كوزى اشىلعان بۇلاق – كوپتىڭ ىرىسى

الدىمەن كەشەگى كەڭەس زامانىن­دا بۋراباي باۋرايىنداعى سانسىز بۇلاقتىڭ, سارقىراپ اققان سۋ كوز­دەرىنىڭ بىتەلگەنى تۋرالى وزەكتى ور­تەيتىن وكىنىشتى ايتا كەتەيىك. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋدىڭ ءجون-جوسىقسىز جۇرگىزىلۋى سەبەپتى, اجارى ايداي ولكەنىڭ ديدارىنا كىرەۋكە تۇسكەندىگى اششى شىندىق. سوقا ءتىسى قۇيقالى جەردىڭ قىرتىسىن اقتارۋمەن قاتار, سانسىز بۇلاقتىڭ كوزىنە قۇم قۇيدى. بۇگىندە قايتا ءتىرىلتۋ, ارشىپ الۋ وڭايعا تۇسپەي جاتىر. قۇددى كەڭەستىڭ كەرتارتپا سايا­ساتىمەن ۋلانعان ادامنىڭ كوكىرەگى سياقتى. ەسكە تۇسسە, جان سارا­يىڭ ۋداي اشيتىنى بار.

كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, زامانىندا وسى ءبىر شاعىن اۋىلدىڭ العاشقى قازىعى قاعىلعان كەزدە ءتورت قۇبىلا تەگىس بۇلاق سۋىنا مەلدەكتەپ تۇرىپتى. اينالا تاۋ جيەكتەي وسكەن يت تۇم­سىعى وتپەيتىن قالىڭ ورمان. جى­لىكتىڭ مايىنداي اۋا شە؟ جۇتقان سايىن قۇمارىڭ ارتا تۇسەدى. تابيعات ءانسامبلىنىڭ اجارىن ءبىر-بىرىمەن جارىسا اققان اق بۇلاقتار اجارلاندىرىپ تۇرعان. بۇلاق سۋى ادامنىڭ دا, مالدىڭ دا مەيىرىن قاندىرعان. كەيىن تاماشا تابيعاتقا جانى اشى­ماعان بەزبۇيرەكتىكتىڭ سالدارىنان ءبىرجولا, ەندى قايتىپ اشىلماستاي بولىپ بىتەلگەن. بۇلاق قانا ەمەس, بۋراباي باۋرايىنداعى كولدەر دە كورەسىنى كوپ كورگەن. ايتالىق 1956 جىلعى جان-جاقتى زەرتتەۋ بارىسىندا اۋليەكولدەگى سۋ كولەمى 36,2 ملن, ايناكولدىڭ سۋ كولەمى 250 ملن تەكشە مەتر بولسا, 2000 جىل­عى دەرەك بويىنشا اۋليەكولدىڭ سۋ كولەمى 33,2 ملن, ايناكولدىڭ سۋ كولەمى 122 ملن تەكشە مەتر عانا بول­عان. شاباقتى كولى دە وسى كەپتى كيىپ وتىر.

كولدەردىڭ سۋالۋىنا بۇلاق­تار­دىڭ بىتەلۋى دە اسەر ەتەدى. جەراس­تى­­مەن جالعاساتىن كولدەرگە بۇ­لاق ارقىلى قۇيىلاتىن مول سۋ جەت­پەي قالدى. باتىس بەتكەيدەگى يما­ناي سار­قىراماسى دا جانى اشى­ماس­تار­دىڭ پەيىلىنەن پۇشايمان كۇي كەش­تى. وڭتۇستىك-شىعىس جاقتاعى اۋليە­كول مەن قاتاركولدىڭ اراسىن قو­سىپ جاتقان سارىبۇلاق وزەنى دە شەرلەنىپ, جىلاپ اعاتىن بولدى.

سۋلى, نۋلى جەردە وتىرىپ, تىر­شىلىك نارىنە قولى جەتپەگەن قيىن ەكەن. رەسەيدە تۋىپ-وسكەن كاسىپكەر ارمان تابىلدين 2010 جىلى بۋرا­باي باۋرايىنا دەمالۋعا كەلگەن. تو­ڭىرەكتى زەرەك كوڭىلمەن زەردەلەگەن. سويتسە كول جاعاسىنداعى ءبىر قا­ۋىم ەل تازا اۋىز سۋعا جارىماي وتىر. ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاعا­سىن ۇستارداي بولعان. العاشقى ويى تىرشىلىگى قىج-قىج قايناپ جات­قان نۇر-سۇلتان قالاسىنا تا­بان تى­رەۋ ەكەن. ۇيدەگى ويدى بازار­دا­عى نا­رىق بۇزىپ, تازا سۋدىڭ زارىن تارتىپ وتىرعان بۋراباي باۋ­را­يىن وزىنشە زەرتتەگەن. سويتسە, تازا, ءمولدىر سۋعا قارىق قىلاتىن جاع­داي ابدەن بار ەكەن. بۇل ءۇشىن تابي­عات سىيى – بۇلاق كوزىن ارشىپ, ىل­كىم­دى پايدالانسا, جەتىپ جاتىر. كاسىپ­كەر دۇنيەگە پايدانىڭ كوزىمەن قا­راي­­تىنى بەلگىلى. بىراق سول پايداسى تا­بيعاتتى ءتىرىلتىپ, شاراپاتى ادام­دارعا ءتيىپ جاتسا, عانيبەت ەمەس پە؟! سول جىلى تابيعي مينەرالدى اۋىز سۋ وندىرەتىن جاڭا تەح­نولوگيا­مەن جابدىقتالعان تسەح اشۋ­دى قولعا الدى. شاعىن اۋىلداعى ۇلكەن ۇمتىلىس.

العاشقى ءتورت جىل ىزدەنۋمەن ءوتتى. تىرشىلىك تامىرى سولعىن سوعىپ جاتقان كليۋچەۆوە اۋىلىنا كوش باسىن تىرەگەننەن كەيىن كونەكوز قا­ريالاردى جاعالاپ, بۇلاق كوزىن ىزدەگەن. بىرەۋىن ەمەس, بىرنەشەۋىن تاپتى. جەرگىلىكتى جۇرت كوز جاسىن­داي تاپ-تازا, ءموپ-ءمولدىر سۋدى پاي­دالانۋدى باياعىدا قويعان. بۇل نەت­كەن بەرەكەسىزدىك دەسەڭىزشى, اۋىلدىڭ ىرگەسىندە سارقىراپ بۇلاق اعىپ جاتسا, مالعا دا, جانعا دا ىرىزدىق ەمەس پە؟ بۇلاق سۋىنىڭ بۇرىنعى اڭعارى مەنمۇندالاپ سايراپ جا­تىر. قۋراعان قاۋ ءشوپ باسقان, تۇرمىس­تىق قالدىقتار ۇيىلگەن. ايتەۋىر, سورابى بار. بۇلاق كوزىن تازالاۋ ءۇشىن مامانداردى شاقىرعان, اۋىل ادامدارىن جۇمىلدىردى. ايتسە دە كۇت­كەنىندەي-اق بۇلاقتىڭ ارناسى سۋعا تولا قويمادى. بىرنەشە جىلعا سوزىلعان, جولىنا كەسە-كول­دەنەڭ جاتىپ العان قيىندىق اتاۋ­لى ال­عا ۇمتىلعان بەتىن قايتارا الما­دى. ۇنەمى ىزدەنىستىڭ ۇستىندە بول­دى. سو­ڭىندا ماماندار بار بۇلاق­تىڭ كوزى ءبىرجولا بىتەلىپ قال­عان, ەندى قاي­تىپ اشىلاتىن ەمەس دەگەن قورىتىندى جاسادى. ءتىپتى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى سۋ رەسۋرس­تارى كوميتەتى ما­ماندارىنىڭ قو­رى­تىندىسى دا ءۇمى­تىن ۇزگەن جوق. وك­تەم­دىك جاسا­عاندارعا وكپەلەگەندەي بۇلاق سۋى جەراستىنداعى تامىرىنان اجىراپ, باسقا تاراپتان باعىت تاپسا كەرەك. تامىرشىداي تاپ باسىپ تا­بۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. ءتورت جىل وتكەننەن كەيىن وزگەشە ءورىس تاپ­­قان سۋ جىلعاسى كەزىكتى. سون­دا­عى قۋانعانى-اي. ىرگەدەگى رە­سەي­دە, ور­مانداي ورىس ىشىندە وس­سە دە, ءوز انا تىلىندە «تالپىنعان جە­تەر مۇ­راتقا!» دەپ الاقايلاپ بۋ­را­باي­دىڭ باۋرايىن جاڭعىرتىپ ايعاي سال­عان. تابيعاتتىڭ تارتۋىن تاپ­قا­نىنا قۋانعان. ەندى قايتسىن, ءتورت جىل­عى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى ەمەس پە؟! تاۋەل­سىزدىك شۋاعى توگىلگەن بۋراباي باۋرايى ءمولدىر سۋعا قارىق بولارداي.

الدەنەشە مەتر تەرەڭدىكتە بۋ­لىققان بۇلاق سۋى جەر بەتىنە شىعۋى ءۇشىن ينەنىڭ جاسۋىنداي ساڭلاۋ تابا الماي قىستىعىپ تۇر ەكەن. اتويلاپ اتقىلاعان بۇلاق سۋىنىڭ بيىكتىگى تۇپ-تۋرا ون مەترگە جەتكەن, بالكىم ودان دا بيىك. كوزىن كەڭەيتىپ, تەرەڭدەتىپ 26 مەترگە دەيىن قايتا قازعاندا ءزامزام سۋ دەرلىك, ءموپ-ءمولدىر, ءتاپ-ءتاتتى سۋ شىققان. سۋ ما­­مان­دارىنىڭ بارلىق ۇسىنىسىن بۇل­جىتپاي ورىنداعان. 2010 جىلى ءوز قارجىسىنا تابيعي تازا سۋ ون­دىرەتىن تسەح قۇرىلىسىن سالىپ, ەكى جىلدىڭ ىشىندە اياقتاپ شىقتى. ودان كەيىنگى ءۇش جىل ۋاقىتى جاڭا تەحنولوگيالاردى باتىل ەنگىزە الاتىن ارنايى قۇرىلعىنى الىپ ورناتۋ, بۇلاق كوزى ماڭىندا سانيتارلىق ايماقتى اباتتاندىرۋعا جۇمسالدى. تابيعاتتى پايدالانۋعا رۇقسات بە­رە­تىن زاڭناماعا سايكەس مىندەتتى ىس­تەرىن مۇلتىكسىز اتقارىپ شىقتى.

– ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا اتا-بابامىزدىڭ اق بەسىگىنە قونىس اۋدارعاننان كەيىن ءبىر پايدامىز ءتيۋى كەرەك قوي, – دەيدى كاسىپكەر. – قۇ­رىلىس سالاسىندا جۇمىس ىستەپ جي­­ناعان قاراجاتىم بار ەدى. ەل نازارىنان تىس قالىپ جاتقان وسى ءبىر ىسكە جۇمساپ, بۇلاق كوزدەرىن اشىپ, تابيعاتتىڭ تارتۋىن ەلدىڭ يگىلىگىنە اي­نالدىرساق, ناتيجەلى ءىس بولماي ما؟

2019 جىلدان باستاپ جەر قوي­نا­ۋى­نان شىمىرلاپ اعىپ, وزىمەن بىر­گە ادامزاتقا شيپاسى تيەر بار دارۋ­مەندى الا شىعاتىن ءمولدىر بۇ­لاق­تىڭ كاۋسار سۋىن بوتەلكەگە قۇيا باس­تادى. العاشىندا تەگىن تا­رات­تى. ەلدىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن, ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىن دالەلدەۋ ءۇشىن. زەينەتكەرلەر مەن مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى جاندارعا جەڭىلدىك جاسالعان. ماسەلەن, تۇتىنۋشىلارعا 19 ليتر ىدىسقا قۇيىلعان سۋدى 600 تەڭگەدەن بوساتسا, جەڭىلدىك جاسالعاندارعا 500 تەڭگەدەن بەرەدى. جالعىزىلىكتى جاندار مەن بالالار ۇيىنە تەگىن.

وسىدان ءبىر جىل بۇرىن كاسىپكەر ارمان تابىلدين جارتى, ەكى, بەس ليتر­لىك سۋ سىياتىن ىدىستاردى جا­ساۋ ءۇشىن رەسەيلىك قۇرىلعىنى ساتىپ الىپتى. قازىر بۋراباي باۋرايىنا قىسى-جازى دۇمەپ كەلىپ جاتقان حالىق ارمان ارمانداعان AQUA BURABAY اتتى بۇلاق سۋىنا مەيى­رىن قاندىرىپ ءجۇر. الداعى ۋاقىت­تا وبلىس ورتالىعى مەن نۇر-سۇل­تان قالاسىن قامتىماق. تالاي جىل بويى جەراستىنداعى بىتەلگەن بۇ­لاق كوزىن ىزدەپ, بەينەتكە باتسا دا ال­عان ماقساتىنان قايتپاعان جىگەر­لى ازاماتتىڭ بۇل ورايداعى ويى وڭى­نان ورالاتىنىنا بەك سەندىك.

كەشەگى كەڭەس زامانىندا ەل ەر­تە­ڭىن ويلاستىرماعان ورا­لىم­سىز­دىقتان بىتەلگەن بۇلاق كوزىن تاۋەل­سىزدىك جىلدارىنىڭ جىگەرلى جى­گىتى اشىپ, ءتامام جۇرتتى تازا سۋ­مەن جارىلقاپ وتىر. ەركىن, ازات ەل­دىڭ ەرلەرىنىڭ ارقايسىسى وسىنداي ءبا­تۋالى ءبىر ءىستى قولعا الىپ, ەل يگى­لىگىنە اينالدىرىپ جاتسا, باعىمىز جانباي ما؟!