ءوتىپ بارا جاتقان جىل زاڭنامالىق تۇرعىدان دا ايتارلىقتاي ەستە قالدى. پارلامەنت قابىرعاسىندا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويىن ارتتىراتىن دا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتاتىن دا زاڭدار قابىلداندى.
2021 جىلى پارلامەنت قابىلداعان قۇجاتتاردىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىگى – ء«ولىم جازاسىنىڭ كۇشىن جويۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى.
پرەزيدەنت زاڭعا قول قويدى. ءسويتىپ, قازاقستان رەسمي تۇردە ءولىم جازاسىنان باس تارتتى. دەگەنمەن ەلىمىز قۇجاتتى راتيفيكاتسيالاۋ كەزىندە ءبىر ەسكەرتپە ەنگىزگەن. سوعان سايكەس سوعىس ۋاقىتىندا ءولىم جازاسىن قولدانۋ قۇقىعىن قالدىرىپ وتىر. وسىلايشا, ەلىمىز ءولىم جازاسىنان باس تارتقان مەملەكەتتەر تىزىمىنە قوسىلدى.
حالىقارالىق قوعامداستىق توعىزىنشى تەرريتوريادان جەتكەن اقجولتاي حاباردى جوعارى باعالاعانى بەلگىلى. ماسەلەن, Amnesty International حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى قازاقستاننىڭ ءولىم جازاسىنان باس تارتۋعا مىندەتتەيتىن ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتى حاتتاماعا قوسىلۋ تۋرالى شەشىمىن ء«ولىم جازاسىن جويۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام» دەپ باعالادى.
جەر ماسەلەسى – قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان كوكەيكەستى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىق سوزىنە قۇلاق اسىپ, اتالعان ماسەلەنى شەشۋدىڭ ناقتى جولىن ۇسىندى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ زاڭ شىعارۋعا باستاماشى بولۋ قۇقىعىن پايدالانىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى شەتەلدىكتەرگە ساتۋعا جانە جالعا بەرۋگە تىيىم سالاتىن زاڭ جوباسىن پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا جولداعان-دى.
پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسى دا قۇجاتتى تالقىلاپ, قابىلداعاننان كەيىن پرەزيدەنتتىڭ قول قويۋىنا جىبەردى. ءسويتىپ, تالايدى تولعاندىرعان ماسەلەگە نۇكتە قويىلدى. جاڭا زاڭعا سايكەس, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن شەتەلدىكتەرگە جانە شەتەلدىك كومپانيالارعا, شەتەلدىك ۇلەسى بار قازاقستاندىق كومپانيالارعا, ازاماتتىعى جوق ادامدارعا, حالىقارالىق ۇيىمدارعا قاتىسى بار عىلىمي ورتالىقتارعا, سونداي-اق قانداستارعا بەرۋگە تولىق تىيىم سالىنعان.
سونداي-اق بۇعان دەيىن شەتەلدىكتەر جانە شەتەلدىك ۇلەسى بار قازاقستاندىق كومپانيالار جالعا العان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن پايدالانۋ مەرزىمى ۇزارتىلمايدى. ولار پايدالانۋ مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىن عانا يەلىكتە بولادى.
حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ارنالعان كەلەسى قۇجات – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭ. سوعان سايكەس ەڭ تومەنگى ەڭبەكاقى مەن ءبىر ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ مولشەرى بەكىتىلدى. ماسەلەن, 2022 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ەڭ تومەنگى ەڭبەكاقى مولشەرى 60 000 تەڭگەنى قۇرايدى. ال مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقىنىڭ تومەنگى مولشەرى 19 450 تەڭگەگە كوتەرىلدى. ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرى – 46 302 تەڭگە, ءبىر ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش 3 063 تەڭگە بولىپ بەكىتىلدى. سونىمەن قاتار ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى 36 018 تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەندى.
كەلەر جىلى الەۋمەتتىك سالا شىعىستارى بيىلعى دەڭگەيگە قاراعاندا 643,2 ملرد تەڭگەگە ۇلعايىپ, 8,1 ترلن تەڭگەگە جەتپەك. شىعىستار كولەمىنىڭ كوپ بولىگى ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مەن ولارعا كومەك كورسەتۋگە باعىتتالعان. دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋعا ارنالعان شىعىستار 2022 جىلى 1,8 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. وسى قاراجات شەڭبەرىندە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. ءبىلىم جانە عىلىم جۇيەسىن دامىتۋ ماقساتىندا 2022 جىلعا 1,8 ترلن تەڭگە بولىنەدى. بۇل بيىل بولىنگەن قاراجاتتان 477,1 ملرد تەڭگەگە ارتىق.
سونىمەن قاتار پارلامەنت زەينەتاقى جيناعىنىڭ شەكتى مولشەرىنەن اسقان سومانى الۋعا قاتىستى زاڭدى قابىلداعان-دى. پرەزيدەنت وتكەن قاڭتاردا وعان قول قويدى. قۇجاتقا سايكەس بىرىڭعاي زەينەتاقى جيناقتاۋشى قورىنداعى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن زاڭدا كورسەتىلگەن ماقساتتارعا پايدالانا الادى. اتاپ ايتقاندا, تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋعا, قىمبات تۇراتىن ەمدەلۋگە اقى تولەۋگە نەمەسە جەكە باسقارۋشى كومپانيالارعا باسقارۋعا بەرۋگە پايدالانۋ قۇقىعى بەرىلدى.
كوروناۆيرۋس پاندەمياسى قالىپتاسقان ءومىردى قايتا قاراستىرۋعا ماجبۇرلەگەنى بەلگىلى. سوعان بايلانىستى پارلامەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك كودەكسىنە قاشىقتان جۇمىس ىستەۋدى قۇقىقتىق رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قابىلدادى. وسىلايشا, قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتىلدى.
ەڭبەك كودەكسىندە «قاشىقتان جۇمىس» جانە «ارالاس قاشىقتان جۇمىس» سياقتى ۇعىمدار ەنگىزىلدى. سونداي-اق وسىنداي جۇمىس فورماتتارىمەن بايلانىستى زاڭنامالىق ولقىلىقتار تولتىرىلدى. نەگىزگى ماقسات – قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋدە كەمسىتۋگە جول بەرمەۋ. زاڭ قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا, جانجالداردى جانە قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتۋدەگى باسقا دا ماسەلەلەردى ۋاقتىلى شەشۋگە ىقپال ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
مامىر ايىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ جوباسى جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سايلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى پارلامەنت قابىرعاسىندا قارالدى. قۇجاتتاردى تالقىلاعان دەپۋتاتتار ونى قابىلداپ, پرەزيدەنتتىڭ قول قويۋىنا جىبەردى.
ءسويتىپ, اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, اۋىلداردىڭ, كەنتتەردىڭ جانە اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرى تىكەلەي سايلاۋدا سايلانادى. اكىمدىككە جاسى 25-كە تولعان ازاماتتار ۇمىتكەر بولا الادى. قۇجاتقا سايكەس ساياسي پارتيالار مۇشەلەرى جانە سايلاۋشىلاردىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە 1 پايىزىن جيناعان كانديداتتار سايلاۋعا تۇسە الادى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2021 جىلعى 15 قاڭتاردا VII شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا بىرقاتار تاپسىرما بەرگەن ەدى. سوعان سايكەس پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحات سايلاۋى كەزىندە ساياسي پارتيالاردىڭ ءوتۋ شەگى 7 پايىزدان 5 پايىزعا دەيىن تومەندەدى, سونداي-اق بارلىق دەڭگەيدەگى سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنە «بارلىعىنا قارسىمىن» دەگەن باعان قوسىلدى. وسى ورايدا, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىندا ەلىمىز ءبىرىنشى بولىپ جەرگىلىكتى اكىمدەر سايلاۋىن ەنگىزىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي «قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ وتىز جىلدىعىنا بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. قۇجاتتىڭ ماقساتى – اسا اۋىر ەمەس جانە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىس ءۇشىن جازادان بوساتۋ جانە كەيبىر اۋىر, اسا اۋىر قىلمىستار ءۇشىن جازا مەرزىمىن قىسقارتۋ.
قۇجاتقا سايكەس راقىمشىلىق ارداگەرلەرگە, كامەلەتكە تولماعاندارعا, جاسى ۇلكەندەرگە, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتەرگە, قوعامعا قاۋىپ توندىرمەيتىن ادامدارعا قولدانىلادى. وسى زاڭنىڭ ارقاسىندا 2236 سوتتالۋشىعا, 11 753 پروباتسيادا تۇرعان ادامعا راقىمشىلىق جاسالادى. ناتيجەسىندە, 1000 ادام قاماۋدان بوستاندىققا شىعادى. ايتا كەتەيىك, اۋىر جانە اسا اۋىر, سونداي-اق تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك قىلمىس جاساعاندارعا راقىمشىلىقتىڭ قاتىسى جوق.
بۇدان بولەك, پارلامەنت «ادام قۇقىقتارى جونiندەگi ۋاكiل تۋرالى», «سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى», «قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, پروكۋراتۋرا جانە سوت اراسىندا وكىلەتتىكتەردىڭ جانە جاۋاپكەرشىلىك ايماقتارىنىڭ اراجىگىن اجىراتا وتىرىپ, ءۇش بۋىندى مودەلدى ەنگىزۋ ماسەلەلەرى تۋرالى» زاڭ جوبالارىن تالقىلادى.
سونداي-اق «ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى», مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار مەن تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ ساتىپ الۋى ماسەلەلەرى بويىنشا جوبالارىن جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ دەڭگەيلەرى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى, كاسىپكەرلىك قىزمەت سالاسىندا جاڭا رەتتەۋشىلىك ساياساتتى ەنگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا, بيرجالىق ساۋدانى دامىتۋ جانە جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوبالارى سەكىلدى ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلداندى.