ءبوريچتىڭ ساياساتى ءۇشىن تالاس

بىرىنشىدەن, ناتيجەنىڭ ءوزىن مۇقيات قاراستىرعان ءجون. شامامەن 56 پا­يىز دا­ۋىس جيناعان بوريچ باسقا قار­سى­­لاستارىنان ون پايىزعا ارتىق قول­داۋ­عا يە بولىپ, جەڭىسكە جەتتى. چيلي­دە­گى ستان­دارت­تارعا سالساق, بۇل ۇلكەن كور­سەت­كىش. دەموكراتيا قالپىنا كەلگەن 1989 جىلدان بەرى پرەزي­دەنت­تەردىڭ كوپ­شى­لىگى ءتورت-بەس ۇپاي عانا ارتىق­شى­لىق­پەن ەل تىزگىنىن قولعا الاتىن. دەگەن­مەن اسىرە وڭشىل حوسە انتونيو كاست ساي­لاۋ­دىڭ ءبىرىنشى تۋرىندا جەڭىسكە جەتىپ قانا قويماي, ەكىن­شى تۋردا 44 پايىز داۋىس جينادى.

شىن مانىندە, سوڭعى سايلاۋدىڭ ناتيجەلەرى چيليدە 1988 جىلى وتكەن رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىسىنا دالمە-ءدال كەلەدى. ول كەزدە ەلدى 1973 جىلدان باستاپ بىرنەشە جىل بيلەگەن ديكتاتور اۋگۋستو پينوچەت ءوز بيلىگىن تاعى سەگىز جىلعا ۇزارتۋىنا قاتىستى ماسەلە ورتاعا تاستالعان ەدى. پينوچەتتىڭ جاقتاستارى جەڭىلدى, بىراق ەلدىڭ تىم وڭشىل توپتارى تىرشىلىگىن جالعاستىرا بەردى, ءالى دە بار. سايلاۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى ارقاشان ەكى تاراپتىڭ ءبىرىن تاڭداۋعا تۋرا كەلەتىنىن بىلدىرەدى. بىراق چيليلىكتەر اراسىنداعى اراجىك اسىرەسە وتكىر, تۇراقتى جانە وتە ۇزاققا سوزىلاتىنداي كورىنەدى.

بىراق بۇل چيلي مەن لاتىن امەريكا­سىن­داعى سولشىلدار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى بولۋى مۇمكىن. ءبىرىنشى راۋندتا بوريچ «كەڭ مايدان» (سوتسياليستىك پارتيادان بولەك سولشىل پارتيالار مەن قوزعالىستاردان تۇرادى) دەپ اتالاتىن كوممۋنيستىك پار­تيا, ءتۇرلى ەكولوگيالىق, فەمينيستىك توپ­تارىنان قۇرالعان پارتيالارمەن وداق­تاس­تى.

ەكىنشى تۋردا بوريچ كواليتسيانىڭ اۋقىمىن ودان ءارى كەڭەيتىپ, سوتسياليستەرمەن, «دەموكراتيا ءۇشىن» ورتالىق سولشىل پارتياسىمەن, حريستيان-دەموكراتيالىق پارتيامەن جانە باسقا دا بىرنەشە تسەن­تريس­­تىك كوزقاراستاعى پارتيالاردىڭ باسىن بىرىكتىردى. ەندەشە, چيليلىك ساياساتتانۋشى پاتريسيو ناۆيا دۇرىس سۇراق قويىپ وتىر. مەملەكەتتى ەكى اليانستىڭ قايسىسى باسقارادى جانە بوريچ ۇكىمەتى قاي باعىت ۇستانادى؟

كەز كەلگەن بولجام جاساۋ ءۇشىن 2019 جىلعا ورالۋىمىز قاجەت. سول كەزدە چيلي­لىك­تەر ەلدەگى كوپتەگەن ماسەلەگە نارا­زى­لىق ءبىلدىرۋ ءۇشىن كوشەلەرگە شىقتى. سونىڭ ىشىندە تومەن جالاقى, باسپانانىڭ جەتىسپەۋى, جەكەشەلەندىرىلگەن زەينەتاقى جۇيەسى, قىمبات جانە كۇردەلى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى, قورشاعان ورتانىڭ ناشارلاۋى جانە ايەلدەر مەن جەرگىلىكتى حا­لىق­تىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى سەكىلدى تۇيتكىلدەر بار. كوپ ۇزاماي نا­را­زى­لىقتار تەڭسىزدىككە قارسى كۇرەسكە ۇلاستى.

چيليلىكتەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ پىكىرىنشە, كەدەيلىك ايتارلىقتاي تومەندەۋىنە قارا­ماس­تان, ەلدىڭ ەكونوميكالىق تابىسى ءادىل تۇردە ءبولىنىپ وتىرعان جوق. دەگەنمەن تەڭسىزدىكتىڭ ەڭ كوپ قولدانىلاتىن كور­سەت­كىشى – دجيني كوەففيتسيەنتىنە سۇيەنسەك, كەيىنگى 20 جىلدا چيليدەگى تەڭسىزدىك تومەندەگەن. 2000 جىلى 0,55-تەن 2019 جىلى 0,51-گە دەيىن تۇسكەن. مۇندا نول­دىك كورسەتكىش تەڭدىكتىڭ ناعىز ۇلگىسىن بىل­دىرەدى.

قالاي دەگەنمەن, ءبوريچتىڭ باستاپقى وداعى نارازىلىق بىلدىرۋشىلەر كوتەرگەن كوپتەگەن ناقتى ماسەلەنى قامتيدى. ول جال­پى­عا بىردەي مەديتسينالىق ساقتان­دى­رۋدى قالىپتاستىرۋعا, زەينەتاقى جۇيەسىنە كۇردەلى رەفورما جاساۋعا, ەڭ تومەنگى جا­لا­­قىنى كوتەرۋگە, ستۋدەنت­تەردىڭ قارى­زىن جويۋعا جانە جۇمىس اپتاسىن قىس­قار­تۋ­عا ۋادە بەردى. سونداي-اق مەم­لە­كەت­تىك كىرىستەردى ۇل­عاي­تۋ, اسى­رەسە ءىرى كومپانيا­لار مەن اۋقاتتى تۇل­عا­لارعا سالىناتىن سالىق كولەمىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 8 پا­يىزىنا جەتكىزۋ ارقىلى الەۋمەتتىك شى­عىن­داردىڭ ورنىن تولتىرماق.

مۇنى رەۆوليۋتسيالىق باعدارلاما دە­مەسەك تە, مول ءۇمىت كۇتتىرەدى دەپ ايتا الا­مىز. ونىڭ كوپ بولىگى جىل باسىندا سايلانعان سولشىل كونستيتۋتسيالىق اسسام­بلەيانىڭ ۇستانىمدارىنا سايكەس كەلەدى. (155 مۇشەدەن تۇراتىن مەكەمە 2019 جىلعى شەرۋلەردەن كەيىن قۇرىلدى, وعان نارازىلىق بىلدىرۋشىلەردىڭ تالاپتارى نەگىزىندە جاڭا كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋ مانداتى بەرىلدى).

بىراق بوريچ ەكىنشى راۋندتا ازداپ جۇمساردى. ول ءچيليدىڭ ەكونوميكالىق عاجايىبىن باسقارعان ساياسي كواليتسيا­نى ايىپتاعان پىكىرىن وزگەرتىپ, ەلدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتتەرى ريكاردو لاگوس پەن ميشەل باچەلەتكە ءسوز ارنادى. ونىڭ ەكىنشى راۋندتاعى باعدارلاماسىندا ءالى دە تىڭ رەفورمالار جەتەرلىك. سونىڭ ىشىندە باستاپقى ۋادەلەرىنىڭ ءبارى قام­تىل­عان, بىراق بۇرىنعىداي تىم ىزعارلى ەمەس.

سايىپ كەلگەندە, بوريچ ءوزىنىڭ جەڭىسى ءۇشىن تەك قالىپتى, ءداستۇرلى, ەگدە جاستاعى ساي­لاۋشىلارعا عانا ەمەس, سونىمەن قا­تار جاس, راديكالدى جاقتاستارىنا دا قا­رىزدار. بۇل «مىڭجىلدىق پرەزي­دەنت­تىڭ» ساياسي كوزقاراسىندا شايقاس بولادى دەگەندى بىلدىرەدى.

وسىدان 15 جىل بۇرىن ەرەكشە قۇبى­­لىس­تى زەرتتەگەن ەدىم. بوريچ وسىنى قات­تى سەزىنۋى مۇمكىن. عاسىر اۋىس­قالى بەرى لاتىن امەريكاسىندا ەكى ءتۇرلى ساياسي «سولشىل» كوزقاراس ور­نىقتى. قالىپتى, دەموكراتيالىق, جا­ھان­­دانعان, زاماناۋي سولشىل جانە اناحرونيستىك, مەملەكەتشىل, ۇلتشىل جانە اۆتوريتارلىق سولشىل.

نەعۇرلىم قالىپتى توپتى كەيىنگى 20 جىلداعى چيلي مەن ۋرۋگۆاي ۇكىمەت­تە­رى­نەن, پرەزيدەنت لۋيس يناسيو لۋلا دا سيلۆانىڭ ەكى مەرزىمى كەزىندە (جەم­قورلىققا قاراماستان) برازيليا ۇكىمە­تى­نەن بايقاي الامىز. بوليۆيا پرەزيدەنتى ەۆو مورالەستىڭ بيلىككە كەلگەن ءبىرىنشى مەر­زىمى, سالۆادورداعى فارابۋندو مار­تي ۇلت-ازاتتىق مايدانىنىڭ بي­لى­گى (سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىسىنا قاراماستان) وسى ساناتقا سايكەس كەلەدى.

راديكالدى سولشىلدارعا ۆەنەسۋە­لا­نىڭ مارقۇم پرەزيدەنتى ۋگو چاۆەس پەن ونىڭ مۇراگەرى نيكولاس مادۋرو, ەكۆا­دور­دىڭ باسشىسى رافاەل كوررەا, ني­كاراگۋا پرەزيدەنتى دانيەل ورتەگا جانە كۋباداعى كاسترو رەجىمى مىسال بولا الادى. مەكسيكالىق اندرەس مانۋەل لوپەس وبرادوردى, پەرۋلىك پەدرو كاستيلونى جانە ارگەنتينالىق نەستور كيرشنەردى, كريستينا فەرناندەس دە كيرشنەردى جانە البەرتو فەر­ناندەستى مۇنداي ساناتقا ەنگىزۋ قيىن. بىراق ولاردىڭ ءبارى وتكەننىڭ دوكترينالارى مەن ساياساتىنا بەيىم ەدى.

كاراكاستا, گاۆانادا, مەحيكودا جانە بۋەنوس-ايرەستە راديكالدى سولشىلدار چيليدەگى سايلاۋ ناتيجەلەرىن تويلادى. ولار ءبوريچتى سولاردىڭ ءبىرى رەتىندە قا­راس­­تىرادى. بىراق ولار قاتەلەسۋى مۇم­كىن.

مىسالى, چيليدەگى سايلاۋدىڭ ءبىرىنشى تۋرىنىڭ الدىندا بولعان وقيعالاردى اتاپ وتكەن ءجون. ورتەگانىڭ جالعان داۋىسپەن قايتا سايلانۋى, مادۋرونىڭ اي­ماقتىق سايلاۋداعى ايتارلىقتاي جە­ڭىسى, كۋبا رەجىمىنىڭ جوسپارلانعان نا­را­زىلىقتى كۇشتەپ باسۋى بوريچ كواليتسيا­سىن بەلسەندى ارەكەت ەتۋگە ءماجبۇر ەتتى. كوم­مۋنيستىك پارتيا جانە باسقالار اقىر سوڭىندا ء(بىراز ىشكى كەلىسپەۋشىلىكتەردەن كەيىن) ورتەگا مەن مادۋرونى قۇتتىقتاۋعا شەشىم قابىلداپ, گاۆاناداعى كاسترو رەجىمىن قولداعانىمەن, بوريچ تە, ونىڭ ەكىنشى تۋرداعى وداقتاستارى دا ولارعا قو­سىل­عان جوق.

بۇعان ءچيليدىڭ كەيىنگى كەزدەگى تاري­حىن, ەكىنشى تۋردىڭ ناتيجەلەرىن جانە باس­قارۋشى كواليتسيانىڭ قۇرا­مىن قوس­­سا­ڭىز, بوريچ ادەتتەگى لاتىن­امە­­ري­­كالىق سولشىل پوپۋليست سەكىلدى ەل باسقار­مايدى دەپ ويلاۋعا تولىق نەگىز بار. كەرىسىنشە ول 1970 جىلدارى دە­موكرا­تيا­عا ورالعاننان كەيىنگى يس­پانيانىڭ ءبىرىنشى سوتسياليستىك پرەمەر-ءمينيسترى فەليپە گونسالەسكە ۇقسايتىن ەۋروپالىق سوتسيال-دەموكرات سە­كىل­دى جۇمىس ىستەي الادى. چيلي دە, لاتىن امەريكاسى دا بۇدان مول ءۇمىت كۇتەدى.

حورحە كاستانەدا,

مەكسيكانىڭ بۇرىنعى سىرتقى

ىستەر ءمينيسترى, نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى