ەدينبۋرگ/جەنەۆا. اقش پەن باتىس ەلدەرىنىڭ ساربازدارى اۋعانستاننان شىعارىلعانىنا دا ءتورت ايدان استى. «تاليبان» ەلدى باقىلاۋعا العان كەزدە باتىستاعى مەملەكەتتەر ارنايى رەيستەر جالداپ, بوسقىنداردى قابىلداۋ ەرەجەلەرىن جەڭىلدەتىپ, قاراجات ءبولۋ ارقىلى بىرنەشە مىڭ اۋعاندى قاۋىپسىز جەرگە جەتكىزدى. ايتسە دە ەلدە قالعاندار – «تاليباندى» جاقتايتىنى بار, جاقتامايتىنى بار, الەمنىڭ قالعان بولىگىنەن اجىرادى.
شەتەلدەردە اۋعانستانمەن اراداعى حالىقارالىق بانكتىك ترانزاكتسيالار مەن ساۋدا توقتاتىلعان-دى. نەگىزىنەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ تالابىنا سايكەس, بۇعان دەيىنگى 20 جىلدا ورناتىلعان تەرروريزمگە قارسى ەرەجەلەردىڭ كەڭ اۋقىمىن ەنگىزۋ ارقىلى قول جەتكىزىلدى. سونىڭ سالدارىنان اۋعانستاننىڭ مەملەكەتتىك سەكتورىندا جالاقى ازايىپ, ەكونوميكاسى قۇلدىراپ كەتتى. كوپتەگەن دامۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن جوبالار قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىنە قاراماستان قىزمەتى شەكتەلىپ, توقىراۋعا ۇشىرادى.
اۋعان قىسىنىڭ قاقاعان مەزگىلىندە باعا شارىقتاپ, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى كۇشەيە ءتۇستى. ەلدەگى مەكتەپتەر, ەمحانالار مەن اۋرۋحانالار جۇمىسىن توقتاتتى. وسىلايشا, اۋعان حالقىنىڭ كومەككە مۇقتاجدىعى كوبەيگەن تۇستا ولارعا ءتىپتى قاراپايىم ماسەلەدە قول ۇشىن سوزاتىندار ازايدى. بۇل «تاليبان» بيلىگىنە قىمباتقا ءتۇسىپ تۇر.
حالىقارالىق گۋمانيتارلىق كومەك قىزمەتكەرلەرى مەن اۋعان قاۋىمداستىعى ازىق-ت ۇلىك كومەگىن, ەمحانالار جۇمىسىن جانە ۇلدار مەن قىزداردىڭ مەكتەپتە ءبىلىم الۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بار كۇشىن سالىپ جاتىر. بىراق قيىندىقتار وتە كوپ. اۋعاندىقتار قازىر كەدەيشىلىكپەن, ءتىپتى اشارشىلىقپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر.
مۇنداي احۋال جالعاسا بەرسە, بيىل بۇكىل ەل اۋىر كەدەيلىككە دۋشار بولادى. وسى قىستىڭ سوڭىنا قاراي بۇكىل ەل, حالىقتىڭ 97 پايىزى سىرتتان كومەك كەلمەسە, اشارشىلىققا ۇشىراۋى مۇمكىن.
الەمنىڭ قالعان بولىگى, اسىرەسە دامىعان ەلدەر ەسىكتى تارس جاۋىپ الىپ, كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلە جاتقان تراگەديانى ۇمىتىپ كەتە الامىز دەپ ويلاماۋى كەرەك. ادامگەرشىلىكتى بىلاي قويعاندا, اۋعانستاننىڭ كۇيرەۋى سالدارىنان بولاتىن تۇراقسىزدىق جاقىن ماڭداعى مەملەكەتتەردىڭ بارىنە دە سەزىلەدى. كوپتەگەن اۋعاندىق جاقسى ءومىر ىزدەپ, بولاشاقتى شەتەلدەن ىزدەۋى مۇمكىن. ال تابىسى تاۋسىلعان فەرمەرلەر وتاندىق ەسىرتكى اينالىمىن كۇشەيتىپ جىبەرەدى.
سوندىقتان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مەن حالىقارالىق كومەك اگەنتتىكتەرى اۋعانستاندى تىعىرىقتان شىعارۋ ءۇشىن قاجەتتى قاراجاتتى جيناۋعا تىرىسۋى ءتيىس. «تاليبان» باسشىلىعىنا سالىنعان سانكتسيالار كۇتپەگەن جەردەن كومەك اگەنتتىكتەرىنىڭ قاراجات جيناۋ جانە جۇمساۋ قابىلەتىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. دەگەنمەن قازىرگى كەزدە مۇنداي شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋعا قادام جاسالا باستادى.
ارينە, اۋعان قىزدارىنىڭ ءبىلىم الۋىن قولداۋ وتە دۇرىس. بىراق جاقىندا لوندون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ جانە افريكاتانۋ مەكتەبىنىڭ اۋعان ساراپشىسى ورزالا نەمات ايتقانداي, قىزداردى ءتىرى قالدىراتىن نەگىزگى قىزمەتتەرگە – تاماق, سۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرىنە كومەك كورسەتۋدەن باس تارتۋ دۇرىس ەمەس.
اۋعانستاندىق كوزقاراسپەن قاراساق تا, باتىس ساياساتكەرلەرىنىڭ جەكە مۇددەلەرى تۇرعىسىنان قاراساق تا, قازىرگى كۇيزەلىستىڭ اقىرى وتە قورقىنىشتى. حالىقارالىق قوعامداستىق باسىن «قۇمعا تىعىپ الماي», ارەكەت ەتۋى قاجەت. «تاليبانداردى» قولداماي-اق اتقارىلاتىن ءۇش باعىت بار.
بىرىنشىدەن, اقشا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك. بۇۇ 2022 جىلى اۋعانستانداعى ەڭ وسال توپتاعى ادامدارعا كومەكتەسۋ ءۇشىن 4,5 ميلليارد دوللار جيناۋعا تىرىسادى. وسىنداي قادام ارقىلى ازىق-ت ۇلىككە, باسپاناعا, ءدارى-دارمەككە جانە قورعاۋعا مۇقتاج 21 ميلليوننان استام ادامعا كومەك كورسەتىلەدى. مۇنداي سومانى حالىقارالىق قوعامداستىق تابا الاتىنى ءسوزسىز. جىل باسىندا وسىعان وراي وتكىزىلەتىن كونفەرەنتسيا اتالعان ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋعا كومەكتەسپەك.
بۇعان قوسا, جاقىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى گۋمانيتارلىق قىزمەتتى كەيبىر «تاليبان» مۇشەلەرىنە سالىنعان سانكتسيالار رەجىمىنەن بولەك قاراستىراتىن قارار قابىلدادى. بۇل شارا قارجى ينستيتۋتتارى مەن كوممەرتسيالىق سۋبەكتىلەرگە گۋمانيتارلىق ۇيىمدارعا قولداۋ كورسەتكەن كەزدە قولدانىستاعى سانكتسيالاردى بۇزبايتىنىنا زاڭدى كەپىلدىك بەرەدى. ەلدەر مەن قارجى ينستيتۋتتارى جاڭا مۇمكىندىكتى بارىنشا پايدالانۋى كەرەك. ەندىگى جەردە شەگىنەرگە جول جوق.
ەكىنشىدەن, دونورلىق قارجىلاندىرۋدى پايدالانۋدى يكەمدەۋ كەرەك. مىسالى, دۇنيەجۇزىلىك بانكتە اۋعانستانعا ارنالعان 1,5 ميلليارد دوللار سەنىمگەرلىك قورى بار. سونداي-اق جاقىندا 280 ميلليون دوللار اۋدارۋعا كەلىسكەنىن جاريالادى. قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى دەنساۋلىق ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بۇۇ بالالار قورىنا (يۋنيسەف), كەلەسى بولىگى دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىنا بەرىلەدى. ەندى بيىلعى قىستا اۋعان حالقىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن بۇكىل قوردى قايتا قاراۋ كەرەك.
سونداي-اق دونورلىق قارجىلاندىرۋدى بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن تولەۋگە جانە اۋعاندىق مەكەمەلەردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سەكىلدى نەگىزگى قىزمەتتەردى كورسەتۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولادى. بىراق بۇل «تاليباندى» قولداۋ رەتىندە قاراستىرىلماۋى كەرەك. ماڭىزدى مەملەكەتتىك فۋنكتسيالارعا جاسالعان مۇنداي قولداۋ اۋعاندىقتاردىڭ بولاشاققا ءۇمىتىن وياتىپ, ءوز ەلىندە قالۋعا جول اشادى. قاڭىراپ قالعان مەملەكەت, كەرىسىنشە, ازاپ پەن تۇراقسىزدىقتىڭ كىلتى.
ۇشىنشىدەن, حالىقارالىق قوعامداستىق اۋعانستانعا قاتىستى ۇستانىمىن ناقتى ءبىلۋى كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا الەم «تاليبان» رەجىمىنەن نە كۇتەتىنىن ناقتى انىقتاماي-اق ونىڭ ءتۇرلى حالىقارالىق نورمالارعا ساي بولۋىن كۇتەدى. ال «تاليبان» ۇيىمى مۇنى ورىنداۋعا ىنتالى ەمەس نەمەسە ولاردىڭ نيەتتەرى قانداي ەكەنى تۇسىنىكسىز.
مۇنداي ءتاسىل ءىس جۇزىندە ساتسىزدىككە اكەلەدى. حالىقارالىق قوعامداستىق ءوز تالاپتارىن ناقتى ءارى قابىلداناتىنداي ەتىپ قويۋى كەرەك. سونىمەن قاتار الدەقايدا بەلسەندى ارەكەت ەتكەنى ءجون. بۇعان كەيبىر ەكونوميكالىق سانكتسيالاردى جەڭىلدەتۋ نە الىپ تاستاۋ نەمەسە دامۋعا ۇزاق مەرزىمدى كومەكتى بىرتىندەپ قايتا ەنگىزۋ كىرەدى. ونىڭ ورنىنا حالىقارالىق قوعامداستىقتى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەلەردى ورىنداۋدى, سونىڭ ىشىندە ايەلدەر مەن قىزداردىڭ قۇقىقتارىن ىلگەرىلەتۋدى سۇراي الامىز.
بۇل قادامداردى «تاسپەن ۇرعاندى اسپەن ۇرعانداي» جومارت ارەكەت دەپ قاراستىرۋعا بولمايدى. الەم اۋعانستان حالقىنا قاجەتتى قولداۋدى كورسەتۋى كەرەك. ويتكەنى ساتسىزدىكتىڭ سالدارىن – قيىندىقتىڭ ازابىن ولار جالعىز تارتپاۋى ءتيىس.
گوردون براۋن,
ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى
پرەمەر-ءمينيسترى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جاھاندىق ءبىلىم بەرۋ جونىندەگى ارنايى وكىلى جانە جاھاندىق ءبىلىم بەرۋ مۇمكىندىكتەرىن قارجىلاندىرۋ جونىندەگى حالىقارالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى
مارتين گريففيتس,
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ گۋمانيتارلىق ىستەردى ۇيلەستىرۋ كەڭسەسىنىڭ توتەنشە جاعدايدا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋشىسى جانە باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org