جاڭا ونجىلدىق – جاڭا بەلەس

اتاجۇرتقا شاقىرۋ. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا جىل كۇنتىزبە­سىندەگى ايتۋلى وقيعالار ەلباسى­نىڭ الىستا جۇرگەن اعايىنعا جاسا­عان ۇندەۋىمەن ەرەكشە ەستە قالدى. وسىدان 30 جىل بۇرىن 1 قاڭتاردا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ شەت­ەل­دەرگە حابار تاراتۋ راديوسى­نان ءسوز سويلەپ, شەتتە جۇرگەن قان­داس­تاردى قازاق جەرىنە ورالۋعا شاقىردى.

«ەجەلگى اتامەكەنىنەن جىراق­تاپ قالعان سىزدەردى كەشەگى كۇنگە دەيىن اتا-بابا جەرىنە قايتىپ كەلە الامىز با دەگەن سۇراقتىڭ الاڭداتىپ كەل­گەنىن مەن جاقسى بىلەمىن... سون­دىق­­تان اتامەكەنگە كەلەمىن دەۋشى اعا­يىن­دارعا جول اشىق», دەدى ن.نازارباەۆ.

وسىنداي جۇرەكجاردى تىلەكپەن باستالعان جىل جاڭا مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىندا بىرقاتار شەشۋشى ءرول ويناعان ماڭىزدى وقيعالارمەن تاريحتا قالدى.

ديپلوماتيا. ەگەمەن ەل اتان­عان كەزدەن كەيىنگى جىلى مەم­لەكەتتى قالىپتاستىرۋ مەن ونى حالىق­ارا­لىق قوعامداستىققا تانىستىرۋ قار­­قىندى ءجۇردى. شەتەلدەرمەن باي­لانىس ورناتۋ, ەلشىلىكتەر مەن وكىل­دىكتەر اشۋ, حالىقارالىق ۇيىم­دار­عا مۇشە بولۋ سەكىلدى سىرتقى سايا­ساتتىڭ ماڭىزدى قادامدارى جاسالدى.

2 قاڭتار كۇنى قازاقستان رەس­­پۋب­­لي­كاسىنىڭ تاۋەل­سىزدىگىن مو­يىن­داعان ەلدەر قاتارىنا نور­ۆەگيا قوسىلدى. كوپ ۇزاماي بۇل ءتىزىمدى ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, شۆە­تسيا, كۋبا, اۋستريا مەن يران تولىق­تىردى. جىل سوڭىندا قازاقستان 70 ەلمەن ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتىپ, الەمنىڭ 108 مەملەكەتى ەلىمىزدى ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە تانىدى. الماتىدا 19 ەلدىڭ ديپلو­ما­تيالىق وكىلدىكتەرى اشىلدى.

حالىقارالىق ىنتىماقتاس­تىق. قاڭتار ايىندا قازاقستان كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن وزگە 10 مەملەكەتپەن قاتار ەۋرو­پا­داعى قاۋىپسىزدىك جانە ىن­تى­ماق­تاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) مۇشە بولدى. ال 2010 جىلى ەلىمىز ۇيىم­عا توراعالىق ەتتى. بۇل قازاق­ستان­نىڭ الەمدىك پروتسەستەگى ءپوزي­تيۆتى رولىنە, ونىڭ قۇقىقتىق, دەمو­كرا­تيا­لىق مەملەكەت قۇرۋعا شىنايى ۇم­تى­لىسىنا بەرىلگەن باعا دەپ قابىل­داندى. ول كەزدە قازاقستان بەدەل­دى ۇيىمعا توراعالىق ەتكەن تۇڭعىش ازيا ەلى بولعان-دى.

كوپ كۇتتىرمەي ناۋرىزدا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 46-سەس­سياسىندا قازاقستان بەدەلدى ۇيىمعا مۇشە بولىپ قابىل­دانا­دى. بۇل ارقىلى ەلىمىز ساياسي, ەكو­نوميكالىق, ەكولو­گيا­­لىق, الەۋ­مەتتىك, مادەني-گۋما­ني­­تارلىق سيپاتتاعى عالامدىق ما­سە­لەلەردى شەشۋگە ءۇن قوسىپ, حا­لىق­ارالىق ىنتىماقتاستىقتى ارت­تىرۋعا مۇم­كىندىك الدى.

ماۋسىم ايىندا قازاقستان حالىق­ارالىق ۆاليۋتا قورىنا, حالىق­ارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنە, دۇنيەجۇزىلىك كەدەن ۇيىمىنا, سونداي-اق 1992 جىل­دىڭ قاراشا ايىنىڭ سوڭىندا ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەىۇ) كىردى.

رۋحاني كەلىسىم. ەلىمىزدىڭ تاتۋلىق پەن بىر­لىكتى نىعايتۋ تۇرعىسىنداعى قادامى 1992 جىلى 18 قازاندا الما­تى­دا وتكەن ءى دۇنيەجۇزىلىك رۋحا­ني كەلىسىم كونگرەسىنەن باستاۋ ال­عان-­دى. ەلىمىزدە العاش رەت بار­لىق ءدىن­نىڭ, رۋحاني قوعامدىق ۇيىم­­نىڭ وكىلدەرى, بەلگىلى عالىم­دار مەن ما­دەنيەت قايرات­كەر­لەرى باس قوستى. مىنە, وسىناۋ ىزگىلىكتى ءۇردىس ەل­­باسى باستاماسى – الەمدىك جانە ءداس­تۇر­لى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن شاقىرۋ ارقىلى جاھاندىق اۋقىم­دى قامتىدى. ايتا كەتەيىك, 2003 جىلى 13 اقپاندا وتكەن, دىندەر, مادەنيەتتەر مەن حالىقتاردىڭ جا­قىن­داسۋىنا ماڭىزدى ءرول اتقار­عان, حريستيان, مۇسىلمان, ەۆرەي ۇيىمدارى قاتىسقان بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا ءسوز سويلەگەن ەلباسى بارلىق كونفەسسيا وكىلدەرىنە قازاق­ستاندا الەمدىك جانە ءداستۇر­لى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزۋ باستاماسىن بىلدىر­گەن-ءدى. سودان اتالعان سەزد العاش­قى رەت 2003 جىلدىڭ 23-24 قىر­كۇيەك ارا­لىعىندا قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرس­ۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باس­تا­ماسىمەن ۇيىمداستىرىلدى. سودان بەرى ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلىپ كەلە جاتقان سەزد حالىقارالىق قوعام­داستىقتا بەدەلى زور ۇنقاتى­سۋ الاڭىنا اينالدى. سەزد بۇعان دەيىن 6 رەت وتكى­زىلدى. كەلەسى, ياعني VII سەزد بيىلعى قىركۇيەك ايىندا ۇيىم­داس­­تىرىلماق.

بيىل اتالىپ وتىلەتىن ما­ڭىز­دى وقيعالاردىڭ ءبىرسىپى­را­سىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. كە­لەسى كەزەكتە ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياسي قۇ­رى­­­لىمىنا, مەملەكەت رەتىن­دە قا­لىپتاسۋىنا, رۋحاني كەمەل­دەنۋى­نە جول اشقان ماڭىزدى داتا­لارعا توقتالۋدى ءجون كوردىك.

ءاز ناۋرىز. ەلىمىز اڭساعان ازات­تىققا قولى جەتىپ, قازاقى ءداس­تۇر­دى, ۇلتتىق مەرەكەلەردى مەملە­كەت­تىك دەڭگەيدە كەڭىنەن تويلاۋ­عا كوشتى. 1991 جىلى ناۋرىز­دىڭ 15-ىندە قازاق كسر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ جار­لىعى شىعىپ, «ناۋرىزدىڭ 22-ءسى – حالىقتىق مەرەكە ناۋرىز مەيرامى بولىپ جاريا­لاندى. ال كەلەسى جىلى ءاز ناۋرىز تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ باستى مە­رەكەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە تويلاندى. ەگەمەن ەلدىڭ العاشقى كوكتەمى, العاشقى ناۋرىز مەيرامى ەرەكشە اتالىپ ءوتتى. قازاقتىڭ ىرىسى تاسىپ, جالپاق جۇرت مول داستار­قان جايىپ, ۇلتتىق داستۇرلەرى­مىز بەن ويىندارىمىز ۇلىقتالىپ, ازاتتىقتىڭ العاشقى كوكتەمىمەن كەلگەن ۇلى توي جالپىحالىقتىق سيپاتتا ۇيىمداستىرىلدى. سودان بەرى قازاقى قالپىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى, رۋحاني بايلى­عى­مىز­دى, ۇلتتىق قۇندى­لىق­تارى­مىز بەن مادەني جادىگەر­لەرى­مىزدى ساقتاپ, ولاردى وسكەلەڭ ۇرپاق بويىنا سىڭىرۋدە ناۋرىز مەيرامىنىڭ ورنى ەرەكشە بولىپ كەلەدى.

قازاقى اتاۋلار. قالا مەن ءوڭىر اتاۋلارىنىڭ وزگەرىپ, قازاقىلانۋى دا جاڭا مەملەكەت ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەدى. بۇل جۇمىس تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاشقى جىلىندا قارقىندى ءجۇرىپ جات­تى. وسى كەزدە ورال وبلىسى جاڭا اتاۋعا يە بولىپ, باتىس قازاق­ستان وبلىسىنا اينالدى. كوكچەتاۆ – كوكشەتاۋ, چيمكەنت – شىمكەنت جانە تسەلينوگراد اقمولا دەپ وزگەردى.

قارۋلى كۇشتەر. كەڭەس وداعى ىدى­را­عاننان كەيىن قازاقستان باس­شى­لىعىنا ۇلتتىق قارۋلى كۇش­تەرىن قۇرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. بۇل شەشىم قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ءرولى مەن ورنىن عانا ەمەس, ونىڭ ودان ءارى دامۋ با­عىتىن ايقىندايتىن بولدى. 1992 جى­لى 7 مامىردا مەملەكەتتىك قور­عا­نىس كوميتەتى قازاقستان رەس­­پۋب­ليكاسىنىڭ قورعانىس مي­نيستر­لىگى بولىپ قايتا قۇرىلدى. ۆەدوم­ستۆونىڭ ءبىرىنشى باسشىسى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ساعادات نۇر­ماعامبەتوۆ بولدى. وسىلايشا, 7 مامىر – وتان قورعاۋشىلار كۇنى دەپ بەكىتىلدى. مىنە, بيىل سول قازاق­ستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇ­رىل­عانىنا 30 جىل تولادى.

رامىزدەر. تاۋەلسىز ەلدىڭ سايا­سي مارتەبەسىن كورسەتەتىن, اسقاق ارمان-تىلەگىن جەتكىزەتىن قۇندى بەلگىلەرى  مەملەكەتتىك رامىزدەرى ءۇشىن دە بيىل ايرىقشا جىل. قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش رامىزدەرى – تۋ مەن ەلتاڭبا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جاريالانۋىنىڭ ءدال 130-شى كۇنى, ياعني 1992 جىلدىڭ 4 ماۋسىمىندا قابىلداندى. ال تۇڭعىش ءانۇران ءماتىنى سول جىلدىڭ 11 جەلتوقسانىندا بەكىتىلگەنىنەن حاباردارمىز. سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكىنشى ءانۇرانى 2006 جىلى بەكىتىلدى. تۋ مەن ەل­تاڭبادا بەينەلەنگەن ءاربىر بەل­گىنىڭ سيمۆوليكالىق ءمانى, تەرەڭ ماعىناسى بار.

قۇرىلتاي. وسىدان 30 جىل بۇرىن 1992 جىلى الماتى قالا­سىندا قازاقتاردىڭ ءى دۇنيە­جۇزىلىك قۇرىلتايى وتكەن بولاتىن. وعان الىس جانە جاقىن شەت مەم­­لەكەتتەردەن, سونىڭ ىشىندە تۇركيا, گەرمانيا, فرانتسيا, نور­ۆەگيا, موڭعوليا, قىتاي, اۋستريا, جالپى 33 ەلدەن 800-دەن استام وكىل قاتىسقان ەدى. نەبىر ناۋبەتتى وقي­عالاردى باستان وتكىزىپ, تورت­كۇل دۇنيەگە شاشىراپ كەتكەن قان­داس­تارىمىزدى بىرىكتىرىپ, ارماندارىن ءبىر ارناعا توعىستىرعان باس­قوسۋدا اتا-بابا جەرىنە ورالۋ تۋ­رالى كۇدىككە تولى سۇراقتارىنا جاۋاپ العانداي بولدى. دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداس­تىعى قۇرى­لىپ, جىراقتا جۇرگەن اعايىنعا اتا­جۇرتتا ارقاسۇيەر ۇلتى بارىن كور­سەتتى. قاۋىمداستىق بيىل 30 جىل­دىق مەرەيتويىن تويلاپ, ۇلكەن قۇرىل­تاي وتكىزۋدى دە جوسپارلاپ وتىر.

قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەل­سىز­دىك بارى­نەن قىمبات» اتتى ماقا­لا­سىن­دا كەلەسى ونجىلدىقتىڭ باسىم­­دىقتارىن اتاپ كورسەتكەن ەدى. «الداعى ءتورتىنشى ونجىل­دىق­تىڭ بىزگە جۇكتەيتىن مىندەتى – قۋات­تى ەل­دىڭ يەسى جانە كەمەل حالىق بولۋ. بۇل جولدا ساياسي-ەكو­نو­مي­كالىق رەفورمالاردى جانە سا­نا­نى جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىن جال­عاس­تىرىپ, زامان تالابىنا بەيىم­دەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا بول­مىسىن قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت», دەدى مەم­لەكەت باسشىسى. ءيا, پرە­زي­دەنت ناقتىلاعان بۇل اۋقىم­دى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ەلى­مىز ءۇشىن, ەل بولىپ قالۋىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. مۇنى بارشامىز جەتە تۇسىنگەنىمىز ابزال.