قار بارىسىنا قامقورلىق قاجەت

بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى ەلىمىزدە العاش رەت ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ سپۋت­نيك­تىك تەلەمەتريا ارقىلى ىلبىستەردى تاڭبالاۋعا كىرىستى. جوبا «التىن-ەمەل» مەملەكەت­تىك ۇلتتىق پاركى اۋماعىن­دا باس­تالدى. ەل ۇكىمەتى مەن عالام­دىق ەكولوگيالىق قوردىڭ (عەق) قولداۋىمەن قانات قاق­قان باست­اما ەرەكشە قورعاۋداعى جانۋار­دىڭ مەكەندەۋ ورتاسى مەن قونىس اۋدارۋ جولدارىن انىقتاۋدى كوزدەيدى. ىلبىستەردىڭ قوزعالىسىن قالتقىسىز قادا­عالايتىن قارعى سپۋتنيك ارق­ى­لى ماماندارعا ماع­لۇمات بە­رىپ وتىرماق. ەكى جىل بويى جەر­­سەرىكتىك بايلانىس ار­قى­ل­ى بارىس­تاردىڭ تىرشىلىك ەتۋ ور­­تا­سى انىق­تالىپ, باقىلاۋدا بولادى.

«التىن-ەمەل» ۇلتتىق پاركىن­دە قار بارىسى ءومىر سۇرە­تىن­دىگى 80-90-شى جىلدارى جاريالانعان ءبىردى-ەكىلى عىلىمي ماقالادا ايتىلعانى بولماسا, وسىعان دەيىن تولىمدى دەرەك بولعان ەمەس. تەك ۇلتتىق پارك اۋماعىنان قار بارىسىنىڭ بوي كورسەتكەنى جونىن­دە قىسقا حابارلامالار, شوپاندار مەن پارك قىزمەتكەرلەرى كور­گەن جايلار اۋىق-اۋىق ايتىلىپ كەلدى. 2020 جىلى ارنايى فوتو­تۇزاقتىڭ كومەگىمەن تاۋ تاعىسى­نىڭ بەينەتۇسىرىلىمى الىنعان­نان كەيىن عانا سيرەك كەزدەسە­تىن جانۋاردىڭ شىنىمەن دە ۇلتتىق پارك اۋماعىندا تىرشىلىك ەتەتىنىنە كوپشىلىك كوز جەتكىزدى.

بۇعان دەيىن «الماتى قورىعى», «كولساي كولدەرى», «ىلە الاتاۋى», «جوڭعار الاتاۋى», «كاتون­قاراعاي» سەكىلدى ەرەكشە قور­عالاتىن اۋماقتار قازاقستانداعى قار بارىسىنىڭ بەلگىلى مەكەندەۋ ورىندارى رەتىندە اتالىپ, «ال­تىن-ەمەل» ۇلتتىق پاركى ۇزاق ۋاقىت بويى وسى ۇلتتىق پاركتەر­دىڭ كولەڭكەسىندە عالىمدار ءۇشىن بەيمالىم مەكەنگە اينالعان ەدى.

وعان سەبەپ, مۇندا قار بارىسى تۋرالى عىلىمي زەرتتەۋلەر سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن جۇرگىزىلمەگەن. الايدا ەكى جىل ىشىندە قورىق قىزمەتكەرلەرى مەن زوولوگ-عالىمدار العان قار بارىسىنىڭ فوتو-بەينە تۇسىرىمدەرى «التىن-ەمەل» ۇلتتىق پاركى قازاقستانداعى قار بارىسىنىڭ بۇكىل پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋدى جانە قالپىنا كەلتىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى وشاق ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. تاياۋدا عانا «التىن-ەمەل» قورىعىنداعى بارىسقا سالىنعان راديوباقىلاۋدى قازاقستان مەن رەسەي عالىمدارى بىرلەسە ورناتقان. الداعى ۋاقىتتا جەتىسۋ جا­نە ىلە الاتاۋى, التاي جانە باتىس تيان-شان اۋماقتارىندا تاعى التى سپۋت­نيكتىك قارعى ورناتۋ جوسپارلانۋدا.

– «التىن-ەمەل» ۇلتتىق پاركىندە ءىلبىستىڭ تابىلۋى ناعىز عىلى­مي سەنساتسيا دەپ اتاۋعا بولادى. ويتكە­نى ولكەنىڭ بۇكىل تاريحىندا جانە ۇلت­تىق پاركتىڭ قۇرىلعانىنان باستاپ ءىلبىستىڭ بوي كورسەتۋى رەسمي قۇ­جاتتالماعان. كۇزەت ايماعىندا قار بارىسىن وسىدان شامامەن 30 جىل بۇرىن پاركتىڭ شوپاندارى مەن مەملە­كەتتىك ينسپەكتورلار كورگەن. 1997 جىل­دىڭ قىسىندا قار بارىسى قاتۋتاۋ تاۋ­لارىمەن شەكاراداعى اقتاۋ تاۋلارىندا كەزدەستى, ال 2000 جىلدىڭ قاڭ­تا­رىندا ۇزىنبۇلاق شاتقالىنىڭ جانىندا بارىستاردىڭ جۇپ ىزدەرى تا­بىلعان. كەيىنگى حابارلامالار بويىنشا بارىس شولاق, دەگەرەس تاۋلارىندا, ياعني بۇرىنعى كەزدەسۋ ورىندارىنان الدەقايدا باتىستا ءجيى بوي كورسەتە باستادى. 2008 جىلدىڭ اقپان ايىندا ۇلتتىق پاركتىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورى ە.ءنۇسىپوۆ قار بارىسىن قىبىراي شاتقالىندا كەزدەستىرگەن. قاتتى جەلدە بارىس تاۋەشكىلەردىڭ سوڭىنان ەرىپ تومەن تۇسكەن. سول جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ينسپەكتور تالدى شاتقالىندا قار بارىسىن تاعى دا كەزدەستىردى. بارىس ءوزى ولتىرگەن تاۋەشكىنىڭ جانىندا 200 مەتر بيىكتىكتە وتىرعان جانە اتپەن جاقىنداپ كەلگەن مەملەكەتتىك ينسپەكتورعا ايبات شەككەن. سول جىلدىڭ مامىر ايىن­دا جۇرىندى شاتقالىندا شوپان سيىردىڭ ولەكسەسىنىڭ جانىندا وتىرعان قار بارىسىن كورگەن. 2010 جىلى بارىس سارىباستاۋ اۋدانىندا «التىن-ەمەل» اسۋى ارقىلى وتكەن, بۇل مۇتپ قورعاۋ ايماعىندا «التىن-ەمەل» تاۋلارىندا قار بارىسىنىڭ جانە وزگە دە جانۋارلاردىڭ كوشى-قون ءدالىزىنىڭ بولۋىن كورسەتەدى, – دەيدى «التىن-ەمەل» ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ باس ديرەكتورى قۋات بايتۇرباەۆ.

جەر بەتىنەن جويىلۋعا شاق قالعان جىرتقىشتى «التىن-ەمەل» قورىعىنان كەزدەستىرگەندەر كورگەن-بىلگەنىن اڭىز­داي ايتادى. ماسەلەن, 2017 جىلدىڭ كوكتەمىندە شوپانداردىڭ ءبىرى «التىن-ەمەل» اسۋىنان قار بارىسىنىڭ ولەكسەسىن تاپقان. سۋرەتكە سايكەس, قۇلاعان جا­نۋار تۇركىستان سىلەۋسىنىنە ۇقساعانىمەن شوپان جانۋاردان بارىسقا ءتان بەلگىلەر بايقاعان. ال 2018 جىلدىڭ كۇزىندە قاراتاس جەرىندە تاعى ءبىر شوپان بارىس­پەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ, مالشىنىڭ قوس ءيتى ونىمەن تالاسقان. اراعا جىل سالىپ, 2019 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانىندا قار بارىسى ماتاي تاۋىنداعى شاتقالدا شوپاننىڭ ق ۇلىنىن جەپ كەتكەن. شوپاندار ءبىر جىل وتكەن سوڭ تاۋ بوكتەرىنەن قار بارىسىن كورگەندىكتەرىن تاعى دا حابارلاعان. مال­شى­لاردىڭ سوزىنە قاراعاندا, بارىس­تاردىڭ جىلقى مالىنا شابۋىل جاساۋى قايتالانىپ وتىرعان.

ايتالىق, 2020 جىلدىڭ ساۋىرىندە ماتاي تاۋلارىندا قار بارىسى تاعى دا شوپاننىڭ ق ۇلىنىنا شابۋىل جاساپ, تاماعىن ورىپ كەتكەن, مال يەسى ۇستىنەن تۇسكەندىكتەن جىرتقىش ق ۇلىندى جەپ ۇلگەرمەگەن. وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا ءدال سول شوپان بارىستىڭ مياۋلا­عانىن ەستىگەن. پارك باسشىسى بۇل – ۇرعاشى­سىن ىزدەگەن ەركەك بارىس ەكەنىن ايتادى. كەيىننەن, 2021 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا­عى فوتوتۇزاققا تۇسكەن ۇرعاشى بارىس پەن ونىڭ ەكى مارعاۋى الگى ەركەك بارىستىڭ وتباسى دەگەن بولجام راستالىپ وتىر.

ءتىرى جان تىرشىلىك ەتپەستەي كورىنەتىن قۇزار شىڭدار مەن تاۋ مۇزدىقتارىن مەكەن ەتكەن بۇل اڭنىڭ تاريحىنا قاتىستى اڭىز-ءافسانالار جەتىپ ارتىلادى. ەجەلگى پارسى ەلىندە بارىستى اڭشىلىق ءۇشىن قولعا ۇيرەتكەن دەگەن دەرەك بار. تۇرىك تىلىنەن تارجىمالاعاندا «يربيز» ءسوزى «قار مىسىعى» دەگەن ماعىناعا سايا­دى. حالقىمىز جىرتقىشتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا قاراپ «تاۋ بارىسى نەمەسە قار بارىسى» دەپ اتاپ كەتكەن. مىسىق تۇقىمداستار ساناتىنا جاتاتىن جىرتقىش اڭنىڭ دەنە تۇرقى 125-135, بيىكتىگى – 60, قۇيرىعى ءبىر مەترگە دەيىن جەتەدى. شۇباتىلعان ۇزىن قۇيرىعى تىم سەزىمتال ءارى اسا ساق جانۋاردىڭ باسقان ءىزىن جاسىرىپ, قاۋىپ-قاتەردەن ساقتايدى. ءىلبىستى تاۋ قابى­لانىنان دارالاپ تۇراتىن دا وسى ۇزىن قۇيرىعى بولسا كەرەك. ىرىلەرىنىڭ سالماعى 30-40 كيلو تارتادى. دەنەسىندە ساقينا ءتارىزدى قارا داقتارى بار, ءجۇنى قالىڭ جىرتقىشتىڭ ءتۇسى تەڭبىل-شۇبار, كوك سۇر.

ناقتى قۇجاتتالماعانىمەن, ۇلتتىق پارك اۋماعىندا قار بارىسىنىڭ بوي كورسەتۋى تۋرالى دەرەكتەر از ەمەس. بىلتىر تامىز ايىندا پارك قىزمەتكەرلەرى د.بازاربەكوۆ پەن ج.جانپەيىسوۆ دۇربى­مەن شاتقالداردىڭ بىرىنەن قار بارىسىن كورگەن. سونداي-اق بارىستىڭ ىزدەرى, تاستارداعى سىزاتتار, سوقپاق, ءزار شىعارۋ نۇكتەلەرى, جاتۋعا ارنالعان جارتاستىڭ استىنداعى ويىقتى تاپقان. الايدا اراقاشىقتىقتىڭ الىس بولۋىنا بايلانىستى بارىستى سۋرەتكە ءتۇسىرۋ مۇمكىن بولماپتى. ارادا ەكى اي وتكەن سوڭ شولاق تاۋىندا پارك قىزمەتكەرلەرى ورناتقان فوتوتۇزاققا تۇنگى ۋاقىتتا قار بارىسىنىڭ سۋاتقا كەلگەن العاشقى فوتوسۋرەتتەرى مەن بەينەلەرى الىنعان.

– بارىس سۋ ءىشتى, سودان كەيىن فوتوتۇ­زاققا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ونى تابانىمەن ءتۇرتتى. كەيىنىرەك تەلىم باستىعى د.بازاربەكوۆ پەن مەملەكەتتىك ينسپەكتور ج.جانپەيىسوۆتىڭ 2020 جىلدىڭ تامىز ايىندا ورناتقان فوتوتۇزاعىنان قار بارىسىنىڭ سۋرەتى مەن بەينەسى الىندى. 2021 جىلعى 30 قاڭتاردا زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبىر توپ قىزمەتكەرى ا.گراچەۆ, س.ساپارباەۆ, ە.بايداۋلەتوۆ ماتاي تاۋىنىڭ ساعاسىنان 400-450 مەتر شاتقال تۇبىندەگى جول جيەگىنەن قار بارىسىنىڭ قارداعى ءىزىن تاپتى. ءۇش بىر­دەي فوتوتۇزاق ورناتىلىپ, جولعا جاقىن جەردەن بۇكىل قار بارىسى وتباسىنىڭ كۇتپەگەن كەزدەسۋى تىركەلدى: ۇرعاشى, ەكى ەرە­سەك بارىسىمەن. بۇدان كەيىن دە قىز­مەتكەرلەرىمىز بارىستىڭ ءىزىن بىرنەشە رەت بايقادى. ۇلتتىق پاركتە قار بارىسىنىڭ ناقتى سانى ءالى بەلگىسىز, بىراق فوتوبەينەلەرگە سۇيەنسەك, بارىستىڭ 10-عا جۋىق داراقتارى بولۋى مۇمكىن, – دەيدى قۋات بايتۇرباەۆ.

قازاقستاندا بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا «قار بارىسى مەن ەكوجۇيەنى قورعاۋ جونىندەگى ترانسشەكارالىق ىنتى­ماق­تاستىق», «عالامدىق ماڭىزى بار ەكوجۇيەنى ساقتاۋ جانە تۇراقتى باسقارۋ» جوبالارى جۇيەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قار بارىسىن عانا ەمەس, ونىڭ تارالۋ ايما­عىن قامتيتىن بىرەگەي جوبالارعا حالىق­ارالىق ۇيىمدار تاراپىنان ەداۋىر قارجى بولىنگەن. بىرنەشە جىل قاتارىنان قىرعىزستان استاناسى بىشكەكتە ءوتىپ كەلە جاتقان «قار بارىسى مەن ونىڭ ەكوجۇيە­سىن قورعاۋ» حالىقارالىق فورۋمى رەسەي, قازاقستان, قىرعىزستان ماماندارىن ءبىر ماقسات اياسىندا جۇمىلدىرىپ, ورتاق پروبلەمانى وڭتايلى شەشۋ ماسەلەلەرى سان مارتە تالقىلانعان.

«التىن-ەمەل» ۇلتتىق پاركىندە قار بارىسى نەگىزىنەن ءسىبىر تاۋ ەشكىسىمەن قورەك­تەنەدى. كوكتەمدە ەشكىلەر اشىق جايى­لىمعا تۇسكەندە, قار بارىسى ولارمەن بىرگە تۇسەدى. تولدەۋ كەزىندە بارىس­تار انالىق تاۋەشكىلەرگە جاقىن ءجۇرىپ, ولار­­دى ءوز جەمتىگىنە اينالدىراتىنى انىق­تالعان.

بابالارىمىز بيىكتىكتى سۇيەتىن بەكزات اڭنىڭ قاسيەتىن ءاۋ باستان جوعا­رى باعالاعان. «قازاقستان-2030» ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ «قازاق­ستان مۇراتى» بولىمىندە ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ: «2030 جىلعا قاراي قازاقستان ورتالىق ازيا بارىسىنا اي­نالادى جانە دامۋشى ەلدەر ءۇشىن ۇلگى بولادى دەپ سەنەمىن. بىزدە جولبارىستار جوق, ال تاۋلارىمىزدا تىرشىلىك ەتەتىن قار بارىسى دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىققا ونشا تانىس ەمەس. جانۋارلار الەمىندە جول­بارىس تۋىستاس بولعانىمەن, بارىستىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى باسىم. بۇل – وزىنە ءتان تەكتىلىگىمەن, بۇلالىعىمەن, العىر­­لىعىمەن, جاسقانۋدى بىلمەيتىن تاكاپ­پار­لىعىمەن, باتىلدىعىمەن, ايلا­لى­عىمەن دارالاناتىن بارىس بولماق» دەپ كيەلى جانۋاردى مەملەكەتىمىزدىڭ سيمۆولىنا بالاعان بولاتىن. بارىس بەينەسى ال­ماتى قالاسىنىڭ ءتولتاڭباسىندا دا بەينەلەنگەن.

«قازاقستانداعى قار بارىسىنىڭ پوپۋلياتسياسىن زەرتتەۋ جانە قورعاۋ ەلدىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ۇلكەن قۇندىلىق بولىپ تابىلادى. بىرلەسكەن جۇمىس ارقىلى ءبىز وسى جىرتقىشتى ەلدە زەرتتەۋدە ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەت­تىك. 2010-2020 جىلدارى رەسپۋبليكا­دا جاڭا مەكەندەۋ ورىندارى تىركەلدى, سوندىقتان قونىس اۋدارۋ جولدارىن انىقتاۋ وسى ءتۇردىڭ قازاقستاندىق پوپۋلياتسياسىن زەرتتەۋ جانە ساقتاۋ بويىن­شا ودان ءارى شارالار قابىلداۋ ءۇشىن ماڭىزدى», دەيدى بۇۇ دب-نىڭ قا­زاقستانداعى تۇراقتى وكىلى ياكۋپ بەريش.

قار بارىسى حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ (حتقو) قىزىل تىزىمىنە ەنگىزىلگەن جانە تىرشىلىك ەتەتىن بارلىق 12 ەلدە, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا سيرەك كەزدەسەتىن نەمەسە جويىلىپ بارا جاتقان ءتۇر مارتەبەسىنە يە. ولاردىڭ ازايىپ كەتۋىنىڭ باستى سەبەبى – قاشاننان تابيعات زاڭىن بۇزۋعا بەيىل تۇراتىن ادامدار. وتكەن كۇندەر ەنشىسىنە كوز جۇگىرتسەك, قار بارىسى قاۋىپتى جىرتقىش سانالعاندىقتان, جىل بويى وعان اڭشىلىق قۇرۋعا رۇقسات بەرىلگەن كەزەڭدەر دە بولعان. ماسەلەن, XX عاسىردىڭ باسىندا جىلىنا 1 مىڭ تەرىدەن ارتىق ەمەس كولەمدە اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلگەن. كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1910 جىلعا قاراي قول جەتكەن تەرى سانى 750-گە جەتكەن. ال جۇزجىلدىقتىڭ ورتاسىندا بۇرىنعى كەڭەس وداعى اۋماعىندا بۇل سان بىرنەشە وندىققا دەيىن ازايىپ, ءتىپتى قولعا تۇسكەن جانۋار ءۇشىن سىياقى بەرىلىپتى. سول كەزەڭدەردە اسا باعالى اڭنىڭ تەرىسى بار-جوعى 3 رۋبلگە باعالانعان دەگەن دە دەرەك بار. مۇنداي اياۋسىز اۋلاۋ ارەكەتتەرى تابيعات تاعىسىن ادامنان اۋلاقتاتىپ, سانىن كۇرت كەمىتكەن. ءىس ناسىرعا شاۋىپ ىلبىستەردىڭ جوعالىپ كەتۋ قاۋپى تۋا باستاعاندا تابيعاتتى قورعاۋ حالىقارالىق وداعى جىرتقىشتى قىزىل كىتاپقا ەنگىزىپ, ونى اۋلاۋعا تۇبەگەيلى تىيىم سالعان.

الايدا وسى سالانىڭ شەتىندە جۇرگەن عالىمدار الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن اڭدار­عا قاتىستى براكونەرلىك ارەكەتتەر ءالى دە تىيىلماي تۇرعانىن ايتادى. بەي­­رەس­­مي مالىمەت بويىنشا, قازىرگى تاڭ­دا بارىس تەرىسى شامامەن 10-15 مىڭ دول­لارعا باعالانادى. سيرەك كەزدە­سەتىن اڭدى اۋلاعاندار ءار ەلدە تۇرلى­شە جا­زالانادى. ءتىپتى كەيبىر ەلدەردە قوماق­تى ايىپپۇلدان باستاپ, 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قولدانىلادى. بىزدە مۇنداي ىسكە بارعاندار 5 ملن تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل تولەپ, قىلمىستىق ىسكە تارتىلادى. دەگەنمەن ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە اتالعان اڭدى اۋلاۋعا قاتىستى مۇنداي قۇقىقبۇزۋشىلىق ارەكەت رەسمي تىركەلمەگەن.