سول تۇلعانى قالىپتاستىرۋ كەمەل كەلەشەككە جول اشادى
ادامي كاپيتال دەگەندە – اڭگىمە جاڭا زامان تالابىنا ساي كەلەتىن ادام جونىندە بولىپ وتىر. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى مەن ءححى – عاسىردىڭ باسى بىزدەر ءۇشىن جاڭا زامان بولىپ تابىلادى. ءيا, جاڭا قوعام, جاڭا قوعامدىق قاتىناستار قالىپتاسا باستادى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جانە حالىقتىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ, بىرلىگى مەن ىنتىماعىنىڭ ارقاسىندا جاڭا قازاقستان از ۋاقىتتىڭ ىشىندە بۇكىل الەمگە تانىلدى.
جاڭا زامان جاڭا ادامدى دۇنيەگە اكەلەتىنى تاريحتان بەلگىلى. ەسىمىزگە ءتۇسىرەيىك, قايتا ورلەۋ داۋىرىنەن باستالاتىن جاڭا كاپيتاليستىك زامان, ف.ەنگەلستىڭ سوزىمەن ايتساق, “الىپتاردى قاجەت ەتىپ, الىپتاردى تۋعىزعان زامان” بولدى. سول زاماننىڭ الىپتارى كىم بولعانىن جانە قانداي بولعانىن ءبىز مادەنيەت, فيلوسوفيا, عىلىم تاريحىنان بىلەمىز. سونداي جاڭا ءداۋىردى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءبىز دە باستاپ جاتىرمىز.
جاڭا زاماننىڭ جاڭا ادامى قانداي بولۋى كەرەكتىگىن ءبىز ەلباسىنىڭ قازۇۋ-دە وقىعان دارىسىنەن, سوڭعى كەزدە سويلەگەن سوزدەرىنەن, “قازاقستان جولى” دەگەن ەڭبەگىنەن, “يزۆەستيا” گازەتىندە جاريالانعان ماقالالارىنان انىق اڭعارامىز.
جاڭا ادامنىڭ تۇرپاتى مەن بولمىسى وتباسىندا, مەكتەپتە جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا قالىپتاسادى. دەمەك, بۇل تاريحي مىندەتتى ويداعىداي اتقارۋعا بىزدەردىڭ دە تىكەلەي قاتىسىمىز بار. كوپ نارسە تاربيەگە جانە ءبىلىم بەرۋ ىسىنە بايلانىستى. قوعام, مەملەكەت تاراپىنان جاڭا ادامدى قالىپتاستىرۋعا قاجەتتى شارالاردىڭ ءبارى ىستەلىپ جاتىر. بار ماسەلە, بىزگە, اتا-انالارعا, مۇعالىمدەر مەن وقىتۋشىلارعا جانە وقيتىن, تاربيە الاتىن ۇرپاققا تىرەلەدى.
قازىر ەلىمىزدە ۇستازداردىڭ بىلىكتىلىگىنە جانە دايىندىق دەڭگەيىنە ايرىقشا ءمان بەرىلۋدە. ء“بىلىم بەرۋدىڭ ساپاسى, – دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى, – كوپ جاعدايدا وقىتۋشىعا – ونىڭ بىلىمىنە, قابىلەتىنە, ماشىقتارىنا, پەداگوگيكالىق شەبەرلىگىنە جانە رۋحاني ىزگىلىك پوزيتسياسىنا بايلانىستى. باسەكەگە قابىلەتتى, بىلىكتى مامانداردىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋعا, ولاردى, بىلايشا ايتقاندا, “قولدان باپتاپ” وسىرۋگە كىم تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنسە, وقىتۋشى – سول”. جاسىراتىن نەسى بار, ءالى دە ارامىزدا ءوزىنىڭ ءبىلىمىن, شەبەرلىگىن جەتىلدىرۋگە تىرىسپايتىن, جاڭا ادەبيەتتەردىڭ بەتىن اشپايتىن, بۇرىنعى ەسكى قورمەن كەلە جاتقان وقىتۋشىلار كەزدەسەدى. نەمىستىڭ ۇلى اقىنى گەتەنىڭ ءبىر ءسوزى بار ەدى: “بىزدەردى وقىتاتىن, ۇيرەتەتىن ادامداردى ءبىز ورىندى تۇردە ۇستازدار دەپ اتايمىز. بىراق ءبىزدى وقىتاتىنداردىڭ ءبارى بىردەي بۇل اتقا لايىق ەمەس”. ەندەشە, اڭگىمە وقىتۋشىلاردىڭ بىلىكتىلىك جانە ادامگەرشىلىك دەڭگەيىندە بولىپ وتىر.
وقۋ-تاربيە جۇمىسىندا ءبىرىنشى كەزەكتە ەسكەرىلەتىن نارسە – وقۋشىلاردىڭ, ستۋدەنتتەردىڭ بىلىمگە ىنتا-جىگەرىن قالىپتاستىرۋ. تاجىريبەدەن الىنعان مىناداي قاعيدا بار: تالابى كەم ادامدى سىرتتان كۇشتەپ, قورقىتىپ ىنتالى, ءبىلىمدى, مادەنيەتتى ەتە المايسىڭ. ەگەر وقۋشىنىڭ, بىلىمگەردىڭ ءوزى قالاسا, تالپىنسا, ىزدەنسە, ۇستازداردىڭ ايتقانى وعان قونادى, ءسويتىپ, ەكى جاقتىڭ دا تالابى ءبىر جەردەن شىعادى. اباي ايتادى: “اتىمدى ادام قويعان سوڭ, قايتىپ نادان بولايىن” دەپ. ۇستاز مىندەتى – ءاربىر بالانىڭ ساناسىنا وسىنداي تۇسىنىكتى ەنگىزۋ, ەلباسى ايتقانداي, وقۋعا دەگەن “شەكسىز قىزىعۋشىلىقتى” تۋعىزۋ.
نەمىس فيلوسوفى ي.كانت مىناداي تالىمگەرلىك مىسال كەلتىرەدى. اعىلشىن كورولى ءى ياكوۆكە كەزىندە ونى تاربيەلەپ ءوسىرگەن كۇتۋشى ايەل مەنىڭ بالامدى دجەنتەلمەن ەتىپ شىعارشى, سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى عوي دەپ ءوتىنىش ايتادى. بۇعان كورول بۇل مەنىڭ قولىمنان كەلمەيدى, مەن ونى گراف ەتە الامىن, ال دجەنتەلمەن بولۋ – ونىڭ ءوز ءىسى, – دەپ جاۋاپ بەرەدى. سول سياقتى ۇستاز بالانى ۇزدىك وقۋشى ەتە المايدى. ونىڭ قولىنان كەلەتىنى – وقۋشىعا قاجەتتى ءبىلىمدى بەرىپ, ونى وقۋعا ىنتالاندىرۋ.
اڭگىمە جاي بىلۋدە, جاتتاپ الۋدا ەمەس, بىلگەندى تۇسىنۋدە, يگەرۋدە, بويعا سىڭىرۋدە. سونداي ءبىلىم عانا ەرتەڭ پايداعا اسادى. كوپ نارسەلەردى تانىپ, ءبىلىپ قويۋ جەتكىلىكسىز, ولاردى ءتۇسىنۋ كەرەك. وسى ماسەلەگە وقۋ-تاربيە ىسىندە ءالى جەتە كوڭىل بولىنبەي كەلەدى. ەلباسى ءوزىنىڭ دارىسىندە بۇعان دا نازار اۋداردى.
اتا-انا, ۇستازدار قاۋىمى ادامدى جاستايىنان “قازىرگى زامانعى الەمدە ءىس ءىستەۋگە, ءبىلىم الا بىلۋگە, ءومىر سۇرە الۋعا, ءبىرلەسىپ ءومىر سۇرە بىلۋگە” ۇيرەتۋى قاجەت. بۇل ەلباسى اتاپ كورسەتكەن يۋنەسكو قالىپتاستىرعان ء“بىلىم بەرۋدىڭ ءتورت تاعانى”.
قازىرگى جاستار جان-جاقتان قۇيىلىپ جاتقان اقپاراتتار زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. تەك ۇستازدار دا, ولار وقىتاتىن بالالار دا سول اقپاراتتار تەڭىزىنەن وزدەرىنە قاجەتتى ماعلۇماتتاردى الا ءبىلۋى كەرەك. “قازىرگى زامانعى ءبىلىم بەرۋدىڭ پەرسپەكتيۆالىق مىندەتى, – دەيدى ەلباسى, – ول سىندارلى ويلاي بىلەتىن جانە اقپاراتتار اعىنىندا باعدار الا بىلۋگە قابىلەتتى ادامداردى دايارلاۋ”. وسىعان وراي, ەلباسى جاستاردىڭ كرەاتيۆتى, ياعني جاڭاشا, جاسامپاز ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋعا نازار اۋدارادى.
بىزگە قازىر ەل ىشىندە جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە تۇسە الاتىن بىلىكتى, نامىستى, رۋحتى, العىر, جان-جاقتى جەتىلگەن, ينتەللەكتۋالدى جانە ەرۋديتسيالى ادامدار قاجەت دەپ اتاپ كورسەتەدى ەلباسى.
وتكەن جىلى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا استانا مەن سەمەيدە ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەر اشىلدى. 2011 جىلعا دەيىن مۇنداي مەكتەپتەر ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا اشىلاتىن بولادى. “ولاردىڭ مىندەتى – دارىندى بالالاردى, ولاردىڭ تالانتتارىنىڭ باعىتىن تاۋىپ, ماقساتتى دايىندىقتارىن باستاۋ”. مۇنداي دارىندى بالالار بىزدە بار جانە ولاردى, ديوگەن قۇساپ, كۇندىز شام الىپ ءجۇرىپ ىزدەۋ كەرەك.
قازىر بىزدە نە كوپ – ۋنيۆەرسيتەتتەر كوپ. الدىمىزدا تۇرعان قيىن دا كۇردەلى مىندەتتەردى شەشۋگە قول جەتكىزەتىن وسى ۋنيۆەرسيتەتتەر بولماق. “ۋنيۆەرسيتەت” دەگەن ءسوز “ۋنيۆەرسال” دەگەن سوزبەن استارلاس, ياعني ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ مىندەتى جان-جاقتى جەتىلگەن مامانداردى دايارلاۋ. وسىنى ەستە ۇستاعان ءجون.
ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسى دەگەندە اڭگىمە تۇلعا, ءتىپتى دارا تۇلعا جونىندە بولىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. قازىرگى زامان – تۇلعاعا سۇرانىس تۋعان زامان.
كەڭەس داۋىرىندە تۇلعا جونىندە كوپ ايتىلدى, كوپ جازىلدى. بىراق ول كەزدە ادامنىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋى كوپتەگەن ساياسي, يدەولوگيالىق, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ وتىردى. ءتىپتى سوتسياليستىك قوعامعا تۇلعانىڭ قاجەتى دە بولمادى. ويتكەنى, تۇلعاعا دەربەستىك ءتان: ونىڭ ءوز ويى, پىكىرى, كوزقاراسى بار. ول يدەولوگيالىق ۇگىتتەۋگە, يكەمدەۋگە كونە بەرمەيدى. كەڭەستىك قوعامعا سەنگىش, كونبىس, ۇجىمشىل, بۇقاراشىل ادامدار كەرەك بولدى. تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا ول كەزدە كەدەرگى بولعان تاعى ءبىر نارسە – جەكە مەنشىككە دەگەن تەرىس كوزقاراس بولدى. قازاق ايتادى: ء“وزىم دەگەندە وگىزدەي قارا كۇشىم بار, باسقا دەگەندە ءبىتىپ بولمايتىن ءىسىم بار”. تۇلعانىڭ قىزمەتىن كەڭەس كەزەڭىندە قوعاممەن بايلانىستىرىپ, قوعام مۇددەسىن قاناعاتتاندىرۋ دەپ تۇسىندىك. بۇل – دۇرىس, بىراق جەتكىلىكسىز. كاپيتاليزم الدىڭعى قاتارعا جەكە ادامنىڭ مۇددەسىن قويادى. ءوزى جونىندە, ءوزىنىڭ وتباسى, جاقىن-جۋىقتارى, ابىرويى, مۇراتتارى جونىندە قام جەمەيتىن, دالاقتاپ بوسقا شابا بەرەتىن ادام تۇلعا بولىپ ەشتەمە بىتىرمەيدى. ادامنىڭ تابيعي تىرشىلىگى – ادام بولىپ ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى نارسەلەردىڭ بارىمەن ءوزىن ءوزى قامتاماسىز ەتۋ. سوندا عانا ول ەلدىڭ دە, قوعامنىڭ دا قامىن ويلاپ, قولىنان كەلگەن نارسەنىڭ ءبارىن ىستەيدى.
ادامنىڭ تۇلعا بولىپ ءومىر سۇرۋىنە كەسەل بولاتىن تاعى ءبىر نارسە – جالعان كىشىپەيىلدىلىك, ءوزىنىڭ ورنىن, باعاسىن بىلمەۋ, ءوزىنىڭ بولمىسىنا نەمقۇرايدى قاراۋ. بالانى جاسىنان جىگەرلىلىككە, نامىسقويلىققا, ەركىندىككە باۋلۋ – بىزدە ءالى قولعا الىنباي كەلە جاتقان ءتاسىل. ءوزىن ءوزى سىيلامايتىن ادامدى باسقالار دا سىيلامايدى.
“زامانىنا قاراي ادامى” دەيمىز. ءتاۋەلسىز ەلدىڭ جاستارى دا تاۋەلسىز ويلايدى, اناعان دا, مىناعان دا جالتاقتاپ, الاڭدامايدى. ولار وزىنە ءوزى سەنەدى, ەرتەڭىنە ءۇمىت ارتادى. ءىستىڭ تيىمدىلىگىن كوزدەيدى. بۇرىنعىلارعا قاراعاندا قازىرگى جاستار پراگماتيك بولىپ كەلەدى. بۇل دا – زامان تالابى. ادام بالاسى ادام بولىپ ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن وزىنە نە كەرەك ەكەنىن, الدىمەن, تاپ وسى كەزدە نە قاجەت ەكەنىن ءبىلۋى كەرەك. ەستىلىك دەپ وسىنى ايتامىز.
جاڭا زاماننىڭ جاڭا ادامىن دايارلاۋ ءۇشىن قوعامدا ءارتۇرلى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, يدەولوگيالىق جاعدايلار بولۋى كەرەك دەدىك. مۇنسىز جاڭا ادام يدەياسى يدەالدىق جوبا بولىپ قالار ەدى. قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە وسى باعىتتاعى شارالار قولعا الىنىپ, جۇزەگە اسا باستادى.
بىزدە 90-شى جىلدارداعى وتپەلى كەزەڭنەن ءوتۋ جانە بۇگىنگى تاڭداعى داعدارىستى ەڭسەرۋمەن بايلانىستى قارەكەتتەر ەلىمىزدى ىلگەرى دامىتۋعا باعىتتالعان شارالارمەن بىرگە قاتار جاسالىپ جاتىر. ەلباسىنىڭ ءوتكەن جىلعى حالىققا جولداۋىنىڭ “داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋعا” دەپ اتالۋى تەگىن ەمەس-ءتى. داعدارىستى دا جەڭۋ كەرەك, سونىمەن بىرگە, العا دا جىلجۋ كەرەك. توقتاپ قالۋعا بولمايدى. ەلباسىنىڭ وقۋشى جاستارعا قاراتىپ ايتقان “ەشقاشان باستاۋدى توقتاتپا, ەشقاشان توقتاۋدى باستاما” دەگەن ۇندەۋىنىڭ ساياساتقا دا ءتىكەلەي قاتىسى بار.
ءبىز, قۇدايعا شۇكىر, ۋاقىت تالابىنان كەش قالىپ جاتقان جوقپىز. كەي باعىتتاردا ءبىز ونىڭ الدىن الىپ جاتقاندايمىز. ەلباسىنىڭ ۇتىمدى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ۇكىمەت كەزدەسەر قيىندىقتاردى جەڭۋگە الدىن الا قامدانىپ جاتتى. “ەگەر ءىسىم ءونسىن دەسەڭ, – دەيدى اباي, – رەتىن تاپ”. قوعامدىق ءومىردىڭ قاي سالاسىندا بولماسىن شەشۋشى قادامدار جاساۋدا پرەزيدەنت ءىستىڭ رەتىن تابۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن كورسەتىپ كەلەدى.
قىسقا مەرزىم ىشىندە دەر كەزىندە ەلدە تۇبەگەيلى ەكونوميكالىق رەفورمالار جۇزەگە استى. نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزى قالاندى. ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىز ەنگىزىلدى. ەكونوميكا قۇرىلىمىندا قىزمەت كورسەتۋ جانە تۇتىنۋ سەكتورىنىڭ ۇلەسى ارتتى. “تاپشىلىق” دەگەن بالەكەت ۇمىت بولدى. ەلىمىزدە جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلىپ بولعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى ەڭسە تىكتەدى. سولاردىڭ نەگىزىندە ءوز ءومىرى ءۇشىن وزدەرى جاۋاپتى, دەربەستىكتىڭ ءدامىن تاتقان, ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتى باعالايتىن ورتا تاپ قالىپتاسا باستادى. قازىرگى جاھاندىق داعدارىستىڭ دا ءبىز الدىن الا بىلدىك. سوندىقتان دا بولار, حالقىمىز داعدارىستىڭ سالقىن سالدارىن ازىرگە سەزە دە قويعان جوق. ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, “داعدارىستىڭ الەۋمەتتىك قۇنى قازاقستاندىقتار ءۇشىن بارىنشا تومەن بولاتىن” ءتۇرى بار. وعان قارسى ەلىمىزدە دەر كەزىندە تۇراقتاندىرۋشى شارالار پاكەتى قابىلداندى. ۇلتتىق قوردان قوسىمشا 10 ميلليارد دوللار قارجى ءبولىندى “مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرى ساقتالىپ قانا قويعان جوق, – دەپ اتاپ كورسەتتى پرەزيدەنت ستۋدەنتتەرگە وقىعان دارىسىندە, – سونىمەن بىرگە ۇلعايتىلدى”. “جول كارتاسى” جانە وڭىرلىك جۇمىسپەن قامتۋ ستراتەگياسى ويداعىداي جۇزەگە اسىپ جاتىر. وسى شارالاردىڭ ءبارىنىڭ باسى-قاسىندا ەلباسىمىز تۇر.
ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ پەرسپەكتيۆالىق قادامى رەتىندە ەلىمىزدە ينتەللەكتۋالدىق توڭكەرىس جاسالاتىنى, سول ءۇشىن “ينتەللەكتۋالدى ۇلت-2020” جوباسى قابىلداناتىنى تۋرالى ەلباسىنىڭ دارىسىنەن ءبىلىپ وتىرمىز. بۇل جوبادا ۋتوپيالىق ەشتەڭە جوق. كەزىندە ەلباسىنىڭ كەيبىر باستامالارىنا, باتىل ويلارىنا بوس قيال بولار دەپ سەنىمسىزدىكپەن قاراعاندار ەلىمىزدە دە, شەتەلدە دە بولدى. اتاپ ايتقاندا, “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىنا, جاڭا استانانى قۇرۋ يدەياسىنا, ونشاقتى جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاندى دامىعان, باسەكەگە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ جونىندەگى جوباعا جۇرتشىلىق سولاي جەڭىل-جەلپى قارادى. كوپ ۋاقىت وتكەن جوق, اتالعان باستامالار كەشەندى تۇردە جۇزەگە اسا باستادى.
ەندەشە, حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازانىڭ “ەلباسىمىز – بىرەۋ, قالعانىمىز – وعان تىرەۋ” – دەگەن قاناتتى ويىنا ارقايسىمىز قوسىلۋىمىز كەرەك دەپ بىلەمىن.
ءبىز كوپ جاعدايدا كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ قامىندا ءجۇرىپ, ەلىمىزدەگى, جەكە ومىرىمىزدەگى وڭدى وزگەرىستەردىڭ, جاعىمدى جاڭالىقتاردىڭ ءتۇپ تامىرىنا ءۇڭىلىپ جاتپايمىز. سولاي بولۋعا ءتيىستى, باسقاشا قالاي بولۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىز. گازەت-جۋرنالداردان, تەلەديداردان ەلىمىزدىڭ كەيبىر ماڭىزدى پوزيتسيالار بويىنشا تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە الدا كەلە جاتقانىن وقيمىز, ەستيمىز. بىراق مۇنى دا ۇيرەنشىكتى نارسەدەي كورەمىز. قاشان ءبىز مۇنداي جاعدايدى باستان كەشىپ ەدىك؟ شىن ءمانىندە, وسىنداي جەتىستىكتەردىڭ ارتىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتى, قاجىماس جىگەرى, كەمەڭگەرلىگى جاتقانىن ايتپاسقا بولمايدى. ءبىز – بولاشاعىمىزدى بولجاپ وتىرعان ەلمىز. ويعا العان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن, دەيدى پرەزيدەنت, “بىزگە تەك ۇمتىلىس كەرەك, ەڭبەك پەن قابىلەت كەرەك, ەڭ باستىسى, وتانعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىمىز كەرەك”.
ءبىز وسىنى مۇلتىكسىز ورىنداساق تۇلعاعا زارۋلىك شەشىلىپ, كەلەشەگىمىز كەمەل, ەل ەڭسەسى بيىكتەن كورىنەرى ءشۇباسىز.
تىلەكجان رىسقاليەۆ, جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.