وتاندىق عالىمدار مەن ساراپشىلار وسى ۋاقىتقا دەيىن ەل تۇرعىندارى اراسىندا نارازىلىق الەۋەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن بولجاعان بولاتىن. نارازىلىق بەلگىلەرى قىمباتشىلىق اكەلگەن الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تومەندىگىمەن بايلانىستىرىلدى. دەگەنمەن, نارازىلىق شارالارىنا سىرتتان وزگە ەلدەردىڭ ازاماتتارى, ونىڭ ىشىندە شەتەلدە دايارلاعان تەرروريستىك توپتاردىڭ تارتىلاتىنىن ەشكىم بولجاعان جوق.
سۇيىلتىلعان تابيعي گازدىڭ كەنەتتەن قىمباتتاۋىنا بايلانىستى جاڭاوزەن قالاسىندا باستالعان شەرۋ ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ايماقتارىندا جالعاسقانىن بىلەمىز. الدىمەن ەكونوميكالىق تالاپتار ايتىلىپ, كەيىن ساياسي تالاپتار مەن وزگەرىستەر قويىلعان شەرۋ بارلىق جەردە بەيبىت تۇردە باستالدى. دەگەنمەن, بەيبىت شەرۋدى كوزدەگەن حالىققا كۇتپەگەن جەردەن بۇزاقىلاردىڭ قوسىلۋى نارازىلىق شارالارىنىڭ تۇپكى ماقساتىن جويدى. راسىندا, بەيبىت شەرۋشىلەر اراسىندا جۇيەلى, ناقتى تالاپتاردىڭ بولماعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. بىراق حالىقتىڭ كۇيزەلىسكە تۇسكەنىن, الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ ناشارلاعانىنان وسىنداي قادامعا بارعانىن بارشامىز ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. اتالعان نارازىلىق شارالارىنا ب ۇلىكشىلەردىڭ تارتىلعاندىعى قىنجىلتادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساۋ ارەكەتى, تەرروريستىك سوعىس رەتىندە باعا بەرۋى بارلىعىمىزدى ويلاندىرۋى كەرەك.
قاڭتاردىڭ باسىندا بولعان جاعداي ەلىمىزدىڭ شىنايى احۋالىن كورسەتتى. ۇكىمەت وتستاۆكاعا كەتىپ, كەيىن قايتا جاساقتالدى. پرەزيدەنتتىڭ توتەنشە جاعداي رەجىمىندە جاسالعان ۇندەۋلەرىنەن تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ قاجەتتىلىگى بايقالىپ تۇر. پرەزيدەنتتىڭ ءماجىلىس وتىرىسىندا سويلەگەن ءسوزىن, ۇسىنىستارىن قوعام مۇشەلەرىنىڭ بارلىعى تىڭدادى. ماسەلەلەردىڭ باسىم بولىگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالا مەن جاڭا ساياسي رەفورمالاردى قامتىدى.
كوزگە كورىنگەنى, كۇشتىك قۇرىلىمدارمەن قاتار الەۋمەتتىك احۋالعا جاۋاپتى بارلىق ورگانداردىڭ جۇمىسى سىنعا الىندى. وسى ولقىلىقتاردى جويۋ ءۇشىن تاپسىرمالار بەرىلدى. ەڭ باستىسى, قوعام مۇشەلەرىن الاڭداتاتىن جانە ورشەلەندىرەتىن ماسەلەلەرگە ءمان بەرىلىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارۋىنا اكەلەتىن تاپسىرمالار ايتىلدى.
پرەزيدەنت كوتەرگەن قوعامداعى تەڭسىزدىك ماسەلەسى وتە ماڭىزدى. قازىرگى قوعامدا بايقالىپ وتىرعان تەڭسىزدىك كوبىنەسە سول قوعامنىڭ ءوزىن ءوزى تانىتۋ مۇمكىندىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋدەگى جەتىستىكتەرىنە ىقپال ەتەتىن جاناما ءونىم بولىپ سانالادى. ماسەلەن, تەڭسىزدىك تۇتىنۋ قاجەتتىلىكتەرى مەن تابىس مۇمكىندىكتەرىنە اسەر ەتىپ, ازاماتتاردىڭ تۇتىنۋشىلىق قالاۋىن شەكتەيدى. تۇرعىندار تاۋەكەلدى نەمەسە قاۋىپتى كاسىپتى اتقارۋعا قاتىستى ءوز قالاۋىن تاڭدايدى. تەڭسىزدىك رەفورماسىنىڭ ساياسي ماسەلەسى مۇمكىندىكتەر تەڭسىزدىگىن تۇزەتۋمەن بايلانىستى.
پرەزيدەنت ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى باسىمدىعى رەتىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن اتادى جانە ونى الداعى ءۇش جىلدا شەشۋىن تاپسىردى. بۇل جاھاندىق الەۋمەتتىك ماسەلە بولعاندىقتان ونىڭ شەشىمىن تابۋ ماڭىزدى. ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى جاعدايلارىن تەز جانە ناقتى انىقتاۋ قيىن مىندەت. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ناشار ەلدەردە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قۇلاقتاندىرۋ جانە باقىلاۋ جۇيەلەرى بولعانىمەن, ونىڭ بارلىق كۇردەلىلىگىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ادىستەمەلەر جوق. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ەكى نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنە ءمان بەرگەنىمىز ءجون: ازىق-ت ۇلىكتى تۇتىنۋ بەلگىلەرى جانە تاماقتانۋ راتسيونى الۋاندىلىعىنىڭ سيپاتتارى. بۇل ءۇشىن حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعى, جەردى پايدالانۋ, توپىراق ساپاسى, اۋرۋحانالار مەن مەكتەپتەردىڭ جاعدايى, زورلىق-زومبىلىق وقيعالارىنىڭ ىقتيمالدىعى, سۋ جولدارىنىڭ بولۋى, ازىق-ت ۇلىك باعاسى, مەتەورولوگيالىق دەرەكتەر سىندى ت.ب. ماسەلەلەردى ءبىلۋ ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, نارىقتا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى مول بولماسا, ينفلياتسيانى ۇستاپ تۇرۋعا ەشقانداي شارا كومەكتەسپەيدى. مالىمدەمەدە ينفلياتسيانى باقىلاۋ تۋرالى كەشەندى شارالار ۇيىمداستىرىلۋى كەرەكتىگى ايتىلدى. راسىندا وسى ينفلياتسيا مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن تۇسىرەدى. حالىققا قازىر باعانىڭ تۇراقتىلىعى قاجەت بولىپ وتىر.
مالىمدەمەدە الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق ماسەلەسى ءسوز بولدى. بۇل احۋالدى عالىمدار كوبىنەسە الەۋمەتتىك جۇيەنىڭ قورعالماعاندىعى رەتىندە انىقتايدى. شىندىعىندا شىنايى الەۋمەتتىك ومىردە ءابسوليۋتتى تۇراقتىلىق بولۋى مۇمكىن ەمەس. كەيبىر كەزدە بيلىك ورگاندارى ساياسي جانە الەۋمەتتىك احۋال تۇراقتى دەپ اقپارات بەرۋى قاتە باعا دەپ ويلايمىز. ويتكەنى كەز كەلگەن قوعامدا ارقاشان الەۋمەتتىك جۇيەلەر ىشىندە جانە ولاردىڭ اراسىندا تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋى ورىن الادى, ناقتىلى نەمەسە الەۋەتتى تۇراقسىزدىقتىڭ كورىنىستەرى بولادى. دەمەك, لوگيكاعا سايكەس الەۋمەتتىك جۇيەنىڭ تۇراقسىزدىعى ونىڭ تۇراقتىلىقتان جانە وزگەرمەلى جاعدايلارعا سايكەس دامۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعان كۇيى بولىپ تابىلادى. بۇل جاعدايدا قوعامنىڭ جويىلۋىنىڭ ۇلكەن قاۋپى بار.
پرەزيدەنت شەنەۋنىكتەردىڭ ازاماتتارمەن ديالوگ تيىمدىلىگىنىڭ بۇرىنعىسىنشا تومەن ەكەنىن اتادى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى حالىقپەن قارىم-قاتىناس جاساۋدى بىلمەيدى, كەيدە قورقادى. بۇل راس پىكىر, ويتكەنى كوزىمىزبەن كورىپ ءجۇرمىز. بۇل ديالوگتىڭ بولماۋىنا بايلانىستى حالىق بيلىكتىڭ تۇسىندىرمەلەرىن تىڭداماۋعا دەيىن بارادى. ينتەرنەتتە تارالىپ جاتقان جالعان اقپاراتتارعا سەنۋ باستالادى. بۇل دا ۇلكەن قاۋىپ. ەلدەگى احۋال تۇراقتالدى دەپ اتاعانىمىزبەن, الەۋمەتتىك جەلىلەردە نارازىلىق بەلگىلەرى بار پوستتار, مىنەپ-سىناۋ مەن تالداۋلار ءالى دە وتە كوپ. ونىڭ «وفلاين» نارازىلىققا ۇلاسىپ كەتۋ قاۋپى بار ەكەنىن ۇمىتپاۋ قاجەت. سوندىقتان بيلىك ورگاندارىنىڭ حالىق سەنىمىنىڭ تومەن دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزگەنىن دۇرىس سانايمىز.
مەملەكەت باسشىسى ءبىلىمدى ازاماتتار تۋرالى دا وي قوزعادى. راسىندا ءبىلىمى تومەن ازاماتتار ساياسي سەنىمسىزدىك پەن پوپۋليستىك كوزقاراستارعا بەيىم بولادى, پوپۋليستىك پىكىرلەردى اجىراتا المايدى, قولدايدى جانە سايلاۋدا داۋىس بەرۋدەن قالىس قالادى. «سايلاۋ ءبىزسىز شەشىلىپ قويعان, ءبىزدىڭ داۋىسىمىز قاجەت ەمەس» دەگەن كوزقاراس قاتە. ەگەر ابسەنتەيستەر سانىن ازايتساق, سايلاۋدىڭ شىنايى ناتيجەسى شىعاتىنىنا سەنىم مول. ساياسي ساۋاتتىلىعى تومەن توپ ساياساتكەرلەردى مادەني جاعىنان وزدەرىنەن الىس «وزگەلەر» رەتىندە قاراستىرادى جانە بۇل قابىلداۋ ساياساتكەرلەرگە ناقتى تەرىس باعا بەرۋمەن قاتار جۇرەدى. دەگەنمەن, مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتكەرلەرى حالىققا جاقىن بولۋىمەن قاتار, ولار دا «بيلىكپىز» دەگەن كوزقاراستارىنان ارىلۋى قاجەت. مىنە, قوعامدا قالىپتاسقان وسى احۋال ساياسي نارازىلىقتاردىڭ تۋىنداۋىن تۇسىندىرە الادى. حالىق پەن ساياسي ەليتا اراسىنداعى توسقاۋىلدى جويۋدا ساياساتكەرلەردىڭ «قاراپايىم» ادامداردىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىن سەزبەيدى دەگەن تۇجىرىمىن تۇزەۋ قاجەت. بۇل جويىلماعان جاعدايدا ولاردىڭ لەگيتيمدىگى مەن جۇرگىزىپ جاتقان ساياساتىنا كۇمان تۋىندايدى. حالىق ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ, قارىم-قاتىناس ستيلىنە رەنجىپ, تارتىنشاقتىق پەن ادالدىقتىڭ جوقتىعىنىڭ «سيمۆولى» رەتىندە قاراستىرادى. سونىمەن قاتار ساپالى ءبىلىم العان ادام نارازىلىق شارالارىنا شىعا قويمايدى. شىققان جاعدايدا دا ناقتى ۇسىنىستارىمەن شىعادى نەمەسە ديالوگقا بارادى. ساياسي ساۋات پەن مادەنيەت وسى ءبىلىم ارقىلى بەرىلەدى.
پرەزيدەنت اتاپ وتكەن الەۋمەتتىك كودەكستىڭ قابىلدانۋى الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق مەملەكەت پەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ قاعيدالارىن تۇسىنۋگە ىقپال ەتەدى. بۇل كودەكس قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق قوعامنىڭ نىعايۋىنا اسەر ەتەدى جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارى تۋرالى ءبىلىمىن ارتتىرادى. بۇل تۇستا مەملەكەت باسشىسى قوعامدىق كەلىسىم جانە ونىڭ جاڭا فورماتىنا, قوعامدىق سەنىم ماسەلەلەرىنە ءمان بەرەدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزگە COVID-19 پاندەمياسى مەن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتەر اۋىر اسەر ەتىپ جاتىر. داعدارىس تۋعىزۋعا كاتاليزاتور بولىپ تۇرعان وسى ماسەلەلەر بويىنشا مەملەكەت ارەكەت ەتە السا جانە وزگەرىستەر ءۇشىن مۇمكىندىكتەر جاسالسا, ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارادى. سوندىقتان قوعامدا قالىپتاسقان كوپتەگەن ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان قوعامدىق كەلىسىمنىڭ جاڭا فورماتى قوعامدى وزگەرتۋگە, ەل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا جانە ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋعا ىقپال ەتەدى. تۇرعىندار بيلىككە نەعۇرلىم كوپ سەنىم بىلدىرسە, سوعۇرلىم ولار مەملەكەتتىك ساياساتتى قولدايدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن ءسوزى بويىن ۇرەي بيلەگەن حالىققا سەنىم ۇيالاتتى. پرەزيدەنت جاڭا قازاقستان قۇرۋ باعىتىنداعى ۇكىمەتتىڭ 2022 جىلعا ارنالعان باعدارلاماسىن ازىرلەۋگە ءۇش اپتا ۋاقىت بەردى. حالىق مالىمدەمەدە اتالعانداي, مىندەتتەردىڭ ەسەپ ءۇشىن ەسەپ بەرۋ, باقىلاۋ ءۇشىن باقىلاۋ جۇرگىزۋ تاسىلدەرىن قولدانبايتىندىعىنا سەنەدى. ەندى وسى مىندەتتەردىڭ جۇزەگە اسۋى ۇكىمەتتەگى كادرلارعا بايلانىستى.
مۇرات ناسيموۆ,
ساياسي عىلىمدار كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور, «بولاشاق» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
قىزىلوردا