. 2019 جىلعى 20 جەلتوقساندا ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلدى. جوسپاردا حاتتامادا كوزدەلگەن ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان قاعيدالاردى بەكىتۋ جانە كۇشىنە ەنگىزۋ مەرزىمدەرى بەلگىلەنگەن. حاتتاما ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپتاستىرۋ, ونىڭ جۇمىس ىستەۋ جانە دامۋ نەگىزدەرى بويىنشا ناقتىلاۋلار ەنگىزىلدى. ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىنىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيدالارىمەن رەتتەلەتىن سالالار بەلگىلەنەدى. ۇلتتىق نارىقتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, تاراپتار ەاەو-نىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە قولدانىستاعى ۇلتتىق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىقتاردى, ونىڭ ىشىندە قۋات نارىقتارىن ساقتاۋ جونىندە كەلىسىمگە قول جەتكىزدى», دەدى ب.اقشولاقوۆ.
سونداي-اق حاتتامادا ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپتاستىرۋ, ونىڭ جۇمىس ىستەۋى جانە دامۋى قاعيداتتارى ناقتىلانعان. ماسەلەن, تەڭ قۇقىلىق, ءوزارا تيىمدىلىك جانە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەز كەلگەنىنە ەكونوميكالىق زالال كەلتىرمەۋ نەگىزىندەگى ىنتىماقتاستىق جاسالادى. ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ ەكونوميكالىق مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمى ساقتالۋى ءتيىس.
نارىقتىق قاتىناستارعا جانە ادال باسەكەلەستىككە نەگىزدەلگەن تەتىكتەرگە باسىمدىق بەرىلەدى. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرىنە كەدەرگىسىز قول جەتكىزۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن ەسكەرە وتىرىپ, مۇشە مەملەكەتتەر سۋبەكتىلەرى اراسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ساۋداسى جۇزەگە اسىرىلادى. «ەاەو-نىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ مۇشە مەملەكەتتەردىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرىنە جاسالعان شارتتار اياسىندا ءوزارا ەلەكتر ەنەرگياسى ساۋداسىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلەكتر ەنەرگياسىن ناقتى جەتكىزۋدىڭ جوسپارلى ماندەردەن ساعاتتىق اۋىتقۋلارىن رەتتەۋ ءۇشىن تەتىك قۇرۋ كوزدەلەدى. بۇل كەلىسىلگەن كەستەلەردى ساقتاۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى. ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعىن قۇرۋدىڭ اسەرى ءوندىرۋشى جانە بەرۋشى قۋاتتاردى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدان, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءوزارا جانە سىرتقى ساۋداسى كولەمىنىڭ وسۋىنەن كورىنەدى. سونداي-اق ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمدار اراسىندا باسەكەلەستىك ارتادى», دەدى مينيستر.
زاڭ جوباسىنا قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن پالاتا توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بىرىڭعاي ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىن قۇرۋ كەزىندە قازاقستاننىڭ مۇددەسى ەسكەرىلۋى كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. ءماجىلىس سپيكەرى زاڭ جوباسىنىڭ قابىلدانۋىمەن ءبىرتۇتاس ءىرى ەنەرگەتيكالىق جۇيەگە ينتەگراتسيالانۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قۇرىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋدىڭ ەلارالىق قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋعا قۋاتتاردىڭ, بازالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ, سونداي-اق ەاەو مەملەكەتتەرىنىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەرىنە ورتاق تەحنيكالىق ستاندارتتارىنىڭ بولۋى ىقپال ەتەدى. ءماجىلىس توراعاسى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ نازارىن ورتاق نارىققا قاتىسۋشىلاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنا قاتىستى ەرەجەلەردى قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا اۋدارا وتىردى. «بىرىڭعاي ەنەرگيا جۇيەسىن قۇرۋ, ارينە, كەرەك نارسە. وعان ەشقانداي كۇمان جوق. ول – باسەكەگە قابىلەتتى ارتتىرۋ ءۇشىن كەرەك. ول جالپى, وسى سەكتوردى دامىتۋعا جول اشادى. بىراق تا وسى بىرىڭعاي ەنەرگيا جۇيەسىن قۇرعاندا, ەڭ باستىسى, ءوز ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك. ول – وتە ماڭىزدى ماسەلە», دەدى ن.نىعماتۋلين.
ءماجىلىس توراعاسى ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى جەكە ەنەرگەتيكالىق قۋاتتاردى دامىتۋدى تالاپ ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى ەنەرگيا كوزدەرىنە تولىق تەحنيكالىق اۋديت جۇرگىزىپ, ەلىمىزدە 40-50 جىل جانە ودان دا كوپ جۇمىس ىستەپ تۇرعان نەگىزگى ءوندىرۋشى قۋاتتاردى جاڭعىرتۋ بويىنشا ناقتى ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى.
سونىمەن قاتار جالپى وتىرىستا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. قۇجات مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2021 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ازىرلەندى. زاڭ جوباسىن قابىلداۋداعى باستى ماقسات – بيلىكتىڭ وكىلدى تارماعىندا ايەلدەردىڭ جانە جاستاردىڭ, سونداي-اق مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ دا قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە پىكىرىن ەسكەرۋ, ولاردى مەملەكەتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىندە بەلسەندى جۇمىسقا تارتۋ.
بۇل ءتاسىل قوعامداعى الەۋمەتتىك تەڭگەرىمسىزدىكتى جويۋعا باعىتتالعان جانە زاماناۋي سۇرانىمدارعا جاۋاپ بەرەدى. مۇنداي جاعدايلاردا بيلىكتىڭ وكىلدى ورگاندارىن قالىپتاستىرۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ نەعۇرلىم وزەكتى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشۋدە ازاماتتاردىڭ نەعۇرلىم كەڭ ساناتىنىڭ پىكىرىن ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. «مەملەكەتىمىز ساياساتتى قالىپتاستىرۋعا حالىقتى تارتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارادى. 2020 جىلعى مامىردا «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭعا پارتيالىق تىزىمدەردە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30 پايىز كۆوتا ەنگىزۋ جونىندەگى نورمالار ەنگىزىلدى. سول كەزدەن باستاپ ساياسي پارتيالار گەندەرلىك تەڭدىك جانە جاستاردى قولداۋ ماسەلەلەرىن جەتىلدىرۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارا باستادى.
سايلاۋ تىزىمدەرىنە ەنگىزۋ ارقىلى جاس كانديداتتار مەن ايەلدەردى وكىلدى ورگاندار قاتارىنا قوسۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى. كۆوتالاۋ تەتىگى قوعامداعى وزەكتى جانە سەزىمتال ماسەلەلەردى شەشۋ كەزىندە ءارتۇرلى پىكىرلەردى ەسكەرۋ ارقىلى نورما شىعارماشىلىق پروتسەسىندە «قوعامدىق كۇن ءتارتىبىن» قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتتى. وسى تەتىكتى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ 2021 جىلعى جولداۋىندا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردىڭ زاڭنامالىق قىزمەتتە قاتىسۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى. وسى تاپسىرمانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ۇسىنىلعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى ازىرلەندى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى ايەلدەر, 29 جاسقا تولماعان ادامدار جانە مۇگەدەك ادامدار ءۇشىن 30 پايىز كۆوتادان باسقا, ولاردى پارلامەنت ماجىلىسىندە دەپۋتاتتىق مانداتتاردى ءبولۋ كەزىندە ەسەپكە الۋ قاجەتتىلىگىن بەكىتۋدى كوزدەيدى», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان ادىلەت ءمينيسترى قانات مۋسين.
زاڭ جوباسىنىڭ نورمالارى تىنىس-تىرشىلىكتىڭ بارلىق سالالارىندا گەندەرلىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قوعامنىڭ قۇقىقتىق جانە ساياسي مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جول اشادى. سونداي-اق ءارتۇرلى كانديداتتاردى ۇسىنۋ ارقىلى سايلاۋ باعدارلامالارىن ءارتاراپتاندىرىپ, ايەلدەردىڭ, جاستاردىڭ جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ ازاماتتىق ۇستانىمدارىن كورسەتۋگە بەلسەندى ارالاسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونداي-اق جالپى وتىرىستا «ساياسي پارتيالار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى. زاڭ جوباسىن قابىلداۋدىڭ ماقساتى – كۆوتالاناتىن ساناتتاردى وعان مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى ەنگىزە وتىرىپ كەڭەيتۋ. ايەلدەردى, جاستاردى جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى ەلدەگى ساياسي ماسەلەلەرگە بەلسەندى تارتۋ نورما شىعارۋ پروتسەسىنە قاتىسۋ ارقىلى ەلدىڭ نەعۇرلىم وسال جانە پروبلەمالىق ماسەلەلەرىن شەشۋدە وسى ساناتتاردىڭ پىكىرىن ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان باسقا, دەپۋتاتتىق مانداتتاردى ءبولۋ كەزىندە ايەلدەردى, جاستاردى جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى مىندەتتى تۇردە قوسۋ الەۋمەتتىك ارتىقشىلىقتارعا يە. سونىمەن ساياسي لاۋازىمنىڭ وسى ساناتتارىمەن اينالىسۋ الەۋمەتتىك-ساياسي, قۇقىقتىق ماسەلەلەردى شەشۋدە ولاردىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءومىردىڭ بارلىق سالالارىنداعى بەلسەندىلىكتى جانە قوعامنىڭ ودان ءارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن ارتتىرادى.
سونىمەن قاتار وتىرىس بارىسىندا پالاتانىڭ كوميتەتتەرى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى يادرولىق ماتەريالداردى, راديواكتيۆتى ماتەريالداردى, راديواكتيۆتى قالدىقتاردى جانە رادياتسيالىق-قاۋىپتى زاتتاردى زاڭسىز وتكىزۋدى بولعىزباۋداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى.
جيىن سوڭىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادى.