جىل جابىلار تۇستا ۆەنادا يراننىڭ يادرولىق قارۋ باعدارلاماسى جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ كەزەكتى راۋندى ءوتتى. تولىققاندى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلمەسە دە, ورتاق مامىلەگە كەلۋدەن ءۇمىت مول.
باتىس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلاۋىنشا, يران دەلەگاتسياسى كەلىسسوزگە قاتىسۋشى تاراپتار كەلىسىمنىڭ ۇلگىسىن ازىرلەپ جاتقانىن ايتقان. سونداي-اق رەسمي تەگەران ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزۋگە مۇددەلى ەكەنىن دە جەتكىزگەن.
يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حوسەين امير-ابدوللاحيان كەلىسسوزدەردىڭ الداعى راۋندىندا تەگەران اقش سانكتسيالارىنىڭ جويىلعانىنا كوز جەتكىزگىسى كەلەتىنىن مالىمدەگەن.
«يران مۇنايدى وڭاي جانە ەشبىر شەكتەۋسىز ساتا الاتىن كەزەڭگە جەتۋى كەرەك. وسىلايشا, مۇنايدان تۇسكەن اقشا يراننىڭ بانكتىك شوتتارىنا شەتەل ۆاليۋتاسىمەن اۋدارىلادى», دەدى امير-ابدوللاحيان.
ونىڭ ايتۋىنشا, كەلىسسوزگە قاتىسۋشىلار ەكى بىرلەسكەن جوبا ءماتىنى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. بىرىنشىسىندە كۇشى جويىلۋى ءتيىس اقش-تىڭ سانكتسيالارى ءتىزىمى كورسەتىلمەك. ەكىنشىسى يراننىڭ يادرولىق قارۋ باعدارلاماسىنا قاتىستى. وندا ۋران قورىن قىسقارتۋ جانە جەتىلدىرىلگەن تسەنتريفۋگالاردى پايدالانۋدى توقتاتۋ سەكىلدى قادامدار قامتىلعان.
كەيبىر ساراپشىلار كەلىسىمگە بيىلعى قاڭتاردىڭ اياعى نەمەسە اقپاننىڭ باسىندا قول قويىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. بىراق قاتىپ قالعان مەجە جوق. ۋاعدالاستىق مەرزىمى ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى كەيىنگە شەگەرىلۋى مۇمكىن. ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە گەرمانيا جاعى اسىعۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن ايتادى. ايتسە دە, ماسەلە بىرنەشە اپتادا شەشىلەتىنىنەن ءۇمىتتى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, 2015 جىلدىڭ شىلدەسىندە ۆەنادا يران مەن تاعى التى مەملەكەت – اقش, قىتاي, رەسەي, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىنا» قول قويعان ەدى. كەلىسىم بويىنشا يران تاراپى ۋراندى بايىتۋ باعدارلاماسىن تومەندەتۋگە, ال حالىقارالىق قوعامداستىق تەگەرانعا سالىنعان سانكتسيالاردى جۇمسارتۋعا مىندەتتەمە العان.
اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اق ءۇي تىزگىنىن ۇستاۋعا تالاس كەزىندەگى ءبىر سوزىندە يرانمەن جاسالعان يادرولىق كەلىسىمدى «اپات» دەپ باعالاپ, كەلىسىم يرانعا يادرولىق قارۋلارىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ مالىمدەگەن. پرەزيدەنتتىك لاۋازىمعا كىرىسكەن سوڭ ول بۇل ءسوزدى بەكەرگە ايتپاعانىن ىسپەن كورسەتتى.
وسىلايشا, 2018 جىلى دونالد ترامپ يران يادرولىق كەلىسىمىنەن شىعۋ تۋرالى شەشىمگە قول قويدى. سونداي-اق كەلىسىمنەن شىعىپ قانا قويماي, يرانعا قاتىستى ەڭ قاتاڭ سانكتسيالار قابىلدايتىنىن جەتكىزگەن. كەيىننەن رەسمي ۆاشينگتون اتالعان ەلدەگى بىرنەشە كومپانياعا, جەكە تۇلعاعا قاتىستى ەكونوميكالىق, كەيبىرىنە ءتىپتى ساياسي تىيىمىن ۇدەتىپ جىبەردى. ماسەلەن, يراننىڭ ايماقتاعى ىقپالىنىڭ بەلگىسى سانالاتىن «رەۆوليۋتسيا ساقشىلارىن» تەرروريستىك ۇيىم دەپ سيپاتتادى.
ۆاشينگتون بيلىگى مۇنىمەن توقتاماي, پارسى شىعاناعى توڭىرەگىندە ءوز اسكەرىنىڭ سانىن ارتتىردى. بىلتىر اقش اسكەريلەرى يراندىق بەدەلدى گەنەرال كاسسەم سۋلەيمانيدى درون ارقىلى اتىپ ءولتىردى. مۇنىڭ ءبارى ەكى ەل اراسىنداعى جاعدايدى ۋشىقتىرىپ, يادرولىق كەلىسىم تۋرالى ۇمىتتىرىپ جىبەرۋگە شاق قالعان-دى.
يران دا قاراپ جاتپادى. اقش-تىڭ يراكتاعى بازاسىن اتقىلادى. بىلتىر ەل پارلامەنتى ۋران وندىرىسىنە قاتىستى زاڭ قابىلداپ, ونى بايىتۋ دەڭگەيىن 20 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋگە كىرىستى. 2015 جىلى قابىلدانعان كەلىسىم بويىنشا بايىتۋ مولشەرىن 3,67 پايىزدان اسىرماۋعا ءتيىس. بىراق تەگەران بيلىگى اقش تاراپى سانكتسيالارىن المايىنشا بۇل باعىتتاعى جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەتىنىن جەتكىزدى.
بۇدان بولەك يران ەلدەگى ۋران مولشەرىن 300 كيلوگرامنان اسىرعان. بۇل 2015 جىلعى كەلىسىمگە ساي ەمەس. تاياۋدا عانا بيلىك ءۇش ايدىڭ ىشىندە 55 كيلوگرامم ۋراندى 20 پايىزعا بايىتقانىن مالىمدەدى. ياعني پارلامەنت شىعارعان زاڭدا كورسەتىلگەن مولشەردەن اسىپ تۇسكەن. يراننىڭ ماگاتە-دەگى وكىلى ءوندىرىس كولەمى 40 پايىزعا ارتقانىن حابارلاعان.
پرەزيدەنتتىك ورىنتاققا دجو بايدەن جايعاسقاننان سوڭ, اقش تاراپى يرانمەن اراداعى كەلىسىمدى قايتا جانداندىرۋعا نيەت ءبىلدىردى. ءسويتىپ, كەلىسسوزدەر باستالعان. ۆەناداعى جيىنعا كەپىل ەلدەر رەتىندە فرانتسيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, رەسەي, قىتاي جانە ەۋروپالىق وداق قاتىسادى.
دەگەنمەن كەلىسسوزدەردىڭ كەمشىن تۇستارى بار. «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىنا» سايكەس يران يادرولىق وقتۇمسىققا قاجەت ۋراندى بايىتۋ ءۇشىن ءبىر جىل جۇمساۋى ءتيىس بولاتىن. قازىرگى تاڭدا جاعداي وزگەرگەن. تەگەران ۋراندى بايىتۋدا كوپتەگەن جەتىستىككە قول جەتكىزدى. ەندى ءبىر وقتۇمسىققا قاجەت ءونىمدى الۋ ءۇشىن نەبارى بىرنەشە اپتا عانا كەتەدى.
سوندىقتان يراندى 2015 جىلعى دەڭگەيگە قايتا ورالتۋ قيىننىڭ قيىنى بولماق. بىرىنشىدەن, قازىرگى تاڭدا ەلدە بار بايىتىلعان ۋران قايتا ساقتالادى؟ وعان كىم جاۋاپتى؟ مۇنى دا ناقتىلاۋ قاجەت. بۇرىن يراننىڭ ۋرانى رەسەيگە جەتكىزىلگەن. كەلىسىمگە قاتىسۋشىلار ءبىر نۇسقا رەتىندە وسى ءتاسىلدى قايتالاپ كورۋى مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, تسەنتريفۋگا دەپ اتالاتىن, ۋراندى بايىتۋعا ارنالعان زاماناۋي قۇرىلعىلاردى قايتپەك كەرەك؟ 2018 جىلدان بەرى يران وزىق تەحنولوگيالى بىرنەشە تسەنتريفۋگا ورناتتى. تەگەران بيلىگى ولاردان وڭايلىقپەن باس تارتا قويا ما؟ بۇل دا تالقىلانۋى ءتيىس ماسەلە.
«بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارى» يرانعا ۋراندى 3,67 پايىزعا دەيىن عانا بايىتۋعا رۇقسات ەتەدى. ءىس-جۇزىندە اتالعان ەلدىڭ عالىمدارى رادياتسيالىق ءونىمدى 60 پايىزعا دەيىن بايىتتى. بۇل – اتوم بومباسىن جاساۋعا جەتكىلىكتى مولشەر.
كەيبىر مەملەكەت يراننىڭ زاماناۋي تسەنتريفۋگالارىن جويعانىن قالايدى, بىراق تەگەران بيلىگى ولاردى ساقتاۋدى ءجون كورەدى. مۇنىڭ شەشىمى رەتىندە تسەنتريفۋگالاردى ىسكە قوسۋعا قاجەت كابەلدەر جانە باسقا ەلەكتروندى قوندىرعىلاردى عانا جويۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. بىراق مۇنى جۇزەگە اسىرۋ كوپ ۋاقىت الادى.
ءۇشىنشى ماڭىزدى ماسەلە – اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ (ماگاتە) ءرولى. ۇيىم يراننىڭ يادرولىق مىندەتتەمەلەرىن قانشالىقتى ورىندايتىنىن تەكسەرۋى ءتيىس. بۇعان دەيىن ماگاتە ينسپەكتورلارى يراننىڭ ۋران بايىتۋ نىساندارىنا بارىپ تۇراتىن. بىراق كەيىنگى كەزدە تەگەران ولارعا كىرۋگە قاتاڭ تىيىم سالدى.
كەلىسىمدە بۇل ماسەلە دە قارالاتىنى انىق. يران ينسپەكتورلارعا تولىق جاعداي جاساۋى كەرەك. سونداي-اق يران ماگاتە-گە يادرولىق نىسانداردىڭ ىشىندە ورناتىلعان كامەرالاردى قاراۋىنا رۇقسات بەرۋى كەرەك. قازىرگى تاڭدا تەگەران مۇنى جاسىرىپ وتىر.
ءوز كەزەگىندە يراننىڭ دا قوياتىن تالاپتارى مەن سۇراقتارى بار. بىرىنشىدەن, ەلگە سالىنعان سانكتسيالاردىڭ قايسىسى الىنادى دەگەن ساۋال ۆەناداعى كەلىسسوزدەردە قىزۋ تالقىلاندى. مۇنىڭ ءبىر شەشىمى رەتىندە اقش-تىڭ شەتەلدىك اكتيۆتەردى باقىلاۋ كەڭسەسى يرانمەن بيزنەستى قالاي جۇرگىزۋ كەرەكتىگى تۋرالى نۇسقاۋلار جاريالاۋى ۇسىنىلادى. كەلەسى شەشىم – مۇناي ەكسپورتى بويىنشا كەلىسىمشارتتار جاساۋ نەمەسە شەتەلدىك بانك شوتتارىن اشۋ.
سونداي-اق تەگەران بيلىگى الداعى ۋاقىتتا كەلىسىمنەن اقش-تىڭ قايتادان شىعىپ كەتپەۋىنە كەپىلدىك سۇراپ وتىر. يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترى امير ابدوللاحيان قاراشادا ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارى وكىلى جوزەپ بوررەللمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن كەزدە وسى ماسەلەنى قوزعادى.
الايدا اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەننىڭ زاڭدى تۇردە مۇنداي كەپىلدى بەرە المايتىنى تۇسىنىكتى. ويتكەنى كونگرەستە قازىر يرانمەن اراداعى كەلىسىمدى سىنعا الاتىندار كوپ. ءتىپتى كەيبىر دەموكراتتاردىڭ ءوزى كەلىسسوزدەرگە كۇدىكپەن قارايدى.