مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنتتە سويلەگەن سوزىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ۇكىمەت پەن اكىمدەر ءۇشىن باستى باسىمدىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى, ويتكەنى نارىقتا ونىمدەر جەتكىلىكسىز بولسا, ەشقانداي شارالار ينفلياتسيانى ۇستاپ تۇرۋعا كومەكتەسپەيدى.
«كوپتەگەن جىل بويى جوعارى ينفلياتسيا ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ باستى پروبلەماسى بولىپ كەلۋدە. بۇل ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتەدى. بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويىپ, باعالار مەن حالىقتىڭ ينفلياتسيالىق كۇتۋلەرىن تۇراقتاندىراتىن كەز كەلدى. ينفلياتسيانى 2025 جىلعا قاراي 3-4% نىسانالى دالىزدە تومەندەتۋ بويىنشا جوسپارلى جۇمىس قاجەت. ۇكىمەت ۇلتتىق بانكپەن جانە «اتامەكەن» پالاتاسىمەن بىرلەسىپ ينفلياتسيانى باقىلاۋ جونىندە شارالار كەشەنىن ازىرلەۋگە ءتيىس. ول يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋ, ارتىق دەلدالدىقتى ازايتۋ شارالارىن جانە اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ قۇرالدارىن قامتۋعا ءتيىس», دەدى پرەزيدەنت.
ءدال وسى كۇندەرى ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىنداعى ازىق-ت ۇلىك جاعدايىنىڭ حالىق ءۇشىن توتەنشە سيپاتى بار دەپ تۇسىنەمىز. ويتكەنى بۇرىنعى ۇكىمەتتەر بۇل ماسەلەگە دۇرىس ءمان بەرمەي كەلدى. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىك باعاسى جىلدان-جىلعا شارىقتاپ, حالىق نارازىلىعىنىڭ تۋىنداۋىنا اسەر ەتكەن باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولدى. ەندەشە, بۇل ماسەلەدە جاڭا ۇكىمەتتەن جاڭا قادامدار كۇتەتىنىمىز انىق. ال ازىرگە پروبلەمانى ەڭسەرۋدەگى ونىڭ قولىنداعى قۇرالدار كوپ ەمەس.
مۇنى جاڭا پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ ءوزى ايتىپ, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ الدىندا توتەنشە سيپاتى بار كوپتەگەن جۇمىس تۇرعانىن اتاپ كورسەتتى. «بۇكىل ەلىمىزدىڭ باسىنا اۋىرتپالىق ءتۇسىپ تۇرعان قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ زور سەنىمىن اقتاۋىمىز كەرەك. ءبىز – ۇكىمەتتىڭ جاڭا قۇرامى, حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا, ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن ساقتاۋعا جانە پاندەميانى ەڭسەرۋگە, لاڭكەستەر مەن بۇزاقى-توناۋشىلار كەلتىرگەن وراسان شىعىندى قالپىنا كەلتىرۋگە, ەلىمىزدى جاپپاي داعدارىستان شىعارۋعا باعىتتالعان پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى اياماي جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت».
پرەمەر-مينيستر ۇكىمەتتىڭ العاشقى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە وسىلاي دەي كەلىپ, مۇنىڭ وسىنداي اسا اۋىر جاعدايدا ءالى ەشقانداي ۇكىمەتتىڭ الدىندا بولىپ كورمەگەن وتە كۇردەلى دە اۋقىمدى مىندەت ەكەنىن, حالىق وزدەرىنىڭ جۇمىسىنان ناقتى ناتيجە كۇتەتىنىن اتاپ كورسەتتى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ۇكىمەتكە قيىندىقتاردى ەڭسەرۋگە كوپ ۋاقىت بەرىلىپ وتىرعان جوق. ويتكەنى حالىق ەلىمىزدە قازىرگى ءجۇرىپ جاتقان وزگەرىستەردەن جاعىمدى جانە شۇعىل جاڭالىقتار كۇتەدى. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى سەكىلدى اسا ماڭىزدى ماسەلەدە جۇرگىزىلەتىن جۇيەلى رەفورمالار ءوز الدىنا, سونىمەن قاتار قازىردىڭ وزىندە بىرقاتار توتەنشە شاراعا بارۋعا تۋرا كەلەتىندەي. سونىڭ العاشقى نىشانى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆتىڭ اۋزىمەن العاشقى وتىرىستا ايتىلىپ تا قالدى. «مينيسترلىك مىناداي جەدەل شارالار قابىلدادى: 2022 جىلعى 1 شىلدەگە دەيىنگى مەرزىمگە 125 مىڭ توننا كۇنباعىس تۇقىمى مەن 110 مىڭ توننا كۇنباعىس مايى ەكسپورتىنا ساندىق شەكتەۋلەر ەنگىزۋ; كارتوپ پەن ءسابىزدى ەكسپورتتاۋعا 3 اي مەرزىمگە تىيىم سالۋ; ءىرى قارا مال مەن ۇساق مالدى ەكسپورتتاۋعا 6 اي مەرزىمگە تىيىم سالۋ. سونداي-اق نان باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا قاڭتاردان باستاپ ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى الەۋمەتتىك نان ءوندىرۋ ءۇشىن وڭىرلەرگە وتكىزەتىن استىق قۇنى سۋبسيديالانادى. بۇل تەتىك ازىق-تۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسىنىڭ ىشكى نارىققا استىقتى نارىقتاعىدان تومەن باعامەن وتكىزۋ شىعىستارىن وتەۋدى كوزدەيدى», دەدى ول.
ارينە, مۇندا ايتىلعان شەكتەۋ شارالارى قازىرگى قيىندىقتان تۇبەگەيلى شىعىپ كەتۋگە لايىق جۇيەلى جول ەمەس. ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ونىڭ بارلىق الەۋەتى اشىلۋى ءتيىس جانە ول سالادا ەڭبەك ەتەتىن كوپتەگەن شاعىن شارۋاشىلىقتىڭ كوكەيدەگى مۇددەسىن ءدوپ باساتىنداي ءادىل جولدى بەلگىلەۋ قاجەت. ولاردىڭ وندىرگەن ونىمدەرى ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىندا ءوتىمدى بولىپ, بازارلار مەن ساۋدا دۇكەندەرىندە مولىنان ورىن الۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىنە نۇقسان كەلمەي, كەرىسىنشە مولايىپ, سىرتتان مول قارجى تۇسىرۋگە قابىلەتتى بولۋى كەرەك. ءتۇبى ەكسپورت دۇرىس جولعا قويىلماي, جەر رەسۋرستارىنا وتە باي قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى دۇرىستاپ العا باسا المايدى. دەگەنمەن ۇكىمەتتىڭ قازىرگى كەزدەگى كۇردەلى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىن باعاسى قولايلى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن تەزدەتىپ قامتىپ, حالىق نارازىلىعىنا جول بەرمەۋ.
وسىعان وراي ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى باعانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك رەزەرۆتەن ىشكى نارىققا 500 مىڭ توننا استىق جىبەرەتىن بولدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, 2021 جىلعى ەگىننەن فورۆاردتىق ساتىپ الۋ باعدارلاماسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى 930 مىڭ توننا كولەمىندە استىق رەسۋرستارىن قالىپتاستىردى. ونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك بيدايىنىڭ قورى 880 مىڭ تونناعا جەتتى.
الەۋمەتتىك نان باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ ۇن تارتۋ كومبيناتتارىنا جەڭىلدەتىلگەن باعامەن 275 مىڭ توننا بيداي ساتۋدا.
بۇدان باسقا, ەلىمىزدىڭ قۇس جانە مال شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىنا جەممەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن شامامەن 235 مىڭ توننا استىق پەن كەبەك جىبەرىلەدى.
سونىمەن قاتار ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى 14 قاڭتاردا فورۆاردتىق ساتىپ الۋ باعدارلاماسى بويىنشا كوكتەمگى-جازعى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىن قارجىلاندىرۋعا وتىنىمدەر قابىلداۋدى اشتى. بۇل تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلادى.
«وسى جىلى الدىن الا قارجىلاندىرۋ سوماسىن 80 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانۋدا, بۇل وتكەن جىلدىڭ دەڭگەيىنەن ەكى ەسە ارتىق. سالىستىرۋ ءۇشىن, كوكتەمگى كەزەڭدە اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنە 2020 جىلى بولىنگەن وسى باعدارلاما بويىنشا الدىن الا تولەم سوماسى 24,4 ملرد تەڭگەنى, 2021 جىلى شامامەن 40 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ال بيىل بۇل سان تاعى ەكى ەسە ءوسىپ, 80 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن بولادى», دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
بۇدان باسقا ساتىپ الىناتىن داقىلداردىڭ تىزبەسى ون اتاۋعا دەيىن كوبەيەدى. وعان جۇمساق بيداي, قاتتى بيداي, ارپا, س ۇلى, كۇنباعىس, زىعىر, راپس, سويا, قاراقۇمىق جانە جۇگەرى كىرەدى. قارجىلاندىرۋعا قۇجاتتار تاپسىرۋ ءۇشىن فەرمەرلەر ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنىڭ وبلىستىق وكىلدىكتەرىنە حابارلاسۋى نەمەسە fcc.kz. سايتىندا ونلاين ءوتىنىم بەرۋى قاجەت.
مىنە, وسىنداي جاعدايدا وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋ ءۇشىن استىق تاسىمالىمەن اينالىساتىن «استىق ترانس» اق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ قۇنىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا 2022 جىلعى 30 ماۋسىمعا دەيىن رەسپۋبليكاىشىلىك قاتىناستا استىق تاسىعىش ۆاگونداردى ۇسىنۋ ءتاريفىن كوتەرمەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. سونىمەن قاتار «استىق ترانس» اق توتەنشە جاعدايدىڭ ارەكەت ەتۋ كەزەڭىندە ۆاگونداردىڭ نورماتيۆتەن تىس بوس تۇرعانى ءۇشىن تۇراقسىزدىق ايىبىن ەسەپتەۋ ءىسى دە توقتاتىلا تۇراتىنىن حابارلادى.
تاعى ءبىر اتاپ كورسەتەرلىك ماسەلە, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا اشىقتىق پەن ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جەكە تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى جانە قازاقستاننىڭ بارلىق جەر پايدالانۋشىلارى كومپانيالارىنىڭ اتاۋلارى 1 قاڭتاردان باستاپ مەملەكەتتىك جەر كاداسترىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىندە (مجك ااج) اشىق قولجەتىمدىلىكتە بولۋى ءتيىستى ەدى. الايدا 3 قاڭتاردا بۇل قىزمەت پايدالانۋشىلاردىڭ ۇلكەن اعىمىنا بايلانىستى ساتسىزدىككە وراي جۇمىسىن توقتاتقان ەكەن. نەگە؟
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى مۇرات تەمىرجانوۆ وسى ماسەلەگە وراي Facebook پاراقشاسى ارقىلى تۇسىنىكتەمە بەردى. «بىرنەشە كۇن بويى تەحنيكالىق جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر, جاقىن ارادا بارلىق پروبلەما شەشىلەتىنىنە جانە مجك ااج جۇمىس ىستەيتىنىنە سەنىمدىمىن. بارلىعىڭىزدان شىن نيەتپەن كەشىرىم سۇرايمىن!» دەپ جازدى م.تەمىرجانوۆ. ونىڭ اقپاراتى بويىنشا, كوميتەت ەسكەرتۋلەردى ەسكەرە وتىرىپ, بارلىق مۇددەلى تاراپتارمەن («ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» كەاق, «ۇات» اق جانە باسقالار) قاتەلەر بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە. «تاريحي ماسەلەلەر» بولعاندىقتان, دۇرىس ەمەس ەنگىزۋ جانە/نەمەسە ءبىر جەردە ءتىپتى دۇرىس ەمەس مالىمەتتەر بولعاندىقتان, بازانى جاڭارتۋ ۇزاق ۋاقىتتى الادى», دەپ ءتۇسىندىردى ول.
ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن رەفورمالاۋ باعىتىندا بۇل وتە ماڭىزدى ماسەلە. سوندىقتان اتالعان اشىق جۇيە كوپ كەشىكپەي دۇرىس جۇمىس ىستەيدى دەپ ويلايمىز. مۇنى حالىق تا كۇتىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنت ءماجىلىسى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىن دە قوزعادى. 2021 جىلى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى وسى سالاعا تەرەڭ تالداۋ جۇرگىزىپ, جىلدار بويى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرۋ سحەمالارىن انىقتاعانى بەلگىلى. ناتيجەسىندە, 60-تان استام قىلمىستىق ءىس قوزعالدى, بۇل بويىنشا زالال 2,6 ملرد تەڭگەدەن استى. قازىر سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. «مەن بۇعان دەيىن سۋبسيديالاۋ ادىستەرىن قايتا قاراۋدى تاپسىردىم. بۇل جۇمىستى مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك ورىنداۋ كەرەك. ءبىز سۋبسيديالارعا قولجەتىمدىلىكتى جەڭىلدەتىپ, ولاردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. انىقتالعان بۇزۋشىلىقتاردىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ ماڭىزدى», دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن سالانى مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىن تۇزەتۋ بويىنشا ۇسىنىستار دايىندالدى, ولار, ەڭ الدىمەن, قولداۋ تەتىكتەرىن وڭايلاتۋعا, باعىتتارىن وڭتايلاندىرۋعا, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ مولشەرى مەن نىساندارىنا قاراماستان, بارلىق سۋبەكتىلەر ءۇشىن تەڭ قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالادى. سونداي-اق سۋبسيديا الۋشىلار ناقتى ينديكاتيۆتىك كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ تۋرالى قارسى مىندەتتەمەلەردى مىندەتتى تۇردە قابىلدايتىن نورما ەنگىزىلەدى. «ۇسىنىستاردى قازىرگى ۋاقىتتا قۇرىلعان اگروونەركاسىپتىك كەشەندى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى جۇمىس توبى قاراۋدا, وعان سالالىق قاۋىمداستىقتار مەن وداقتاردىڭ, اگروبيزنەستىڭ, عىلىمنىڭ, مۇددەلى مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى كىردى. قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىس توبىنىڭ ءۇش وتىرىسى ءوتتى», دەدى مينيستر ە.قاراشوكەەۆ.
وسى رەتتە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى سۋبسيديالاردىڭ ادىلەتتى ءبولىنۋى مەن دۇرىس يگەرىلۋىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن يەلەنۋ جانە يگەرۋ ءىسىنىڭ اشىقتىعىن, قۇرعاقشىلىق تۋرالى بولجامداردىڭ نەعۇرلىم ناقتى جۇرگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەلىمىزدەگى عارىشتىق مونيتورينگ جۇيەسى مەن جەردى قاشىقتان زوندتاۋ ءىسىن كەڭىنەن پايدالانۋى ءتيىس. جەرى مول, حالقى از قازاقستان جاعدايىندا قازىرگى قولدا بار عارىش ونەركاسىبى مەن ونىڭ مونيتورينگ جانە جەردى قاشىقتان زوندتاۋ جۇيەسى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جۇمىستاردى العا باستىرىپ, زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ جولىن كەسە الادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇكىمەت پەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاراپىنان ەسكەرتۋلەر بولسا دا بۇل ماسەلەگە دۇرىس ءمان بەرمەي كەلدى. ءىستى بۇدان ءارى كەشىكتىرە بەرۋدىڭ ەشبىر رەتى جوق دەپ ويلايمىز.