مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى وتكەن جىلعى جولداۋىندا ازاپتاۋمەن كۇرەس جونىندەگى ۇلتتىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالعان بولاتىن. بۇل ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگى مەن ماڭىزدىلىعىن جويعان جوق. ويتكەنى ەلىمىزدە ازاپتاۋ, ار-نامىستى اياققا تاپتاۋ كەڭ سيپات الماسا دا ءالى كۇنگە وزەكتىلىگىن جويماي كەلە جاتقان ماسەلە. قازىرگى تاڭدا ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ازاپتاۋلاردىڭ الدىن الۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسىم باعىتتارى بولىپ تابىلادى. ال نەگىزىندە قۇقىقتىق مەملەكەتتە ازاپتاۋ دەرەكتەرى مۇلدە بولماۋى ءتيىس.
زاڭناما جاڭارتىلىپ, تەرگەۋ ادىستەمەسى ءتۇزىلدى
ستراتەگيالىق قۇجاتتا پرەزيدەنت: «ازاپتاعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەيتىن زاڭنامانى ازاپتاۋعا جانە باسقا دا قاتىگەز, ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن ءىس-ارەكەتتەرگە قارسى كونۆەنتسيانىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەستەندىرۋ كەرەك» دەپ شەگەلەپ, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ ورنىعۋىنان باستالاتىنىن دا ەسكەرتكەن ەدى. پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا دا ازاپتاۋ قىلمىسى قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. كەڭەستە ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت تارماقتارى ورگاندارىنىڭ, حالىقارالىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى مەن ادۆوكاتتار بۇل ماسەلەگە ەرەكشە توقتالىپ, ازاپتاۋلارعا جانە قاتىگەز قارىم-قاتىناستىڭ باسقا دا تۇرلەرىنە قارسى ءىس-قيمىل سالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالارعا باسا نازار اۋدارعان ەدى.
جيىندا ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ءرولى تۋرالى بايانداما جاساعان باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بەرىك اسىلوۆ قازاقستاننىڭ 1998 جىلى بۇۇ ازاپتاۋلارعا قارسى كونۆەنتسياسىنا قوسىلعان جانە 2008 جىلى ونىڭ فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىن راتيفيكاتسيالاعان كەزدەن باستاپ بەلگىلى ءبىر ىلگەرىلەۋگە قول جەتكىزگەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, ەڭ بىرىنشىدەن, بارلىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قايتا قارالىپ, ازاپتاۋ قىلمىستىق كودەكستە جەكە باپ بولىپ ايقىندالدى.
ال 2014 جىلدان باستاپ كودەكستەگى 146-باپتىڭ سانكتسياسى قاتاڭداتىلدى. ازاپتاۋعا بارعاندارعا راقىمشىلىق جاسالمايدى. قىلمىستىڭ مەرزىمى ەسكىرىپ كەتسە دە, كىنالى وكىنسە دە, ەكى جاق ءوزارا تاتۋلاسسا دا جازىقتى جاندى جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتۋعا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنادى. بۇل دەگەنىڭىز – ازاپتاۋدى جاساعان ادامدار ەكسترەميستەرمەن, تەرروريستەرمەن, پەدوفيلدەرمەن جانە ۇيىمداسقان قىلمىستى توپ مۇشەلەرىمەن ءبىر قاتارعا قويىلادى دەگەن ءسوز. سونداي-اق 2017 جىلى ازاپتاۋ قۇرباندارىن قورعاۋ جونىندەگى ۇلتتىق تەتىكتەر مەن تارتىپتەر تۇزىلگەن ىستانبۇل حاتتاماسىنىڭ نەگىزىندە ازاپتاۋدى تەرگەۋ ادىستەمەسى جاسالدى. بۇگىندە «ميراندا ەرەجەسى» كەڭىنەن قولدانىلادى, القابيلەر سوتى ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيدى, تەرگەۋ سۋدياسىنىڭ فيگۋراسى پايدا بولدى, سانكتسيالاردى پروكۋروردان سوتقا بەردىك. مۇنىڭ بارلىعى الەمدىك تاجىريبەدەن الىنعان جاڭا ءادىس-تاسىلدەر. ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇيەسىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلىپ جاتقان بۇل تاجىريبەلەردىڭ باستى كوزدەگەنى – ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىن ازايتۋ.
ازاپتاۋدىڭ ەڭ ءجيى انىقتالاتىن ورنى – تۇزەۋ مەكەمەلەرى. سول سەبەپتى دە قازىرگى تاڭدا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بىرنەشە ايماعىندا, اتاپ ايتار بولسا, الماتى, قاراعاندى جانە شىعىس قازاقستان سەكىلدى كولونيالارى كوپ وبلىستاردا ارنايى پروكۋراتۋرالار قۇرىلعان. ونىڭ ۇستىنە مەكەمە اكىمشىلىگى قاماۋداعىلاردىڭ قۇقىعىنا اسەر ەتەتىن كەز كەلگەن شەشىمدى قابىلدار كەزدە, ماسەلەن, جازا قولدانۋ, مەكەمەنىڭ ءتۇرىن وزگەرتۋ, قاۋىپسىز ورىنعا اۋىستىرۋ – وسىنىڭ بارلىعى تۋرالى زاڭنامالىق تۇردە پروكۋرورعا حابارلاۋ مىندەتتەلدى.
قازاقستاندا قابىلدانعان سوڭعى زاڭنامالاردا كەز كەلگەن تۇلعاعا قاتىستى ازاپتاۋ مەن قاتال جازالاردى قولدانۋعا, ولاردىڭ ار-نامىسىن قورلاۋعا تىيىم سالىنعان. اتالعان پرينتسيپتەر قىلمىستىق اتقارۋ جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرىن جەتىلدىرە ءتۇستى. سوندىقتان حالىقارالىق قۇقىقتىق نورمالار مەن گۋمانيزاتسياعا باعىتتالعان ءىس-شارالارى ودان ءارى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.
«ازاپتاۋدى دالەلدەۋ وتە قيىن»
ب.اسىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدەگى كولونيالاردا ەلەكتروندى ءوتىنىش تەرمينالدارى ورناتىلعان. ياعني قاماۋدا وتىرعاندار ارىز-شاعىمدارىن مەكەمە اكىمشىلىگىنىڭ باقىلاۋىنسىز, بىردەن قۇزىرلى ورگاندارعا جولداي الادى. ءدال وسى تاسىلمەن جىل باسىنان بەرى 2,5 مىڭنان استام شاعىم تۇسكەن بولسا, ونىڭ 1800-ءى پروكۋرورعا, 350-ءى قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنا, ال 380 ءوتىنىش شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ مەن جازانى اۋىستىرۋعا قاتىستى جولدانعان. باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى «بۇل وزگەرىستەردىڭ بارلىعى تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى جاعدايعا اسەر ەتپەي قويمايدى», دەيدى. ال ساندار بۇل ماسەلەنىڭ قانشالىقتى وزەكتى ەكەنىن اڭعارتادى. سەبەبى سوڭعى ەكى جىلدا ەلىمىزدە ازاپتاۋ بابىمەن قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىنىڭ 18 قىزمەتكەرى ءىستى بولعان. بۇل سان الدىڭعى ءۇش جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە كوپ.
«ازاپتاۋعا قاتىستى كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان سيگنالدار وتە كوپ. سول سەبەپتى دە بۇل ماسەلە وزەكتىلىگىن جويماي وتىر. ماسەلەن, 2018-2020 جىلدارى 2077 سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ءىسى تىركەلسە, ونىڭ 1536-سى ىشكى ىستەر ورگاندارى, ال قالعان 477 دەرەك قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇستىنەن قوزعالعان. بۇل فاكتىلەردىڭ تەك كەيبىرەۋىن عانا راستاۋ مۇمكىن بولدى. ال قالعاندارى وقيعانىڭ نە قىلمىس قۇرامىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى قىسقارتىلدى», دەگەن باس پروكۋراتۋرا وكىلى ازاپتاۋدى دالەلدەۋدىڭ كۇردەلىلىگى ارقاشان جازانىڭ بۇلتارتپاستىعى قاعيداتىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن دە اشىق ايتتى.
«مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ءوتىنىش بەرۋشىلەر كوبىنە-كوپ بولعان جايت تۋرالى ءتيىستى ورگاندارعا ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ كەتكەننەن كەيىن حابارلايدى. ياعني ۋاقىتتى ءولتىرىپ الادى. ال مۇنداي كەزدە دالەلدەمەلەردى ء«ىزىن سۋىتپاي» بەكىتۋ مۇمكىن ەمەس. ەكىنشىدەن, مالىمدەمەلەردىڭ ەداۋىر بولىگى پسيحولوگيالىق ازاپتاۋعا قاتىستى. ال شىنى كەرەك مۇنى دالەلدەۋ وتە قيىن. ۇشىنشىدەن, قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارى مەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ قىزمەتتىك عيماراتتارى بەينەباقىلاۋ قۇرىلعىلارىمەن تولىق جابدىقتالماعان. كەي كابينەتتەردە كامەرا مۇلدە جوق. بەينەجازبا جاسالعان كۇننىڭ وزىندە 10-15 كۇننەن كەيىن ونداعى بۇكىل مالىمەت اۆتوماتتى تۇردە وشىرىلەدى. سەبەبى, قۇرىلعىلاردىڭ جاد كولەمى وتە تومەن», دەگەن ب.اسىلوۆ ءسوز اراسىندا دالەلدەمەلەردى ۋاقتىلى جينامايتىن, ءىستى قالاي بولسا سولاي جۇرگىزەتىن كەي تەرگەۋشىلەردىڭ بىلىكسىزدىگىن دە سىنعا الدى.
ال «ازاپتاۋ – بۇل قىزمەت بارىسىندا بىرنەشە رەت بەتپە-بەت كەلگەن وزەكتى تاقىرىبىم» دەگەن ادۆوكات اسەل توقاەۆا وسى ساناتتاعى ىستەردى تەرگەۋ كەزىندە نازار اۋدارۋعا ءتيىس بىرقاتار ۆەدومستۆولىق مۇددەنى اتاپ ءوتتى. ول سونداي-اق ازاپتاۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بارلىق تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە جاپپاي بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ورناتۋعا قاتىستى قاۋپىن دە ءبىلدىردى. ادۆوكاتتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي «مىندەتتى باقىلاۋ» ادۆوكاتتىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرۋى ابدەن مۇمكىن. «سەبەبى ءبىز كليەنتتەرىمىزبەن كەزدەسكەندە سىرت كوزدىڭ باقىلاپ تۇرۋى كەيبىر قۇقىقتارىمىزدى شەكتەيدى ءارى جۇمىسىمىزعا ەداۋىر كەدەرگى بولارى انىق. سول سەبەپتى جاپپاي كامەرا ورناتۋ ماسەلەسىنە مۇقيات بولعان ءجون. مەن بۇل ماسەلەنى بۇعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە كوتەرگەنمىن, بارلىق ديالوگ الاڭدارىندا دا ايتىلىپ ءجۇر», دەيدى ول.
تسيفرلى قۇرىلعىلاردىڭ كومەگى قانداي؟
تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە ورناتىلعان ەلەكتروندى تەرمينالدار بۇل ماسەلەنى شەشۋگە قانشالىقتى ىقپال ەتتى؟ قازىرگى تاڭدا قانشا تۇزەۋ مەكەمەسى تولىق بەينەباقىلاۋ كامەراسىمەن جابدىقتالعان؟ جالپى كولونيالاردى جاپپاي بەينەباقىلاۋ جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ازاپتاۋدى اۋىزدىقتاي الا ما؟ ازاپتاۋدى دالەلدەۋ قانشالىقتى قيىن؟ پروكۋراتۋرا وكىلى كەلتىرگەن ازاپتاۋعا قاتىستى سوتتى بولعان 18 قاج قىزمەتكەرى تۋرالى دەرەك جالپى ەلىمىزدەگى كولونيالارداعى جاعدايعا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟
ءبىز وسى سۇراقتارىمىزدى ءىىم-ءنىڭ قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنە جولداعان ەدىك. ساۋالدارىمىزعا جان-جاقتى جاۋاپ بەرگەن كوميتەتتىڭ يدەولوگيالىق جانە يميدجدىك جۇمىس ءبولىمىنىڭ اعا ينسپەكتورى رومان تەلەنكوۆ ءسوزىن «قاج قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان سوتتالعانداردى ازاپتاۋ ماسەلەسى قاجك جانە ءىىم باسشىلىعىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا تۇر» دەپ باستادى. «جەكە قۇرام تاراپىنان زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەر فاكتىلەرى انىقتالعان جاعدايدا, كوميتەتتىڭ وزىندىك قاۋىپسىزدىك باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن بىرلەسىپ قىزمەتتىك تەرگەۋ جۇرگىزەدى. قىزمەتكەرلەردىڭ لاۋازىمدىق وكىلەتتىكتەرىن اسىرا پايدالانعانى راستالعان جاعدايدا, ولارعا قاتىستى جۇمىستان شىعارۋعا دەيىنگى قاتاڭ شارالار قولدانىلادى», دەگەن ادىلەت كاپيتانى «نەلىكتەن سوتقا جولدانعان ىستەردىڭ ءبىرازى كەرى قايتارىلىپ جاتادى؟» دەگەن سۇراعىمىزعا: «كەيدە سوتتالعاندار مەكەمە اكىمشىلىگىنىڭ, قوعامنىڭ نەمەسە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن ادەيى زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرگە بارىپ جاتادى. ەگەر بۇل جاعداي راستالسا, سونداي-اق قىلمىس قۇرامى انىقتالماسا سوتقا جولدانعان ىستەر كەرى قايتارىلادى», دەپ جاۋاپ بەردى.
قاج كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 80 مەكەمە, ونىڭ ىشىندە 64 تۇزەۋ مەكەمەسى, 16 تەرگەۋ يزولياتورى بار. بەينەباقىلاۋ كامەرالارى مەكەمە ىشىندە دە, كۇزەت پەريمەترىندە دە ورناتىلعان. الداعى ۋاقىتتا قاج مەكەمەلەرىن بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرىمەن تولىق قامتامسىز ەتۋ جوسپارلانىپ وتىر. كوميتەت وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل سوتتالعانداردىڭ قۇقىققا قارسى ارەكەتتەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قاشۋ ارەكەتتەرىنىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن كامەرا قاج قىزمەتكەرلەردىڭ دە, سوتتالعانداردىڭ دا زاڭسىز ارەكەتتەرىنىڭ الدىن الۋعا, بولدىرماۋعا نەمەسە ولاردىڭ تۋىنداۋ سەبەپتەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«رەسپۋبليكا بويىنشا مەكەمەلەردە بارلىعى 14 417 بەينە باقىلاۋ كامەراسى ىسكە قوسىلعان. ونىڭ ىشىندە, 5 522 كامەرا تسيفرلى قۇرىلعى بولعاندىقتان ولاردى جاڭا بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرىمەن پايدالانۋعا بولادى. ال 9 مىڭعا جۋىق كامەرا انالوگتى. ولاردىڭ تەحنيكالىق سيپاتتامالارى ەسكىرگەن جانە زاماناۋي تسيفرلى بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرىمەن ينتەگراتسيالانۋعا كەلمەيدى», دەگەن ر.تەلەنكوۆ قاج مەكەمەلەرىندە «سوقىر ايماقتاردى» بولدىرماۋ ءۇشىن ءالى 39 مىڭنان استام تسيفرلى بەينەكامەرا قاجەت ەكەنىن دە العا تارتتى. قازىرگى تاڭدا تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە تسيفرلى بەينەباقىلاۋ كامەراسىنا قاجەتتىلىك ءالى 86 پايىزدى قۇرايدى.
قازىرگى تاڭدا قاج سوتتالعاندارعا شاعىم بەرۋ ءۇشىن ەلەكتروندى تەرمينالداردىڭ تسيفرلى سەرۆيسىن ەنگىزۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. بۇل باعىتتا پەنيتەنتسيارلىق جۇيەنى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى دا بەلسەندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ر.تەلەنكوۆ جازاسىن وتەپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ەش كەدەرگىسىز زاڭگەرلىك, مەديتسينالىق جانە پسيحولوگيالىق كومەك الۋعا قۇقىلى ەكەنىن دە العا تارتتى. سونداي-اق ولارعا ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنە, الەۋمەتتىك, زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋگە جانە جازانى وتەۋ جاعدايلارىنىڭ نورمالارىن ساقتاۋعا كەپىلدىك بەرىلگەن. «قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىنىڭ باستى مىندەتى – سوتتالعانداردىڭ ۇستاۋ ساپاسىن باقىلاۋ, ولاردى قايتا الەۋمەتتەندىرۋ جانە ولارعا جازانى وتەۋدىڭ ءتيىستى جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتۋ», دەگەن كوميتەت وكىلى ەلەكتروندى تەرمينالدارعا قاتىستى سۇراعىمىزعا ەگجەي-تەگجەي جاۋاپ بەردى.
«ەلەكتروندى تەرمينالدار سوتتالعاندارعا تىكەلەي پروكۋراتۋراعا, ال كەيىننەن سوتقا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنە جانە وزىندىك قاۋىپسىزدىك بولىمشەلەرىنە جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل پروتسەدۋرا شاعىمداردى قابىلداۋ جانە ولاردى جەدەل وڭدەۋ پروتسەسىن ەداۋىر جەدەلدەتتى. پروكۋراتۋرا ورگاندارى مەن قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن بىرىكتىرۋ بيىل 1 اقپاندا اياقتالدى. سوتتالعانداردىڭ شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋعا جانە جازانىڭ وتەلمەگەن بولىگىن جازانىڭ نەعۇرلىم جەڭىل تۇرىمەن اۋىستىرۋعا شاعىمدار, وتىنىشتەر مەن ءوتىنىش حاتتار بەرۋ سەرۆيسى ىسكە قوسىلدى», دەگەن كوميتەت قىزمەتكەرى قاج دامىتۋدىڭ جول كارتاسىنا سايكەس 2019-2023 جىلدارعا 121 تەرمينال ساتىپ الىنعانىن دا حابارلادى. بۇل تەرمينالداردىڭ بارلىعى سوتتالعاندار ءۇشىن قولجەتىمدى ورىنداردا قويىلعان, سونداي-اق تەرمينالدارعا ۇزدىكسىز بەينەباقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. «قازىرگى ۋاقىتتا قاج مەكەمەلەرىمەن سوتتالعانداردىڭ بيومەتريالىق دەرەكتەرىن تىركەۋ جانە وسى تەرمينالداردى پايدالانۋ ەرەجەلەرىن ءتۇسىندىرۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاسۋدا», دەيدى ر.تەلەنكوۆ.
ءتۇيىن. ازاپتاۋ – الەم ەلدەرىن الاڭداتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى. ساراپشىلار قىلمىستىق كودەكستەگى 146-باپتى ادەتتە «ارسىزداردىڭ ءىسى» دەپ تە اتايدى. ويتكەنى راسىمەن دە بۇل قاراپايىم قىلمىس ەمەس. كوبىنە شەن تاققان «زاڭ قىزمەتكەرلەرى», لاۋازىمدى ادامدار باراتىن بۇل زاڭسىزدىقتى اشكەرەلەۋدىڭ قيىندىقتارى دا جەتىپ ارتىلادى. تۇرمەدەگىلەردىڭ جابىق ايماقتا كورگەن قورلىعىن دالەلدەۋ دە قيىن. كەيدە ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. شىنداپ كەلگەندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزدەرىن كۇدىكتى رەتىندە كورۋ دە وتە اۋىر.