ەلىمىزدە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك جۇيەسى بەس جىلدان بەرى تابىستى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. اتالعان جۇيەنىڭ تەتىكتەرىن پايدالانۋ كەڭىنەن تارالۋدا ءارى ول ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن قامتۋدا. وسى ۋاقىت ىشىندە مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ تاندەمى كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماڭىزدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرعانىنا دا كۋامىز.
قازاقستاندىق مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ورتالىعىنىڭ باسقارما توراعاسى ەرجان سارسەنبايدىڭ ايتۋىنشا, ورتالىققا جۇكتەلگەن ماڭىزدى فۋنكتسيانىڭ ءبىرى – بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالار مەن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك جوبالارىنا ساراپتاما جۇرگىزۋ. ساراپتاما دەگەنىمىز – كەشەندى باعالاۋ. ول بارىنشا جوعارى الەۋمەتتىك نەمەسە ەكونوميكالىق ناتيجە الۋ ءۇشىن ۇسىنىلاتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ تيىمدىلىگىن ايقىندايدى. ماسەلەن, وسى جىلدىڭ 9 ايىندا ورتالىق قۇنى 3,2 ترلن تەڭگە بولاتىن 34 جوباعا ساراپتاما جۇرگىزگەن. ونىڭ ناتيجەسى بويىنشا جالپى سوما 3,2 ترلن تەڭگەدەن 738 ملرد تەڭگەگە دەيىن ازايتىلعان. وسىلايشا, بيۋدجەتكە تۇسەتىن جۇكتەمە 76 پايىزعا دەيىن تومەندەپتى.
– ورتالىق 2018 جىلى 98 جوبانى, 2019 جىلى 151 جوبانى, 2020 جىلى 77 جوبانى قارادى. بىلتىردان باستاپ جوبالار سانى ازايدى. بۇل كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىن تەجەۋ ءۇشىن قابىلدانعان كارانتيندىك شارالارمەن بايلانىستى. ورتالىق بيىلعى توعىز ايدا ەڭ الدىمەن حالىققا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى جوبالاردى ماقۇلدادى. ولاردىڭ اراسىندا بىرقاتار ماڭىزدى جوبالار بار. ماسەلەن, الدىن الا جانە ارالىق تۇرعىن ءۇي قارىزدارىن بەرۋ ءۇشىن «وتباسى بانككە» بيۋدجەتتىك كرەديت بەرۋ جوباسى ماقۇلداندى. بۇل ماقساتقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بيۋدجەتتىك كرەديت ەسەبىنەن 30 ملرد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانۋدا. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 9 373 ازامات تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك الماق.
جوبانىڭ ەندى ءبىرى اگروسەكتوردى قولداۋعا قاتىستى. 2022 جىلعا ارنالعان اگروونەركاسىپ سۋبەكتىلەرىن قولداۋ ءۇشىن «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسىنا» كرەديت بەرۋ بيۋدجەتتىك باعدارلاماسى قولداۋ تاپتى. كەلەر جىلى بيۋدجەتتىك نەسيە ەسەبىنەن 70 ملرد تەڭگەگە 2 400 اگروونەركاسىپ سۋبەكتىسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءوندىرۋشىنى قولداۋ كوزدەلگەن. ونىڭ 387-ءسى جاڭا قارىز الۋشى بولماق. بۇل وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى كرەديتتىك رەسۋرستارعا قاجەتتىلىكتى قاناعاتتاندىرۋعا جانە ەلىمىزدەگى ەگىس القاپتارىنىڭ 3 ملن گەكتارىن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قارىز الۋشى ءۇشىن نەسيەلەۋدىڭ شەكتى تۇپكىلىكتى مولشەرلەمەسى 5 پايىزدان اسپايدى, – دەيدى ەرجان سارسەنباي.
ورتالىق باسشىسى بيىل جۇيەگە قاتىستى بىرقاتار جاڭاشىلدىقتار ەنگىزىلگەنىن العا تارتتى. ماسەلەن, «قايتارىمدى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك» تەتىگى ەنگىزىلگەن. وندا ينۆەستوردىڭ قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋعا جۇمساعان شىعىنى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ارقىلى وتەلەدى.
– ايتالىق, جەكە تۇلعا زاۋىت سالدى دەلىك. ەندى وعان ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالار جۇرگىزۋ قاجەت. ەندى جاڭا نورماعا سايكەس, جەكە تۇلعانىڭ كوممۋنيكاتسيالاردى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك شەڭبەرىندە جۇرگىزۋگە مۇمكىندىگى بار جانە ءارى قاراي ءوز شىعىندارىنىڭ وتەمىن الا الادى. سونداي-اق ول جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىن كوبەيتۋگە مىندەتتى. بۇل جەكە تۇلعا ءۇشىن دە, حالىق ءۇشىن دە وڭ ناتيجە بەرەدى. بۇدان بولەك, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك جۇيەسىنە قاتىسۋشى ينۆەستور كاپيتالىنىڭ كەم دەگەندە 20 پايىزى قولدا بولۋى كەرەك. جاڭا تالاپ بيۋدجەتكە جۇكتەمەسىن تومەندەتۋ جانە جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزىندە ينۆەستوردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەنگىزىلدى. سونداي-اق ەندىگى جەردە جەكەمەنشىك ارىپتەستى انىقتاۋ ءۇشىن اۋكتسيوندىق ءتاسىل قولدانىلماق. مىسالى, مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ پايدالانىلماي جاتقان بوس الاڭدارى بار. پايدالانىلماسا دا, مەملەكەت ولاردى كۇتىپ-ۇستاۋى كەرەك. دەمەك بۇعان دا قارجى جۇمسالادى. ەندى جەكە تۇلعا بوس جاتقان مۇنداي الاڭداردى كوممەرتسيالىق ماقساتتا پايدالانا الادى. ونى كادەگە جاراتاتىن ينۆەستور اۋكتسيون ارقىلى انىقتالادى, – دەدى ورتالىقتىڭ باسقارما توراعاسى.
ە.سارسەنبايدىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەت جۇكتەمەسىن تومەندەتۋ, سونداي-اق مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردان اجىراتۋ ماقساتىندا نىساندى پايدالانۋ جانە ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردىڭ وتەماقىسىن تولەۋ كەزەڭى كەمىندە 5 جىلعا ۇلعايتىلعان. بۇرىن ءۇش جىلدان باستالاتىن.
– ءبىز جۇرگىزگەن باعالاۋ شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىستى جوبالاردىڭ مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك تەتىگى بويىنشا ىسكە اسىرىلعان جاعدايلارى انىقتالدى. كەزەڭنىڭ قىسقا مەرزىمدىلىگى جەكە سەرىكتەستەر تەز پايدا كورگىسى كەلەتىن جانە جوبانىڭ ءوزىن جۇزەگە اسىرۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتپايتىن جاعدايلارعا الىپ كەلدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك مىندەتتەمەلەردىڭ ۇلعايۋىنا اكەلىپ سوقتىراتىن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك شارتتارىنىڭ تالاپتارىن وزگەرتۋگە شەكتەۋ قويىلدى. ءبىز باعالاۋ كەزىندە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك شارتتارىنىڭ ءبىر باعاعا جاسالعانىن, ال كەيىن شارتتىڭ وزگەرىستەرگە ۇشىراعانىن انىقتادىق. ياعني اۋەلدە بەلگىلەنگەن سوما ۇلعايتىلعان, تيىسىنشە باسەكەلەستىك تالاپتارى بۇزىلعان ءارى بيۋدجەتتىك شىعىستار كولەمى وسكەن. بۇدان باسقا دا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. تۇتاستاي العاندا وزگەرىستەردىڭ بارلىعى جوبالاردىڭ ساننان ساپاعا كوشۋىنە جانە بيۋدجەتتىك جۇكتەمەنى تومەندەتۋگە باعىتتالدى, – دەپ ناقتىلادى ە.سارسەنباي.
وسى ورايدا قازاقستاندىق مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ورتالىعى جىل سايىن بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالار مەن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك جوبالارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا باعالاۋ جۇرگىزەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. بىلتىر جالپى قۇنى 580 ملرد تەڭگە بولاتىن 532 جوبا باعالانعان. بۇلار نەگىزىنەن ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋعا جانە سالۋعا ارنالعان جوبالار.
– وسىلايشا, 2 900 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىسى جاڭارتىلىپ, سالىندى. 1 400 شاقىرىم گازبەن جابدىقتاۋ جەلىسى, 12,5 مىڭ شاقىرىم كارىز جەلىسى جۇرگىزىلدى. 246 شاقىرىم جول قالپىنا كەلتىرىلدى. سونداي-اق 390 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي عيماراتى, 100 ورىندىق ونكولوگيالىق ەمحانا مەن ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحانا جانە باسقا دا الەۋمەتتىك ماڭىزدى نىساندار سالىندى. اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 8 مىڭنان استام جۇمىس ورنى ساقتالدى ءارى جاڭادان قۇرىلدى. بۇل رەتتە سولتۇستىك قازاقستان (727 جۇمىس ورنى), جامبىل (675), پاۆلودار (394) وبلىستارىندا جانە نۇر-سۇلتان قالاسىندا (488 جۇمىس ورنى) ەڭ كوپ جۇمىس ورىندارى قۇرىلعان, – دەدى ورتالىقتىڭ باسقارما توراعاسى.
قازاقستاندىق مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ورتالىعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحامەد قابىلدينوۆتىڭ دەرەگىنشە, 2021 جىلدىڭ 1 قازانىنداعى جاعداي بويىنشا, ەلىمىزدە 2 ترلن تەڭگەدەن استام سوماعا 818 مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك شارتى جاسالعان. ونىڭ 11-ءى – رەسپۋبليكالىق, قالعانى وڭىرلىك دەڭگەيدە. 950 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان.
– مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك شارتتارىن تەكسەرۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ارىپتەستەر جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە جىبەرگەن بىرقاتار پروبلەما انىقتالدى. قازىرگى ۋاقىتتا بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ اكىمشىلەرى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مەن ءبىزدىڭ ورتالىق بىرلەسىپ انىقتالعان پروبلەمالاردى رەتتەۋگە كۇش سالۋدا. سونداي-اق مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك سالاسىنداعى زاڭناماعا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە, – دەدى م.قابىلدينوۆ.
باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اتاپ وتكەندەي, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك جوبالارىنىڭ كوبىندە تەڭگەرىمدىلىك جوق. ياعني جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزىندە مىندەتتەمەلەر, كەپىلدىكتەر, تاۋەكەلدەر مەن كىرىستەر مەملەكەتتىك ارىپتەس پەن جەكە مەنشىك ارىپتەس اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى بولىنبەگەن. جەكەمەنشىك ارىپتەستىڭ مىندەتتەمەلەرى سالىنعان قاراجات پەن پايدانى بيۋدجەتتىك مىندەتتەمەلەر ەسەبىنەن 100 پايىز قايتاراتىن نىسان قۇرۋمەن عانا شەكتەلەدى. ال بيۋدجەتتەن تىس كوزدەر ەسەبىنەن جوبالاردىڭ ءوزىن ءوزى اقتاۋىنا قول جەتكىزۋ, سونداي-اق حالىققا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىنا قاتىستى مىندەتتەمەلەر قامتىلمايدى.
– قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك جوبالارى ءۇش ساناتقا بولىنگەن. ءبىرىنشى سانات – شىعىنداردى 100 پايىز وتەيتىن جوبالار. ەكىنشى سانات – شىعىنداردى ءىشىنارا وتەيتىن جوبالار. ءۇشىنشى سانات – شىعىنداردى وتەمەيتىن جوبالار. ءۇشىنشى ساناتتى تابىستى جوبالار دەپ ساناۋعا بولادى. 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ ۇشتەن ءبىرى وسى ساناتقا تيەسىلى. ياعني ولار بارلىق وڭىردە تاراتىلاتىن بيۋدجەتتىڭ اعىمداعى شىعىستارى, تاريفتەر جانە بيۋدجەتتەن تىس كوزدەر (اقىلى قىزمەتتەر) ەسەبىنەن وتەلەدى, – دەيدى م.قابىلدينوۆ.