ۇلتتىق بانكتىڭ العاشقى توراعاسى: تەڭگە باعامىن انىقتايتىن فورمۋلانى وزگەرتەتىن ۋاقىت كەلدى

– عالىم باينازار ۇلى, كۇندەلىكتى قولدانىپ جۇرگەن ۆاليۋتانىڭ ەڭ باستى مىندەتتەرى قانداي؟ بۇل فۋنكتسيالاردى تەڭگە ورىنداي الىپ ءجۇر مە؟

– اقشانىڭ بەس فۋنكتسياسى بار. ال­دى­مەن بۇل – تولەم قۇرالى. ەكىنشىسى, زات پەن قىزمەت باعاسىن انىقتايتىن باعا ولشەمى. ۇشىنشىدەن, شەتەل ۆاليۋ­تا­لارىنىڭ باعامىن شىعارۋشى قۇرال. تورتىنشىدەن, حالىقتىڭ جيعان-تەرگەن مۇلكىن, بىلايشا ايتقاندا اقشالاي, زاتتاي اكتيۆىن جاسايتىن قۇرال. بەسىنشىدەن, ەكو­نوميكا كورسەتكىشتەرىنىڭ ولشەمى بول­ۋى ءتيىس. مىنە, وسىعان بايلانىستى تەڭگە – بيلىكتىڭ قولىنداعى ەكونوميكا­نى باسقارۋ قۇرالى. بۇلاي دەيتىنىمىز, مەملەكەتتىك باسقارۋ قاي سالادا بولسىن, ماقسات-مۇددەسى انىقتالعان بەلگىلى ءبىر ساياسات جۇيەسىندە ىسكە اسىرىلادى. وسى­دان كەلىپ اقشا-نەسيە ساياساتى تۋىندايدى, ول نەگىزگى باسقارۋ قۇرالى – تەڭگە ار­قىلى جۇرگىزىلەدى. بۇل ءتورت فۋنكتسيا بار­شامىزعا بەلگىلى جانە بارلىعى دا كۇن­دەلىكتى ومىرىمىزدە ىسكە اسىرىلىپ جا­تىر, بۇل تۇستاعى تەڭگەنىڭ قىزمەتىنە ەش­قانداي رەنىش جوق سياقتى, سوندىقتان ءبىز تەك بەسىنشىسىنە توقتالايىق.

اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزۋدە ءار ەل ءتۇرلى ماقسات-مۇددە ۇستانادى. ارينە, باس­تى جاۋاپكەرشىلىك – ۇلتتىق بانكتىڭ موينىندا. بىراق نەگىزگى باعىتتاعى تاڭ­دال­عان نىساندارى ۇكىمەتپەن بىرىگىپ انىق­تا­لادى, اتقا­رىلادى, وعان مىندەتتى تۇردە جو­عارعى بي­لىكتىڭ – پرەزيدەنتتىڭ كەلىسىم بەرۋى شارت. ەلىمىزدەگى قازىرگى اقشا-نەسيە سايا­­سا­تىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ينفلياتسيا­نى تارگەتتەۋ, جالپىعا تۇسىنىكتى تىلمەن ايت­­ساق, تاۋار جانە قىزمەت باعالارىنىڭ تۇ­­راق­تىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, سول ءۇشىن ەكو­­نو­ميكاداعى اقشانىڭ نارىقتاعى قۇنىن, وسى ارقىلى ەكونوميكاداعى اقشا اعى­­نىنىڭ كولەمىن تەجەۋ نەمەسە ءوسىرۋىن رەتتەۋگە باعىتتالعان شارالار كەشەنىن ىسكە اسىرۋ. ءسويتىپ, تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ­­دىڭ نەگىزىن قالاۋ. وكىنىشكە قاراي, تەڭ­گە­نىڭ باعامى ۇلتتىق بانكتىڭ نىساندا­رى قاتارىنان, ۇستانىمداعى ساياسات شەڭ­بەرىنەن شىعىپ قالدى, ونى نارىقتىق ەركىن ءجۇزۋ كەڭىستىگىنە سالىپ قويدىق, ول ەركىن ءجۇزىپ ءجۇر مە, الدە باسقاشا جاع­داي­دا ما, ونى كەيىنىرەك تارقاتارمىز.

ەكونوميكا دامي ما, الدە كەرى كەتە مە, ءبارى سول اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ ماق­سات-مۇددەسىنىڭ دۇرىس تاڭدالۋىنا جانە پايدالى جولعا قويىلۋىنا بايلا­نىس­تى. وسىعان وراي قازىر تەڭگە ءوز فۋنك­­تسيالارىن تولىعىمەن ورىنداي الىپ ءجۇر مە دەگەن سۇراق تۋىندايدى. جىل سايىنعى جانە 2025 جىلعا دەيىنگى قا­بىل­­دانعان «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلامالارى» بويىنشا ينفلياتسيا ورتا مەرزىمدە 3-4% دەڭگەيىندە بەل­گى­لەن­گەن. 2020-2022 جىلدارعا – 4-6%; ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) ءوسۋ بولجامى ورتا مەرزىمدە – 4,4%, 2020 جىلى – 4,1%, 2024 جىلى – 4,7%. ال ينفلياتسيا 2019 جىلى – 5,4%, 2020 جىلى – 7,3%, 2021 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكتە – 7,8%. ءىجو-ءنىڭ ناقتى ءوسۋى 2019 جىلى – 4,5%, 2020 جىلى – تەرىس تاڭبالى 2,8%, 2021 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكتە – 3,9%. مىنە, وسى كورسەتكىشتەر تەڭگەنىڭ سوڭعى فۋنكتسياسىنىڭ, ونىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن, ەكونوميكاعا تيگىزىپ تۇرعان قازىرگى ىق­پا­لىن وقىرماندارعا تولىعىمەن بايان­داپ تۇر دەپ ويلايمىن. ينفلياتسيانى تار­گەتتەۋ ساياساتىن حالىقارالىق ۆاليۋ­تا قورىنىڭ 200 مۇشەسىنىڭ تەك 40-قا جۋى­عى عانا جۇرگىزەدى. مۇنداي ساياسات جۇرگىزبەيتىن قىتاي, ۆەتنام سياقتى ەلدەردە ينفلياتسيا دەڭگەيى 2,5-3,0%-دان اسپايدى. ال ەكونوميكا بويىنشا سوڭعى 30 جىلدا قىتاي ەكىنشى ورىنعا شىقتى, ۆەت­نام دامىعان 40 ەلدىڭ قاتارىنا قو­سىلدى.

قويىلعان سۇراققا تولىعىراق جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءبىز قازىر قانداي ەكونوميكالىق مو­دەل قۇردىق دەگەن سۇراققا دا توقتا­لا كەتكەنىمىز ءجون. نارىقتىق ەكونومي­كا دەدىك تە, سونى جالاۋلاتىپ كەت­تىك. نارىق ءبارىن شەشەدى دەگەن تاياز ۇعىم­مەن ءتىپتى ونىڭ ۋلتراليبەرالدى با­عى­­تىنا كىرىپ الىپ, كوپتەگەن قاجەتتى ما­سە­­لەلەرگە مويىن بۇرماي كەلەمىز. نا­رىق­­تىق ەكونوميكا دەگەنىمىز – كاپيتاليزم. بۇل – بۋرجۋازيالىق قوعام. وندا جە­كەمەنشىك يەلەرى – نەگىزگى جەتەكشى تۇل­عالار. مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اۋەلى سول جەكەمەنشىك يەلەرىنىڭ مۇددەلەرىن قور­­عايتىنى بەلگىلى, سونىمەن قاتار بيلىك ءوزى­نىڭ يەسى حالىقتىڭ مۇددەسىن دە ۇمىت­پا­عانى ءجون.

– ەندى 90-جىلدارعا, تەڭگەنىڭ پايدا بولۋ تاريحىنا ورالايىق. بىراق وسى­عان دەيىن تالاي ايتىلىپ جاۋىر بول­­عان تاريحتى ەمەس, جۇرتشىلىققا بەي­­مالىم, تىڭ دەرەكتەر جونىندە ايت­سا­ڭىز؟

– كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇتاس ەكونوميكاسى ىدىراعاننان كەيىن ەگەمەندىك العان ەلدەردىڭ بارلىعى ۇلكەن قيىندىقتارعا تاپ كەلدى. 1991-1992 جىلدارى دەربەس ۆاليۋتاسى جوق ەلدەر رەسەي ەكونوميكا­سىن­دا ءجۇرىپ جاتقان قارجى-نەسيە سايا­­ساتىنا تاۋەلدى بولىپ قالدى. بىراق رە­سەيدىڭ وزىندە ينفلياتسيا تاسقىنداپ, گيپەرينفلياتسياعا ۇلاسىپ جاتتى. مى­سا­لى, 1991 جىلى ينفلياتسيا 147,1%, 1992 جىلى 2 960,8%, ال 1993 جىلى 2 165%-دان اسىپ كەتتى. ءسويتىپ, العاشقى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 5 272,9%-دان استام ينفلياتسيا تۋىندادى. سوندا تۇتىنۋ باعالارى 53 ەسە ءوستى. 1990 جىلى ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ سانى 19 796 بولسا, 1995 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا 1 872 ءوندىرىس ورنى قۇلادى. جويىلىپ كەتتى. ءسويتىپ, ءوندىرىس كولەمىنىڭ 53%-نان ايىرىلدىق. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 45%-عا ازايدى. قالايدا ءىرى ءوندىرىس وشاقتارىن قۇردىمعا جىبەرمەۋ كەرەك ەدى. ويتكەنى باعانىڭ قۇنى 53 ەسە وسكەن كەزدە ەڭ جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءوندىرىس ورنىنىڭ ءوزى وعان توتەپ بەرە المايتىن. بۇل ءۇشىن ونىڭ تابىسى دا 53 ەسە كوتەرىلۋى كەرەك. مىنە, وسىنداي قيىن كەزەڭدە الدىمىزدا ۇلكەن ءۇش ماقسات تۇردى. بۇل – ەكونوميكانى قۇلدىراپ كەتۋدەن قورعاۋ; ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىندا ءىرى دامۋ وشاقتارىن ساقتاۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ باعىتىندا ءىس-ارەكەتتەر جاساۋ; ۇلكەن داعدارىس كەزەڭىندە ەكونوميكادا تۋىندايتىن قيىندىقتاردى رەتتەۋگە بەلسەندى تۇردە اتسالىسۋ.

بارلىق قيىندىققا قاراماستان ۇلتتىق بانك ەل باسشىلارىنىڭ تاراپى­نان وزىنە جۇكتەلگەن تاريحي مىندەتىن ويداعىداي ورىن­داپ, ەگەمەندىك قۇقىعىمىزعا نەگىز­دەلگەن دەربەس قارجى-نەسيە ساياساتىن ىسكە اسىرىپ, گيپەرينفلياتسيانىڭ اپاتىنان ءىرى ءوندىرىس وشاقتارىن ساقتاپ قالدى. كىشىگىرىم ءوندىرىس ورىندارىن ساقتاۋ ۇكىمەتتىڭ پارىزى بولاتىن, بىراق مەم­لە­كەت­تىك بيۋدجەتتىڭ السىزدىگىنەن وعان كۇش جەتپەدى. ولار وزىنەن-ءوزى كۇن سايىن جو­يى­لىپ جاتتى.

– وسى قيىندىقتاردىڭ زاردابىن سەزىنىپ, تۇسىنگەننەن كەيىن ۆاليۋتا تاۋەلسىزدىگىن الۋ جولىندا قانداي كەدەرگىلەرمەن كۇرەسۋگە تۋرا كەلدى؟

– ۇلتتىق بانك 1993 جىلعا دەيىن جو­عارعى كەڭەسكە باعىناتىن. دەربەس ۆا­ليۋتا جاساۋ ءۇشىن پارلامەنت جانە ۇكى­مەت­تىڭ قولداۋىنا قول جەتكىزۋ كەرەك ەدى. ساياسي ەگەمەندىگىمىزدى 1991 جىلى جا­ريا ەتتىك, بىراق دەربەس ەكونوميكالىق ساياسات باعىتى ءالى ءوز دەڭگەيىندە انىق­تال­ماعان بولاتىن. ۇكىمەت ءالى ماسكەۋگە جالتاقتاۋىن قويا الماي «جالپى رۋبل كەڭىستىگىندە» قالۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتتى. سوندىقتان ءبىزدى ءار وتىرىستا ورىنسىز سىناۋ, مىنەۋ وتە كوپ كەز­دەستى. الدىمىزدا تاعى ءبىر ىرگەلى مىن­دەت – تاۋەلسىز بانك جۇيەسىن قۇرۋ تۇر­دى. ءسويتىپ, اقشا-نەسيە ساياساتىن ءوز بەتىمىزشە باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا باسقارۋ تەتىكتەرىن جاساپ, ىسكە قوسۋ كەرەك بولدى. ۇلتتىق بانكتىڭ ورتالىق باسقارۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ جانە بانك جۇيەسىندە تۇبەگەيلى جەدەل رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ دا – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەدى. وسى ماقساتتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىلارى – ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى دايار­لاۋ جانە ونى اينالىمعا ەنگىزۋ, التىن-ۆاليۋتا قورىن جيناۋ, التىن-ۆاليۋتانى ساقتايتىن قويمالار سالۋ, دەربەس تولەم جۇيەسىن جاساۋ. سونىمەن بىرگە جۇزەگە اسۋى ءتيىس ينفراقۇرىلىم قاتارىندا – ەسەپ ايىرىسۋدىڭ جاڭا جۇيەلەرىن جاساۋ, شەتەل بانكتەرىمەن كوررەسپوندەنتتىك قاتىناستار قالىپتاستىرۋ, حالىقارالىق تولەم جۇيەسىنە ەنۋ, ەلەكتروندى ۆاليۋتا بيرجاسىن جاساپ, ىسكە قوسۋ, ۆاليۋتا ايىر­باستاۋ جۇيەسىن, بانكنوت فابريكا­سى مەن تيىن سارايىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ, بانك سالاسىنداعى بۋحگالتەرلىك ەسەپتى حالىقارالىق ستاندارتقا كوشىرۋ جولىن­دا­عى العىشارتتارىن جاساۋ بولدى. وسىنداي كۇردەلى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ جانە ەلىمىزدە بۇرىن بولماعان نىسان­دار­­عا قاجەتتى جاڭا ماماندىقتاردى يگە­رۋ ءۇشىن جاستاردى شەتەلگە وقۋعا جى­بەرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ول ءۇشىن ۇلت­تىق بانك جانىنان ارنايى وقۋ ورتا­لى­عىن قۇردىق. جاستاردى وقىتۋعا جانە جاڭا ماماندىقتاردى يگەرۋگە بىزگە ۇلىبريتانيا, اقش, فرانتسيا جاپونيا, بەلگيا ەلدەرىنىڭ ورتالىق بانكتەرى كو­مەك­تەستى.

1992 جىلدىڭ اقپان ايىندا پرە­زي­دەنت­­پەن كەزدەستىم. ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ «التەرناتيۆا رە­تىن­دە ۇلت­تىق ۆاليۋتانى جاسايىق, رۋبل زو­ناسىندا قالۋ-قالماۋىمىز بەلگىسىز, سوندىقتان بوسقا وتىرمايىق, قايت­كەن­مەن جەكە ۆاليۋتا كەرەك» دەدى. بۇل ءبىز ءۇشىن كوپتەن كۇتكەن, ەكو­نوميكا, اقشا-قاراجات سالاسىنداعى ەڭ قاجەتتى كەزەك كۇتتىرمەيتىن شەشىم بو­لاتىن. وسىعان وراي ۇلتتىق ۆاليۋتا جاساۋ شارالارى ۇلتتىق بانكتىڭ ميسسياسىنان دا جوعارى تۇرعان ساياسي قادام ەكەنىن جانە وعان قىرۋار شىعىننىڭ بولاتىنىن ەسكەرىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتا جاساۋ جوباسىن زاڭداستىرۋ ءۇشىن ارناۋلى پرەزيدەنت جارلىعى كەرەك ەكەنىن ايتىپ, ءوتىنىش جاسادىم. وسىلايشا, ەكى قۇپيا پرەزيدەنت جارلىعى شىعارىلىپ, ولار ۇلتتىق بانكتە ساقتالاتىن بولىپ شەشىلدى دە, «ۇلتتىق ۆاليۋتا جوباسىنىڭ» جۇمىستارى باستالىپ كەتتى.

– ۆاليۋتانى باسىپ شىعاراتىن كوم­پانيا ىزدەگەن كەزدە دە قۇپيانى ساقتاي الاتىن وندىرۋشىگە باسىمدىق بەرىل­گەن بولار؟

– سول كەزدە ەلگە ءتۇرلى شەتەلدىك بان­­­كنوت فاب­ريكالارىنىڭ وكىلدەرى كەلىپ جاتتى. ارينە, شەتەلدىكتەر ەگەمەندىك العان ەلدەر ءوز ۆاليۋتاسىن جاساۋعا ۇمتى­لا­تى­نىن بىلەتىن, جەكە ۆاليۋتاسىز ەكونوميكا جەتىم ەكەنى ولارعا تۇسىنىكتى بولاتىن. ءبىز «حارريسون جانە ونىڭ ۇلدارى» دەگەن كومپانيانى تاڭداپ الىپ, سولارمەن جۇمىس ىستەيتىن بولىپ كەلىستىك. ۇلى­­­بري­تانيادا اۋقىمى بۇدان دا ۇلكەن De La Rue دەگەن فيرما بولدى. ول ءجۇز شاقتى ەلگە ۆاليۋتا جاسايتىن. الايدا ءبىزدىڭ ماسەلەمىز قۇپيا بولعاندىقتان وسىنداي ۇلكەن كومپانياعا تاپسىرىس بەرۋىمىز ءبىرشاما قاۋىپتى بولاتىنىن ويلاستىق. سەبەبى حالىقارالىق ۇلكەن كومپانيالار ءوز جۇمىستارىن قۇپيا تۇردە ەمەس, جاريا­لى تۇردە جۇرگىزەدى.

ەندى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ اتاۋى مەن دي­زاينى تۋرالى بىرەر ءوز. قازىر اقپارات كەڭىس­تىگىندە ۆاليۋتانىڭ اتاۋىن قويۋعا بايلانىستى دا ءارتۇرلى جالعان اقپاراتتار جاريالانىپ ءجۇر. كوبى – شىندىقتان الىس جاتقان, داقپىرت سوزدەر. ۆاليۋتانىڭ اتاۋى جەكە ادامداردىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە ورىندالا قوياتىن شارا ەمەس, ول رەسمي مەملەكەتتىك تۇرعىدا شەشىم قابىلداۋدى كەرەك ەتەتىن شارۋا. ءبىز ۇلتتىق ۆاليۋتا جوباسىن 1992 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا باستاپ كەتتىك, كەرەكتى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ەجەلگى تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ تاريحىنان بىرنەشە اتاۋ­لاردى تاۋىپ تالقىلادىق. ناتيجەسىندە, ماۋسىم ايىندا «تەڭگە» اتاۋىنا توق­تا­لىپ, ەل باسشىلارىنىڭ كەلىسىمىن الدىق, ۆاليۋتانىڭ اتاۋى ۇلتتىق بانكتىڭ باسقارما وتىرىسىندا تالقىلانىپ, ءتيىستى شەشىم قابىلداندى. سول ماۋسىم ايىندا ۆاليۋتانىڭ ديزايندىق نۇسقاسىن جاساۋدى باستاعان بولاتىنبىز, وسى نۇسقالارعا ۆاليۋتانىڭ تەڭگە اتاۋى جازىلىپ تا قويىلعان بولاتىن. ارينە, ەل ازاماتتارىنىڭ تاراپىنان وسى تۇرعىدا ۇسىنىستار دا بولدى. مى­سالى, سول جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ولجاس سۇلەيمەنوۆ اعامىز ۇلتتىق بانككە كەلىپ «سەندەر قاراپ جاتپاعان شىعارسىڭدار, ۇلتتىق ۆاليۋتاعا «تەڭگە» دەپ ات قويايىق, بۇل تۇركى تىلىندەگى اقشاعا بىرنەشە ماعىنادا تۇسىنىك بەرەتىن, تاريحى تەرەڭ جانە وتە كوركەم اتاۋ» دەدى. مەن اقىن اعامىزعا العىسىمدى ءبىلدىرىپ, شە­شى­مىمىزدىڭ دۇرىس قابىلدانعانىنا تاعى دا سەنىمىمىز نىعايىپ, مارقايىپ قالدىق. مىنە, وسىلاي بارلىق ماسەلە ۇلت­تىق بانكتىڭ اياسىندا شەشىمىن تاپقان ەدى.

تەڭگەنىڭ ديزاينىن جاساۋ بويىنشا شەتەلدىك ماماندارمەن اقىلداستىق, ديزاين بانكنوت قۇنىنىڭ 30-40 پايىزىن الادى ەكەن. قىمبات دۇنيە. سوسىن ديزاين دايارلاۋعا ەكى جىلداي ۋاقىت كەتەتىنى بەلگىلى بولدى. مۇنداي ۇزاق ۋاقىت ءبىز ءۇشىن مۇمكىن ەمەس بولاتىن, سەبەبى ەكونوميكا كۇن سايىن قۇلدىراپ, تولىعىمەن دەفولتتىق جاعدايعا قۇلاپ بارا جاتتى. ولاي بولسا, بىزدە تالانتتى سۋرەتشىلەر بار, سولار اۋەلى سىزباسىن سالسىن, سوسىن ول جاراسا, سونى وندىرىستىك ديزاينعا اينالدىرىپ باستىرۋعا جىبەرەيىك دەدىك. بۇل باستامانى ءبىزدىڭ باسشىلار دا, «حاريسسون جانە ۇلدارى» كومپانياسىنىڭ ماماندارى دا قولدادى. ونىڭ ءبىر سەبەبى – ول كەزدە ۇلتتىق بانك مەن كەلگەنگە دەيىن دەربەس تابىسى جوق, تاقىرعا وتىرعان مەكەمە ەدى, ماسكەۋدىڭ بەرەتىن قاراجاتىمەن كۇن كورەتىن. مىناداي تاپسىرىستاردى ورىنداۋ ءۇشىن وعان تابىس كەرەك بولدى. ءبىز بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ, ۇلتتىق بانكتى وزىندىك تابىسى بار مەكەمەگە اينالدىردىق. جوعارىداعى تاپسىرىستاردى اتقارىپ شىعۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ءبىر تيىن قاراجاتى جۇمسالعان جوق, ۇلتتىق بانكتىڭ ءوز تابىسى جەتكىلىكتى بولدى. الماتىدا مەملەكەتتىك ديزاين ورتالىعى بار بولاتىن. باسشىسى – تيمۋر سۇلەيمەنوۆ. ەلگە سىيلى مىقتى ازا­مات ەدى. سونىمەن كەلىسىپ, مەڭ­دى­باي ءالين, حايروللا عابجالەلوۆ, اعىمسالى دۇزەلحانوۆ جانە باسقا ءتورت-بەس ساۋلەتشى, سۋرەتشى جىگىتتەردىڭ باسىن قوسىپ, ۇكىمەت بەرگەن تاۋداعى ساياجايىما اپارىپ, ولار سول جەردە ءبىر اي بويى جۇمىس ىستەدى. ناتيجەسىندە, تەڭگەنىڭ ءتورت نۇسقاسىن دا­­­يىنداپ شىقتى. جەتى نوميناتسيا بولدى: بىرىنشىسىندە ءال-فارابي بەينەلەندى. ودان بولەك ءسۇيىنباي ارون ۇلى, قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى, اباي قۇنانباي ۇلى بار. ۇشەۋى – ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلى. ەرتەڭگى كۇنى رەنىش بولماسىن دەپ ءجۇز ماسەلەسىن دە ەسكەردىك. شوقان ءۋاليحانوۆ پەن ءابىلحايىر, ابىلاي حاندارعا دا تەڭگەدەن ءتور بۇيىردى. 1992 جىلدىڭ قاراشا ايىندا لوندون قالاسىندا ۆاليۋتانىڭ وندىرىستىك ديزاينى جاسالدى, سودان سوڭ جەلتوقسان ايىندا انگلياعا بارىپ تاپسىرىسقا قول قويىپ كەلدىم. تەڭگەنى جاساۋ جۇمىسى 120 كۇننىڭ ىشىندە ءتامامدالدى. ءبىزدىڭ جاساعان ۆاليۋتامىز وتە ساپالى, 14-18-گە دەيىنگى ارالىقتا قاۋىپسىزدىك ەلەمەنتتەرى بولدى.

ءارى قاراي ءبىر جارىم ايدىڭ ىشىندە تەڭگەنى تاسۋدى باستادىق. بۇل جەردە دە بىرنەشە ماسەلە شىقتى. بىرىنشىدەن, ول – قازاقستاننىڭ ۇشاعى بولۋى جانە ەكيپاجدىڭ حالىقارالىق اۆياتسيالىق ناۆيگاتسيا جۇيەسىنىڭ اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋى تالاپ ەتىلدى. سوسىن ول ەش جەرگە قونباي, قازاقستانعا تىكە ۇشىپ كەلۋى قاجەت ەدى. ورىنباسارىم مەرسۇلتان تۇرسىنوۆ ەكيپاج جاساقتاپ, اعىلشىن ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ۇشاق كومانديرىن تاۋىپ, قارۋلى ينكاسساتورلاردى وتىرعىزىپ, تاراز قالاسىنداعى جەر استى بۋنكەر-قويمامىزعا تەڭگەنى تاسىدىق. مامىر ايىنىڭ سوڭىندا تەڭگە تولىعىمەن ەلگە اكەلىندى.

1993 جىلى ناۋرىز ايىندا ۇلتتىق بانكتىڭ باسقارۋ جۇيەسىندەگى رەفورما تولىعىمەن اياقتالىپ, ۆاليۋتا بيرجاسى, التىن-ۆاليۋتا قورى, مەملەكەتتىك قازىنا ساقتاۋشى قويما, باعالى قاعاز شىعاراتىن فابريكا ىسكە قوسىلدى, مونەتا سارايىنىڭ قوندىرعىلارىن مونتاجداۋ باستالدى. قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ۇلتتىق بانك ءۇشىن دەپارتامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاساپ, ىسكە قوستىق. بانك جۇيەسىنىڭ زاڭنامالارى پارلامەنتتە قابىلداندى. پرەزيدەنت 3 قاراشادا ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانى قۇرىپ, كوميسسيا 12 كۇن جۇمىس ىستەدى. 13 قاراشا كۇنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي ەفير ارقىلى ۆاليۋتانى ەنگىزەتىنىن حابارلاعانىن بىلەمىز. سودان كەيىن مەن دە ەفيرگە شىعىپ قولدانىستاعى بانكنوتتاردى, ءرۋبلدى, تەڭگەگە قالاي ايىرباستاۋ كەرەكتىگى تۋرالى ايتىپ بەردىم. 15 قاراشادان باستاپ ايىرباستاۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. ءۇش كۇن بويى تەڭگە مەن رۋبل قاتار جۇمىس ىستەدى. 1993 جىلدىڭ 18 قاراشاسىنان باستاپ تەڭگە – قازاقستان اۋماعىنداعى جالعىز زاڭدى تولەم قۇرالى بولدى.

– تەڭگەنىڭ قازىرگى احۋالىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. ونى قايتا نىعايتۋ, سەنىمدى قىلۋ مۇمكىن بە؟

– 1993 جىلى نارىققا 1 دوللارىڭىز 4,75 تەڭگە بولىپ كىردى عوي. قازىر 425 - 428 ماڭايىندا. دەمەك باعامى 89 ەسە ءتۇسىپ تۇر. جالپى, تەڭگە اينالىمعا ەنگىزىلگەن ساتتەن باستاپ قاتتى قۇلدىرادى. سەبەبى ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ كەرى ۇسىنىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ايىرباس باعامى اۋەلدەن دۇرىس بولمادى جانە تەڭگە تۋرا ەكونوميكا كەرى كەتىپ جاتقان كەزدە اينالىمعا ەنگىزىلدى. تەڭگە باعامىنىڭ قۇلدىراۋى العاشقى ەكى جىلدا رەكوردتىق – تاريحي ماكسيمۋمعا جەتتى. 1993 جىلدىڭ سو­ڭىن­داعى دەڭگەيدەن 1995 جىلى 11,6 ەسە تومەندەدى.

تەڭگەنىڭ كەلەشەكتە نىعايۋى نە­عاي­بىل. سەبەبى تەڭگەنىڭ باعامىن انىق­تاي­تىن ساياساتىمىز – ۋلترا-ليبەرال­دى مونەتارلىق ساياسات. ءبىز تەڭگەنىڭ باعامىن ەركىن جۇزۋگە قويا بەردىك, تەك باعانى عانا تارگەتتەيمىز. قازىر ۇلتتىق بانك جاساعان ەرەجە بويىنشا تەڭگەنى امەريكانىڭ دوللارىمەن سالىستىرادى. امەريكا كىم, ءبىز كىمبىز؟ اقش – دۇنيەجۇزى ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 25 پايىزىن بەرىپ وتىرعان ەل. ءبىزدىڭ ۇلەس 0,2 پايىزدان اسا الماي تۇر. ەندى الاڭعا شىعارىپ, تەڭگە مەن دوللاردى كۇرەستىرىپ قويدىق. سوندا كىمنىڭ جەڭۋى كەرەك؟ انانىڭ كۇشى 2 500 ەسە ارتىق. ياعني تەڭگە اۋەل باستان جەڭىلۋگە ماجبۇرلەنگەن. دوللارمەن تەك كەدەرگىسىز ايىرباستالاتىن ۆاليۋتالار (ەۋرو, يۋان, فۋنت ستەرلينگ, شۆەيتساريالىق فرانك, يەنا) عانا تايتالاسا الۋى مۇمكىن, اري­نە, بۇلار دا كوپشىلىك جاعدايدا دوللار­دان جەڭىلىس تاۋىپ كەلە جاتىر, بىراق بۇ­لاردىكى بىزدىكىندەي, ويسىراي جەڭىلۋ ەمەس. ولار قالاي بولعاندا دا اقش-پەن وداقتاس, كەيبىر باعىتتاردا يىق-تىرەس, وزىق ەكونوميكالارى بار ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارى. وسى جاعدايلاردى ەسكەرىپ, تەڭگەنىڭ باعامىن بەلگىلەيتىن باسقا فورمۋلا جاسايتىن كۇن كەلدى. قازىر التىن-ۆاليۋتا قورىنىڭ 60 پايىزدان استامى التىننان تۇرادى. دۇنيە جۇزىندە ۋران كولەمى بويىنشا – ءبىرىنشى, ونى ساتۋ بو­يىنشا ەكىنشى ەلمىز, سيرەك كەزدەسەتىن اسا قىمبات مەتالل قورلارى دا جەتكىلىكتى. نەگە ءبىز تەڭگەنى نىعايتۋ جولىندا التىنمەن قاتار ۋراندى, سيرەك مەتالدار قورلارىن دا قولدانبايمىز؟ التىن مەن ۋراننىڭ, سيرەك مەتالداردىڭ نارىقتىق باعاسى قازىر بىرىڭعاي ءوسۋ جولىندا, بۇلار ەندى ەشقاشان تومەندەمەيدى. سەبەبى كاپيتاليزمنىڭ دۇنەجۇزىلىك دامۋ باعىتىنداعى توقىراۋلار جۋىق ماڭدا توقتامايتىنى بەلگىلى بولىپ تۇر. مىنە, التىن-ۆاليۋتا قورىن وسى مەتالدارمەن ءوسىرىپ نىعايتۋ ءۇشىن مەلەكەتتىك بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولىپ نەمەسە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ىزدەۋدىڭ ەشقانداي قاجەتتىلىگى جوق, مۇنىڭ ءبارىن ۇلتتىق بانك نارىقتىق جولمەن ءوزى جولعا قويا الادى. وسىلايشا, مول جانە اسا قىمبات قازىنا باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن ەسەپكە الىپ, تەڭگەنىڭ باعامىن انىقتايتىن جاڭا ەرەجە نەگە جاسامايمىز؟ نەلىكتەن دوللارعا عانا تەلمىرىپ وتىرامىز؟ رەسەيمەن ساۋدا جاسايمىز, قىتايمەن سەرىكتەسپىز. سون­دىق­تان جالپى ۆاليۋتا قورجىنىن دا تەڭگە باعامىن انىقتاۋعا نەگە پايدالانبايمىز؟! مۇنى دا ەسكەرىپ, نازارعا الۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ءسويتىپ قانا تەڭگەنىڭ كۋرسىن وزگەرتە الامىز.

مىسالى, قىتاي سوڭعى بىرنەشە جىلدا ارالاس ەكونوميكا قالىپتاستىردى. 30 جىل بۇرىن ولاردىڭ ىشكى جالپى ءونىمى رەسەيدەن, كۇنكورىسى قازاقستاننان دا تومەن ەدى. ال قازىر ىشكى جالپى ءونىم بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. سوعان سايكەس جالاقى دا, زەينەتاقى دا جوعارى. سوندىقتان نارىقتىڭ ستيحياسىندا قاڭباق بولىپ جۇگىرە بەرمەي, اينالاعا كوز سالىپ, باسقانىڭ تۇر­مىس-تىرشىلىگىن پارىقتاپ, مەملەكەتتىك سەك­تور­دىڭ ۇلەسىن كەمىتپەي, ونى دامىتىپ ەكونوميكانى نىعايتۋ جولىنا ءتۇسىرۋدى ويلاستىرۋ كەرەك سياقتى. «مەملەكەت – جامان مەنەدجەر» دەگەن تۇسىنىكتەن ارى­لۋ قاجەت. ويتكەنى مەملەكەتتە ەڭ تالانتتى, ەڭ ءبىلىمدى, ەڭ تاجىريبەلى ادامدار جۇمىس ىستەيدى. الدە بىزدە جاعداي باسقاشا ما؟! بىراق بۇل جاعداي دا وزگەرەر, قازاقتىڭ تالاپتى, تالانتتى جىگىتتەرى مەن قىزدارى دا از ەمەس, بايلىعى دا جەتەرلىك. تەك جەتىسپەي تۇرعانى – تاڭداۋ عانا. ەكونوميكانىڭ ءتيىمدى مودەلدەرىن, بويىندا نامىسى بار, ادال ازاماتتاردى تاڭداۋ كەرەك.

اڭگىمەلەسكەن

اباي ايماعامبەت,

«ەgemen Qazaqstan»