دوستوەۆسكي جانە سەمەي

ءار زاتتى كوزبەن شولىپ ءوتتىم داعى, ورتاڭعى بولمەنىڭ تەرەزەسىنە ۇڭىلە بەرگەنىمدە «دوستوەۆسكي وسى اينەكتەن ەرتىستىڭ سىلدىرىن تىڭداعان ەكەن» دەپ ساڭق ەتتى مۋزەيدىڭ ەكسكۋرسوۆودى. ارالاپ جۇرگەنىم – شوقان ۋاليحانوۆپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي دوس بولعان جازۋشى فەدور دوستوەۆسكيدىڭ سەمەيدەگى ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى. مەن باس سۇققان ۇيدە جازۋشىنىڭ ەكى جارىم جىل ءومىرى وتكەن. سول ۋاقىت ىشىندە «ستەپانچيكوۆو اۋىلى جانە ونىڭ تۇرعىندارى» مەن «اعايدىڭ ءتۇسى» اتتى ەكى شىعارماسىن جازعان.

كىتاپ كەمىرىپ وسكەنىمىزبەن, ف.دوس­توەۆسكيدىڭ رومان-اڭگىمەلەرىن وسى ۋا­قىتقا دەيىن جاتا-جاستانا وقىپ كورمەپپىن. سەمەيمەن بايلانىسىن, شوقانمەن دوس­تىعىن, ازدى-كوپتى شىعارمالارىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىز. بىراق بودان بولعان ەلگە دەگەن كەك پە, الدە قازاقى تەك پە, ايتەۋىر ورىس جازۋشىلارىنا اسا قۇمارتقان ەمەس­پىز. مۇلدەم ەمەس, مەكتەپ قابىر­عا­سىندا ا.پۋشكين, م.لەرمونتوۆ, ل.تول­ستوي, س.ەسە­نين, ن.گوگول سىندى جازۋ­­شى­لار­دىڭ اڭگىمە-ولەڭدەرىن وقىدىق, جات­تادىق.

جازۋشى, ويشىل, فيلوسوف فەدور دوستوەۆسكيدىڭ ءومىر سۇرگەن جەرلەرىندە الەمگە ايگىلى جەتى مۇراجايى بولسا, سونىڭ ءبىرى وسى – سەمەيدەگى ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى. فەدور ميحايلوۆيچ ەكى جارىم جىل تۇرعان بۇل شاڭىراق 1971 جىلدىڭ 7 مامىرىندا رەسمي تۇردە مۋزەي بولىپ اشىلعان. وعان دەيىن كىتاپحانا-تۇ­عىن. سول زاماندا وقىرماندار ف.دوس­توەۆسكيدىڭ شىعارمالارىن سۇراسا, قور­دا بىردە-ءبىر كىتابى بولماپتى. بۇل ول­قىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا كىتاپحانا مەڭگەرۋشىسى زينايدا فۋرتسەۆا بەلگىلى جازۋشىلارعا, زيالى قاۋىم وكىل­دەرىنە حات جولداپ, كىتاپحانا قورىن تو­لىقتىرا باستايدى. كىتاپ قانا ەمەس, جازۋشىعا قاتىستى قۇندى جادىگەرلەردى دە جيناقتاعان. ءسويتىپ ءجۇرىپ, مۋزەي اشۋدى ۇيعارىپ, قارا شاڭىراقتى مۇراجايعا اينالدىرعان. ۇيىندەگى زاتتاردىڭ كوبى ف.دوستوەۆسكيگە تيەسىلى بولماعانىمەن, ءحVىىى عاسىردىڭ جيھازدارى. سول زامان­دا روتا كومانديرىنىڭ قىزى زينايدا سىتينانىڭ ايتۋىمەن جابدىقتالىپتى. ون جاسار زينايدا اكەسىمەن ەرىپ, بۇل ۇيگە ءجيى كەلىپ جۇرگەن ەكەن. مادەني وشاقتىڭ اشىلۋىنا ف. دوستوەۆسكيدىڭ نەمەرەسى ارنايى كەلىپ, سەمەيلىكتەرگە, جالپى, قازاق حالقىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن. بىراق جازۋشى ۇرپاقتارىنىڭ ەشكىمى قولىنا قالام ۇستاپ, اتا جولىن قۋماعان.

اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن

...مۋزەي ءۇيدىڭ تورىندەگى قون تەرىمەن قاپتالعان ورىندىققا جايعاسا كەتكەم. شىنتاق قويعان ۇستەلدە شوقان مەن فەدور ءميحايلوۆيچتىڭ بىرگە تۇسكەن فوتوسى تۇر. جاقتاۋعا سالىپ قويىپتى. شينەل كيگەن شوقان جۇدەڭكى. ساپاردان كەلگەن سوڭ تۇسكەن سۋرەتى ەكەن. ءارى سوڭعى سۋرەتى. تاريحتان بىلەمىز, شوقان سەمەيگە جەتە سالىسىمەن, دوسى فەدور دوستوەۆسكيدىڭ ۇيىنە اسىعاتىن ەدى. ەكەۋى ءدال وسى شا­ڭىراقتا جەز ساماۋىردىڭ شايىن سوراپتاي ءىشىسىپ, كورگەن-بىلگەندەرىن ايتىسىپ, ۇزاق اڭگى­مەلەسەتىن. ف.دوستوەۆسكي شايدى باپپەن ءوزى دەمدەگەن دەسەدى. و زاماندا قاڭىلتىر ساۋىتتاعى شايدىڭ قات كەزى, ەل ىدىستىڭ اۋىزىن كىلتتەپ, كىلتىن مويىندارىنا ءىلىپ الىپ ءجۇرىپتى.

– جازۋشى ف.دوستوەۆسكي ۇلكەن وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جەتى بالانىڭ ەكىنشىسى. الدىندا ميحايل دەگەن اعاسى, وزىنەن سوڭ ءىنى-قارىنداستارى بولعان, – دەپ مۋزەي ەكسكۋرسوۆودى مادينا شال­قارقىزى قوڭىر ۇيگە جاپسارلاس سالىنعان عيماراتقا جول باستادى. قابىرعا بويى­مەن ءىلىنىپ كەتە بەرگەن فوتوسۋرەتتەر, قۇ­جاتتاردى شى­نى­مەن قاپتاپتى. ارعى باسىندا ف.دوستوەۆسكي مەن شوقان ءۋالي­حانوۆتىڭ گيپستەن قۇيىلعان كەۋدە مۇسىندەرى اعاراڭدايدى. ورتاعا ۇشى ۇشتالعان بورەنەلەردى تىكتەپ جيناپ, دۋال ءتارىزدى ەكسپوزيتسيا جاساپتى. تەگى, جازۋشى جازاسىن وتەگەن اباقتىنىڭ ماكەتى بولسا كەرەك دەپ وي تۇيە, ەكسكۋرسوۆود سوزىنە قۇلاق تۇرە سوڭىنان ەرگەم.

– اكەسى ميحايل اندرەەۆيچ بالا تار­بيەسىنە ءجىتى كوڭىل بولگەن قاتال كىسى بولىپتى. كەشكى استان سوڭ ۇستەلدىڭ ەكى باسىنا ماي شام قويىپ, بالالارىنا كىتاپ وقىپ بەرەدى ەكەن. اسىرەسە, رەسەيدىڭ تاريحىن, گ.دەرجاۆيننىڭ شىعارمالارىن كوپ وقىعان. «قاي ەلدە تۇرىپ جاتساق, سول ەلدىڭ تاريحىن, سالت-ءداستۇرىن ءبىلۋىمىز كەرەك» دەگەن ۇستانىممەن ءومىر سۇرگەن. بالالارى ەڭبەكپەن بىتە قايناسىپ ءوسسىن دەپ, قالادان 150 شاقىرىم جەردەگى اۋىلدان اعاش ءۇي ساتىپ العان. جازعى كانيكۋلدا بالالارىن انالارىمەن سول ۇيگە جىبەرىپ وتىرعان. ميحايل ءوزى كەدەيلەرگە ارنالعان مارينسك اۋرۋحاناسىندا جۇمىس ىستەگەن بولاتىن. ول اۋرۋحانا عيماراتى پەتەربوردا ءالى دە تۇر. تومەنگى قاباتىندا دوستوەۆسكيدىڭ مۋزەيى بار, – دەگەن مۇراجاي قىزمەتكەرى قابىرعاداعى ەسكى فوتوسۋرەتتەردى نۇسقادى. – فەدور 16 جاسقا تولعاندا اناسى جامان اۋرۋدان كوز جۇمادى. ال اكەلەرىنە جەتى بالانى اسىراۋ قيىنعا سوققان. سول كەزدە قايىن جۇرتى كومەك قولىن سوزعان. زاڭ سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن ولار وتە بەدەلدى ادامدار ەدى. ميحايلگە «ۇلكەن ەكى ۇلىڭدى الىپ قالىپ, بەسەۋىن ءبىزدىڭ اتىمىزعا اۋدار» دەگەن ەكەن. امالسىز اكە كەلىسكەن. وزىندەگى ەكى ۇلىن اسكەري ۋچيليششەگە وقۋعا بەرەدى. ول وقۋعا بارعان بالا تەگىس تۇسە بەرمەيتىن. كوبىنەسە تامىر-تانىستىڭ, باي-باعلانداردىڭ بالالارى وقىعان كورىنەدى. الايدا فەدور بارلىق سىناقتاردان سۇ­رىن­بەي ءوتىپ, وقۋعا ءتۇسىپ كەتكەن. اعاسى مي­حايل بولسا, دەنساۋلىعىنا بايلانىس­تى كەرى قايتۋعا ءماجبۇر ەدى, – دەگەن ما­دينا شالقارقىزى سارعايعان قاعازداعى وقۋعا تۇسكەندەردىڭ ءتىزىمىن كورسەتتى. ف.دوستوەۆسكي ءۇشىنشى تۇر. ارينە, بۇل قاعاز وقۋ ورنىنان بەرىلگەن تۇپنۇسقا ەمەس, كوشىرمەسى عانا. جالپى, بۇل مۋزەيدە با­تالون كومانديرىنە جازعان راپور­تىنان باسقا جازۋشىعا تيەسىلى باسقا جادىگەر جوق. تەك ءومىرىن باياندايتىن كور­نە­كىلىكتەر, قۇجات كوشىرمەلەرى, فوتوسۋ­رەتتەر... سونىڭ وزىندە سول زاماننىڭ رۋحىن سەزىندىرمەي قويمايدى. قۇددى ءبىر ف. دوستوەۆسكيمەن تىلدەسىپ, قاتار جۇرگەندەيسىڭ.

– فەدور ميحايلوۆيچ اسكەري ۋچيليششەدە وقىپ جۇرگەنىمەن, ادەبيەتتەن الىستاماعان, – دەپ جالعادى اڭگىمەسىن ەكسكۋرسوۆود. – ۋچيليششەنىڭ كىتاپحاناسىنان فرانتسۋز تىلىندەگى كىشكەنتاي كىتاپتاردى الىپ, قولى قالت ەتكەندە قالتاسىنان شى­عارىپ وقي بەرەتىن. فرانتسۋز ءتىلىن ۇي­رەتكەن دە اكەسى. جاس فەدوردىڭ العىر­لىعى سونداي, سوڭعى كۋرستا وقىپ جۇر­گەندە ونورە دە بالزاكتىڭ «ەۆگەنيا گراندە» اتتى شىعارماسىن اۋدارعان. ونىسى كەيىن «رەپەرتۋار ي پانتەون» جۋرنالىندا جارىق كورىپ, وقىرماننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا يە بولعان. وكىنىشتىسى, فەدوردىڭ قۋانىشىن وقۋ ورنىنا كەلگەن قارا قاعاز سۋ سەپكەندەي باستى. اكەسى دۇنيە سالعان ەكەن. قا­بىرعاسىنا باتقان قايعى ادەبيەتتەن الىس­تاتىپ جىبەردى, وقۋىن تاستادى. اراعا ۋاقىت سالىپ, اعاسىنان جۇباتۋ حات العاندا عانا ەسىن جيىپ, وقۋىن جالعاستىرعان. ويداعىداي ۋچيليششەنى اياقتاپ, سول جەرگە جۇمىسقا ورنالاستى. بىراق بۇيرەگى ادەبيەتكە بۇرىپ تۇراتىن ەدى. ءدال سول ۋاقىتتا ادەبي ورتا قالىپتاسىپ, ءارتۇرلى ۇيىمدار قۇرىلىپ جاتقان. ءسويتىپ, 1844 جىلدىڭ 19 قازانىندا ءوتىنىش جازىپ, جۇمىستان بوساتىلعان.

ءتارتىبى تەمىردەي جۇمىستان ءوز ەركى­مەن شىققان ول ۆ.بەلينسكي قۇرعان ۇيىم­عا مۇشە بولادى. شىعارماشىلىق ورتاعا تۇسكەن جالىندى جاس ءبىر دەمدە «بەي­شارالار» رومانىن جازىپ شىققان. اۆ­توردىڭ ەسىمى وسى روماننان سوڭ حا­لىق اراسىندا كەڭىنەن تانىلادى. با­لالار تاقىرىبىندا جازعان شاعىن اڭگىمەلەرى جارىق كورەدى. ەڭبەگى ەلەنە باستاعان سوڭ ۆيسساريون بەلينسكي مەن فەدور دوستوەۆسكيدىڭ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىكتەر, كيكىلجىڭدەر پايدا بولعان. اۋەلدە ۆ.بەلينسكي ارىپتەسىنىڭ «بەي­شارالار» رومانىن وقىپ شىعىپ تاڭداي قاققان ەدى. قۋانىشىن جاسىرا الماي, شىعارمانى ن.نەكراسوۆقا دا كورسەتكەن. سوندا ن.نەكراسوۆ «جاڭا گو­گول پايدا بولعان ەكەن» دەپ باعا بە­رىپتى. ول ۋاقىتتا ن.گوگولدىڭ «تاراس بۋل­باسى», «رەۆيزورى» دۇركىرەپ تۇرعان-تۇعىن. كەيىن ابىرويى ارتا باستاعان ف.دوستوەۆسكيدى كورە المادى ما ەكەن, كىم ءبىلسىن؟! فەدور ميحايلوۆيچ تە كوزقاراسىن بىردەن ءتۇسىنىپ, م.پەتراشەۆسكيدىڭ ۇيى­مىنا اۋىسقان. مۇنداعىلاردىڭ ءبارى اسكەري قىزمەتتە بولعان, ساياسي ساۋاتى تو­لىسقان ادامدار ەدى. ۇيىم مۇشەلەرى ۇنەمى حالىقتىق ماسەلەلەردى تالقىعا سالاتىن. قاي زاماندا دا سولاي ەمەس پە, ۇيىم العاش قۇرىلعاندا-اق نيكولاي ءى ءوزىنىڭ تىڭشىسىن مۇشە ەتىپ كىرگىزىپ قويعان ەدى. دەمەك, ۇيىمداعى تالقىلانعان تاقىرىپتاردىڭ ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن جوعارىعا جەتىپ وتىرعان. بىردە حالىقتى ۋشىقتىرماي, توڭكەرىس جاساۋ تۋرالى ءسوز بولىپ, پاتشالىققا جەتەدى. سول-اق ەكەن, ءبىر-ءبىر جارىم ساعات ىشىندە ۇيىم مۇشەلەرىن تۇگەلدەي دەرلىك تۇتقىنداپ اكەتكەن. ەشكىم قاشىپ ۇلگەرمەگەن. سەگىز ايعا سوزىلعان تەرگەۋدەن كەيىنگى شىققان ۇكىم – اتۋ جازاسى ەدى. جازاعا كەسىلگەندەردىڭ باستارىنا قاپ كيگىزىپ, ەندى مىلتىق كەزەنە بەرگەندە, نيكولاي پاتشا رايىنان قايتقان. ول «حالىق الدىندا اتىپ تاستاسام, وسى جەردەن توڭكەرىس باستالىپ كەتەر» دەپ قاۋىپتەنگەن. ءسويتىپ, 1850 جىلدارى اسكەري اتاق-داڭقتارىنان, شەندەرىنەن ايىرىلعان ۇيىم مۇشەلەرىمەن بىرگە ف.دوستوەۆسكي دە ءتورت جىل كاتورگاعا قا­مالادى. ول تۋرا­لى ەكسپوزيتسيامىز وسى, – دەپ الگىندەگى بورەنە قورشاۋعا تاياپ باردىق.

بورەنە بولمەنىڭ قاق ورتاسىندا ءۇش تاقتايدى بىرىكتىرە شەگەلەگەن جاتىن ورىن. ونىڭ تومەنگى جاعىندا شۇبار جىلانداي اياققا سالىناتىن شىنجىر كىسەن جاتىر. كوتەرىپ كورىپ ەدىم, سالماعى ەداۋىر. ءتورت جىل تۇساۋلى ءجۇرۋ ءۇشىن ءتوزىمنىڭ ءوزى تەمىر­دەي بولۋ كەرەك شىعار. قولىمداعى بۇل تەمىر كىسەن قاماقتاعى ادامنىڭ اياعى­نان ەكى-اق جاعدايدا شەشىلەدى ەكەن – قايتىس بولسا نەمەسە اباقتىدان بوساپ شىقسا. تۇرمەدەگى تۇنەيتىن ورىندارى – بيىك دۋالدى قورشاۋ ىشىندەگى قوس باراق ءۇي. ونىڭ دا شاعىن ماكەتى ارقىلى قاماۋداعىلاردىڭ جاي-كۇيىن سەزىنگەندەي بولدىم. ءاي, بىراق جىپ-جىلى مۋزەيدە ءجۇرىپ, ءسىبىردىڭ قىرىق گرادۋس ايازىن سەزىنۋ قايدا؟! ايتقان عوي. ءبىزدىڭ تۇسىمىزگە دە كىرمەيتىن شىعار. ءلايىم, وسىناۋ بەيبىت كۇننەن ايىرىلمايىق!

ف.دوستوەۆسكي ءوز كۇندەلىگىندە كاتورگانى «ولىلەر ءۇيى» دەپ جازىپتى. قاپاستا ونىمەن بىرگە 400 ادام وتىرعان. جازۋشى سول 400-ءدى سۋرەتتەپ, مىنەزدەمە بەرىپ, كۇن­دەلىگىنە ءتۇرتىپ ءجۇرىپتى. ال مۋزەي­دەگى مىناۋ تاقتايشالارعا سولاردىڭ پورترەتتەرى بارەلەف تۇرىندە قاشالعان. زەر سالىپ قاراپ شىقساڭىز, ءبىرى قايعىرعان, ءبىرى مۇڭايعان, ەندى ءبىرى جىلاپ ءجۇر... كاتورگادا قالام ۇستاعاندار عانا ەمەس, اسا اۋىر قىلمىس جاساعاندار دا جازالارىن العان. قىلقالام ۇشىنان شىققان سۋرەتتەرگە قاراسام, پەتروۆ ادام ولتىرگەنى ءۇشىن وتىرسا, گازين ۇرلىق جاساپ قامالىپتى. پەتەربورلىق سۋرەتشىلەر سىيلاعان مۇن­داعى پورترەتتەردىڭ بارلىعى ف.دوس­توەۆ­سكيدىڭ سۋرەتتەۋىمەن جازىلعان. سۋرەت­تەر ەرىكسىز ۇڭىلدىرەدى, تۇڭىلدىرەدى. اۋرا­سى بولەك.

ءسال ۇنسىزدىكتەن سوڭ مۇراجاي قىزمەت­كەرى تانىمدىق اڭگىمەسىن قايتا ساباقتاعان: – اباقتىدا ىنجىلدەن باسقا كىتاپ بولماعان­دىقتان, فەدور ميحايلوۆيچ سونى وقي بەرگەن. باسقا كىتاپ وقۋعا, جازۋعا تىيىم سالىنعان, – دەي بەرگەندە, كۇندەلىگىن قالاي جازدى دەپ كوكەيگە قونا كەتكەن سۇراقتى كولدەنەڭ قويعام.

– ف.دوستوەۆسكي تۇرمەگە تۇسكەن سوڭ تالما اۋرۋىنا شالدىققان. سول سەبەپتى گوسپيتالگە بارىپ, ەم الىپ تۇراتىن. تۇسى­نىستىك تانىتقان مەدبيكە كۇندەلىكتى اق پاراق الىپ كەلىپ وتىرعان ەكەن...

جازۋشى قارىزدان

قالاي قۇتىلدى؟

– جەر بەتىندەگى توزاقتاي كورىنگەن تۇرمەدەن جازۋشى 1854 جىلى بوساتىلعان. بوساتىلعانىمەن, سەمەيگە ايدالعان. مۇندا كەلگەن ول كازارمانىڭ قاراپايىم كۇزەتشىسى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. كەلە سالا اعاسىنا: «جازىق دالا, وسىمدىك از. ۇنە­مى قۇمدى جەل سوعىپ تۇرادى. ازيات­تار كوپ, ساۋ­دا دامىعان. دەگەنمەن «سە­ميپالاتينسك» ماعان ۇنادى, قالا تۋرالى ءالى دە جازامىن» دەگەن ماتىندە سەمەيدى بايانداپ حات جازعان. ول زاماندا سەمەيدە قازاقتار, كازاكتار, تاتارلار كوپ تۇراتىن. تاتارلار ىرگەسى بيىك قوس قاباتتى ۇيدە تۇرسا, كازاكتار كەڭ ءۇي تۇرعىزعان. ال قاراپايىم قازاق كيىز ءۇي تىككەن.

مۇندا ف.دوستوەۆسكيدىڭ ءومىرى كۇرت وزگەرەدى. وعان سەبەپ, كازارماعا باسشى بولىپ بارون برانگەل كەلگەن. ونىمەن فەدور ميحايلوۆيچ دوستاسىپ, جاقسى ارالاسىپ كەتەدى. بىردە بارون مەڭدىباي, تەڭدىباي دەگەن قازاقتاردىڭ ۇيىنە قو­ناققا بارا جاتىپ, ف.دوستوەۆسكيدى دە ەرتە جۇرگەن. قازاقتىڭ شاڭىراعىنا العاش بارعان فەدور سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ­تارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتقان. قۇراندى ورىسشاعا اۋدارىپ وقىعان.

ومىرىنە وزگەرىس الىپ كەلگەن تاعى ءبىر جاعداي – سەمەيدە العاشقى ماحابباتىن كەزدەستىرگەن, تۇرمىستاعى ماريا يساەۆانى. تۇرمىستا بولعانىمەن, ەكەۋى ءجيى كەزدەسىپ تۇرعان. بىراق سەمەيدەگى باقىتتى كۇندەرى بۇل جولى ۇزاققا سوزىلا قويمادى. يساەۆتار اۋلەتى رەسەيدىڭ نوۆوكۋزنەتسك قالاسىنا قونىس اۋدارعان. سونىڭ وزىندە ەكەۋى حات جازىسىپ, حات الىسىپ تۇراتىن. بىردە ماريا كۇيەۋى قايتىس بول­عانىن ايتىپ, حات جولدايدى. كىشكەنتاي بالا­مەن بوتەن ەلدە جالعىزسىراپ قالعا­نىنا ناليدى. فەدور ميحايلوۆيچ بۇل حاتتى وقي سالا بارون برانگەلدىڭ ەسىگىن قاققان. حاتتى وقىتىپ, بىرنەشە كۇنگە بوساتۋىن سۇرايدى. نوۆوكۋزنەتسككە بارىپ, ماريانى الىپ كەلمەك. بارون بولسا, ايداۋدا جۇرگەن ادامدى بوساتۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعانىن العا تارتادى. بىراق دوس كوڭىلىن دە قيمايدى. ماحابباتتىڭ قۇدىرەتى مە, العان بەتتەن قايتپاعان فەدور «جىبەرمەسەڭ ەرتىسكە سەكىرىپ ولەمىن» دەپ شارت قويىپتى. امالى قالماعان باسشى جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الىپ, رۇقساتىن بەرگەن. ف.دوستوەۆسكي بارا سالا ماريامەن نەكەلەسىپ كەلەدى. ول كەزدە نەكە كىتابى وتە ۇلكەن بولعان. سەبەبى ەكى جاقتىڭ بۇكىل ءومىربايانى تولىقتاي جازىلعان, – دەپ ەكسكۋرسوۆود سورەدەگى ۇزىن-سونار ءماتىن جازىلعان قوس پاراقتى كورسەتتى. – سەمەيگە قايتىپ كەلىسىمەن ەكى قاباتتى بۇرىنعى پوش­تاشى لەپۋحيننىڭ ءۇيىن جالداپ تۇرادى. ءبىرىنشى قاباتىندا قوجايىندارى تۇرسا, ەكىنشى قاباتىن وزدەرى جايلاعان. اۋقاتتى اۋلەتتەن كەلگەن جارىنا بارىنشا جاعداي جاساۋعا تىرىساتىنىن ايتىپ, ۋادە بەرگەن. دەگەنمەن كۇزەتشىلىك جۇمىسى ءۇشىن الاتىن 16 سوم جالاقىنىڭ 8 سومى وسى ءۇيدى جالداۋعا كەتسە, 8 سومىنا ءومىر سۇر­گەن. ءسويتىپ ءجۇرىپ كىتاپ جازۋعا كى­رىس­­كەن. بىردە سەمەنوۆ تيان-شانسكي: «سەنىڭ شى­عارمالارىڭ ايانىشتى, مۇڭدى, اۋىر. دۇ­رىسى كومەديا جاز» دەپ قولقا سالعان. ونىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاماعان ول «ستەپانچيكوۆو اۋىلى جانە ونىڭ تۇرعىندارى» مەن «اعايدىڭ ءتۇسى» اتتى شىعارمالارىن جازىپ شىققان.

مۋزەيدە شوقان ءۋاليحانوۆ ەكەۋىنىڭ دوستىعىنا ارنالعان بۇرىشتى دا باي­قادىم. بۇرىش قانا ەمەس, اۋلاسىندا ەكى دوستىڭ قولادان سوعىلعان مۇسىندەرى الىستان مەنمۇندالايدى. اۋەلدە شوقان ەكەۋى ومبىدا كادەت كورپۋسىندا وقىپ جۇرگەندە يۆانوۆتار اۋلەتىندە تانىسقان ەكەن. فەدور ميحايلوۆيچ شوقاننان 14 جاس ۇلكەن بولعانىمەن, ەكى ەل ازاماتىنىڭ دوستىقتارى بەرىك.

ف.دوستوەۆسكي سەمەيدە بەس جىل تۇر­عان سوڭ رەسەيدىڭ باسقا قالالارىنا ايدالىپ, ءوز ەلى پەتەربورعا جەتىپ توقتايدى. ۇلكەن قالادا اعاسى ميحايل ەكەۋى بىرىگىپ, «ۆرەميا» جانە «ەپوحا» دەگەن ەكى جۋرنال شىعارادى. جۋرنال جۇمىسى جاقسى دوڭگەلەي باستاعانىمەن, ايەلى كوز جۇمىپ, جوسپارلارىنىڭ تاس-تالقانى شىققان. ىلە-شالا ءۇش ايدان سوڭ اعاسىنان ايىرىلادى. جۋرنالدىڭ شىعۋى دا توقتايدى. اعاسىنىڭ وتباسىنا, ماريانىڭ جالعىز بالاسىنا كومەكتەسۋ ف.دوستوەۆسكيدىڭ موينىندا ەدى. ونىڭ ءبارى قارجىلىق قيىندىق تۋعىزادى. ونىڭ ۇستىنە سەمەيدە كارتاعا قۇمارتقان ول شەتەلدەردە جۇرسە دە ويىننان باس الا الماعان. تاريحي دەرەكتەردى پاراقتاپ وتىرسام, قۇمار ويىن­نىڭ سوڭى قارىزعا كىرگىزگەنى تۋرالى از جازىلماپتى.

تىعىرىققا تىرەلگەن كۇندەردىڭ بىرىن­دە باسپاگەر ف.ستەلوۆسكي «26 كۇن ىشىن­دە جاڭا رومان جازىپ بەرسەڭ, بۇكىل قارىزدارىڭنان قۇتقارامىن» دەپ ۋادەسىن بەرگەن. «ال بەلگىلەنگەن رومان ۋاقىتىلى اياقتالماسا, اۆتورى مەن بولامىن» دەپ تىعىرىققا تىرەگەن. امالى قالماعان جازۋشى 21 جاستاعى اننا سنيتكينا ەسىمدى قىزدى كومەككە العان. سونىڭ ارقاسىندا ۋادەلى مەرزىمدە «يگروك» رومانىن جازىپ شىققان. قارىزدارىنان ويداعىداي قۇتىلعان. روماندى اياقتاعان سوڭ كومەكشى قىز اننامەن شاڭىراق كوتەرىپ, ءتورت بالا وسىرگەن.

جازۋعا قابىلەتتى اننا سنيتكينا ال­عاش شاڭىراق كوتەرگەن كۇندەرىنەن باس­تاپ, جارى ف.دوستوەۆسكي تۋرالى كۇن­دەلىگىن جازا باستاعان. فەدور ميحاي­لو­ۆيچ تەاترعا, كورمەگە بارعاندى جاقسى كورگەن ەكەن. بىردە ءدۇبىرلى كورمەگە بارىپ, «قايساردىڭ دينارى» دەگەن كارتيناعا ۇزاق قاراپ تۇرىپتى. 1516 جىلى يتاليا سۋرەتشىسى تيتسيا­نانىڭ بۇل تۋىندىسىندا قاراپايىم شارۋا قۇدايعا باقىر ۇسىنىپ تۇرعان كورىنىس قانىق بوياۋلارمەن انىق جازىلعان. نەگە ۇزاق قارادى دەسە, «قۇدايعا دا اقشا بەرىپ, ءوز دەگەنىڭدى جاساتۋعا بولا ما؟» دەگەن ەكەن. كەيىن وسى كارتينا «براتيا كارامازوۆى» رومانىنا ارقاۋ بولعان. جالپى, ف.دوستوەۆ­سكيدىڭ الەمگە ايگىلى بەس رومانى بار – «ناقۇرىس», «بەيشارالار», «قىلمىس پەن جازا», «الباستىلار» جانە «اعايىندى كارامازوۆتار».

جازۋشى شىعارمالارى شەت تىلدەرىمەن قاتار, قازاقشاعا دا اۋدارىلعان. كىتاپ­حانالاردان الكەي مارعۇلان, دۋلات يسا­بەكوۆ, ءسايدىل تالجانوۆتار اۋدارعان اڭگىمە, روماندارىن تابۋعا بولادى ەكەن. تاعدىرلى جازۋشىنىڭ مۋزەيىنەن العان اسەر مە, كىتاپحانا سورەسىنەن الەم وقىعان روماندارى مەن قازاقشاعا اۋدارىلعان بىرقاتار شىعارمالارىن كوتەرىپ اكەتكەم. وقىپ وتىرساق, سۋرەتكەر عانا ەمەس, پسيحولوگ جازۋشى دەر ەدىك. ادامنىڭ استاڭ-كەستەڭ جان دۇنيەسىنە ۇڭىلە بىلگەن. سول ءۇشىن دە جازۋشى قازاسى قارا ورمانداي وقىرمانىنىڭ قابىرعاسىنا قاتتى باتقان. اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالعانىندا حالىق قۇرمەتى سونداي, شىڭىلتىر ايازعا قاراماستان كوشەدە ينە شانشار ورىن بولعان جوق. وعان دا مۋزەيدەگى تاريحي فوتوسۋرەت دالەل. بۇل 1881 جىلدىڭ 28 قاڭ­تارى ەدى. بار-جوعى الپىس جاساعان جازۋ­شىنىڭ جان دۇنيەسىنەن شىققان شى­عارمالارى وقىرمانىن جوعالتپاق ەمەس.