ءحالىڭ قالاي, تەاترىم؟!

سول جىلدار ىشىندە كوپتەگەن تەاتر قايراتكەرىمەن جۇزدەستىك, سۇحباتتاستىق, ءتىپتى قويان-قولتىق قىزمەتتەس بولدىق. سول كەزدە تەاتر تابالدىرىعىن يمەنە اتتاعان ءبىز قاتارلى كىز-جىگىتتەر, ياعني زامانداستارىمىز بۇگىندە ۇلكەن تۇلعا­لار­عا اينالىپ, كەيبىرى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاندى, كەي­بىرىمىز باسشىلىق قىزمەتتەرگە كەل­دىك, كەيبىرىمىز كوركەمدىك جەتەكشى بو­لىپ, ەلىمىزدەگى تەاترلاردىڭ دامۋى­نا, ءوسىپ-وركەندەۋىنە كۇشىمىز بەن تاجىريبەمىز, ءبىلىمىمىز جەتكەنشە اتسالىسىپ, جان-تانىمىزبەن بەرىلە جۇمىس ىستەۋدەمىز. باقىتىمىزعا وراي, ءبىز قازاق تەاترى تاري­حىنداعى التىن عاسىر ۋاقىتتى الىپ كەلگەن الىپ تۇلعا, رەجيسسەر ءا.مامبەتوۆتىڭ سپەكتاكلدەرىن كورىپ, ازۋلى سىنشىلار ب.قۇنداقباەۆ, وراق ءتىلدى ءا.سىعاي اعالارىمىزدىڭ سىن-تالداۋلارىن تىڭداپ قالۋ مۇمكىندىگى بۇيىرعان ۇرپاقپىز. الايدا سول الىپتار شوعىرى ىرگەتاسىن قالاعان تەاترلاردىڭ بۇل كۇنگى حال-احۋالى ءماز ەمەس. قالت-قۇلت ەتكەن تەاترلاردىڭ تاعدىرىنا قا­راپ تۇرىپ جانىڭىز اشيدى. جالپى ال­عاندا, ءبارىمىزدى تەاترلاردىڭ قازىرگى جا­ع­دايى قاتتى الاڭداتادى.

ءبارىمىزدى مازالايتىن ءبىر سۇراق بار. ول – نەگە؟.. نەگە ەلىمىزدەگى تەاتر ونەرى دۇرىس دامىماي جاتىر؟ نەگە تەاترلار جۇيەلى تۇردە جۇمىس ىستەمەيدى؟ نەگە تەاترلار ءارتۇرلى قارجىلاندىرىلا­دى؟ نەگە تەاتر قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالا­قى­سى از؟ نەگە قىزمەتكەرلەردىڭ جۇ­مىس نورمالارى بەكىتىلمەگەن؟ نەگە شا­قى­رىلاتىن مامانداردىڭ ەرەجەلەرى رەت­تەلمەگەن؟ نەگە بىزدە تەاترلارعا ار­نالعان مەمەلەكەتتىك گرانتتار جوق؟ نەگە ما­دەنيەت زاڭىندا جەكە تەاتر­لار مارتەبەسى جوق؟ نەگە جەكە تەاتر­لار­دى دا­مىتپاسقا؟ نەگە تەاتر قايرات­كەر­لەرى وداعى توقىراۋدا؟ نەگە تەاتر­لار اسسوتسياتسياسى ءۇنسىز؟ نەگە تەاتر­لاردى ارنايى ماماندىعى جوق ادام­داردىڭ باسقارۋىنا جول بەرىلەدى؟ نە­­گە جوعارى وقۋ ورىندارىندا قا­جەت­تى ماماندىقتارعا وقىتپايدى؟ نەگە تەاتر ماماندىقتارىنىڭ ارنايى وقۋ­لىقتارى جوق؟ نەگە قالامىزدا قۋىرشاق تەاترىنىڭ ەرتەگىدەي ادەمى عيماراتى جوق؟ نەگە مامانداردى ارنايى شەت­ەلدەردە وقىتپايمىز؟ نەگە؟ نەگە؟ تولىپ جاتقان نەگە؟

ءدال قازىر تەاترلار دامۋدىڭ ءارتۇر­لى جولدارىن قاراستىرىپ, تىڭ ىزدە­نىستەرگە قادامدار جاساعانداي بولىپ جاتقانىمىز – ۋاقىتتىڭ اعىمىنا ىلەسە الىپ جاتىرمىز با, ەندى 20 جىلدان سول ءتۇيىنى شەشىلمەگەن ماسەلەلەردى بىزدەن كەيىنگى جاستار تالقىلاپ وتىرا ما دەگەن قورقىنىش بارى راس. جاي عانا قورقىنىش ەمەس – ۇرەي. تا­ۋەلسىزدىك العاننان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلەلەر ءوز ۋاقىتىندا شەشىل­مەگەندىكتەن, قازىر زىلدەي بولىپ اياعىمىزدى كوتەرۋگە مۇرشا بەرمەي تۇنشىقتىرۋدا. شىعارماشىلىق سامعاپ ۇشقاندا عانا تۋادى دەيدى, ال ءبىزدىڭ العا اياق الىپ جۇ­رۋگە شامامىز كەلمەي جاتىر. بۇل كەلەر ۇرپاققا باتپانداي جۇك قالدىرا­مىز با دەگەن مازاسىزدانۋدان تۋىپ وتىر­عان جايتتار.

ەرتەڭ قارتايعان كەزدە «اعا­­لار-اۋ, مىنانى كەزىندە نەگە جاسا­ما­دى­ڭىز­دار, مىنا ماسەلەنى نەگە بىلاي شەش­پە­دىڭىزدەر؟» دەگەن سۇراق تۋىنداسا, نە بەتىمىزدى ايتامىز, الدىمىزداعى اعا­لارىمىزدىڭ ابىرويىنا نۇقسان كەل­تىرمەيمىز بە, نە دەپ اقتالامىز, جەرگە قاراپ كالمايمىز با؟ ءبىزدى قويشى, كەلەر ۇرپاقتىڭ ۋاقىتى تەاتردى دامىتۋعا كەتە مە, الدە التىن ۋاقىتتارىن پروبلەمالاردى شەشۋمەن سارپ ەتە مە؟

ومىردەگى ەڭ ۇلكەن ۇرلىق – ۋاقىت­تى ۇرلاۋ ەكەن. سوندىقتان ۇرپاق الدىن­­­دا­عى بورىشىمىزدان قۇتىلىپ, ءوز جۇگى­مىزدى ءوزىمىز ارقالاي الساق, سوندا عانا ادال ءومىر سۇردىك دەپ ايتۋعا بولار ەدى. بۇگىندە ءبىز تەاترىمىزدىڭ بەت-بەينەسىن, ياعني ءيميدجىن كورەرمەن مەن قوعام الدىندا ءتۇسىرىپ العانىمىزدى مويىنداۋىمىز كەرەك. بۇل – بىلە-بىلگەن ادامعا ەڭ ۇلكەن قاتەلىك. ءبىز بۇعان قالاي جەتتىك؟

ءبىرىنشى ماسەلە – تەاترلاردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ. سوڭعى 30 جىلدى الىپ قاراساق, جوندەۋ جۇمىستارىن وتكىز­گەن تەاتر باسشىلارىنىڭ 70-80 پا­يىزى مىندەتتى تۇردە سوتتالاتىنى قاعي­داعا اينالعان. كۇردەلى جوندەۋدى جاساۋ ءۇشىن الدىمەن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما جاساۋ كەرەك, ونى كەيىن مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزۋ, وڭ قورىتىندىسىن العان جوباعا سايكەس قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, ءار جۇ­مىس بىتكەن سوڭ قابىلداۋ. وكىنىشتىسى, ء«بىز ەس بىلگەلى» وسى پروب­لەمامەن قان­شاما ءىستى بولعان ونەر­گە قىزمەت ەتكەن اعالاردى جاقسى بىلەمىز جانە ولاردىڭ تەمىر توردىڭ ار جاعىنا توعىتىلعان تاعدىرلارى ەشكىمدى الاڭداتپايتىنى جانىمىزعا باتادى. كەلەسى كىم؟..

سەبەبى تەاتر باسشىلارىن وقىت­پاي­مىز, قۇرىلىس سالاسىنىڭ زاڭدىلىق­تارىن, ەرەجەلەرىن, نورمالارىن باسقا الەم دەپ قابىلدايمىز. سمەتانى وقۋدى بىلمەيمىز, تۇسىنە المايمىز, ديرەكتورلار جوعارى ينستانتسيادان اقشا ۋاق­تىلى يگەرىلۋ كەرەك دەپ قىسقان كەز­دە, كەيدە امالسىزدان, جاسالعان-جاسالماعان جۇمىستاردى ايىرا بىل­مەي جاتىپ, اكتىلەرگە قول قويۋعا, جۇمىس­تاردى قابىلداۋعا ءماجبۇر بولاتىندىعى بەلگىلى. بۇعان كوپ جاعدايدا ونى تەحنادزور قاداعالايدى عوي دەپ داۋ ايتۋشىلار تابىلۋى مۇمكىن. ءيا, تەحنادزور بولادى. بىراق ولار دا ءبىز ەشتەڭە تۇسىنبەگەن سوڭ, وزدەرىنىڭ جاعدايىن كۇيت­تەپ, اقشانى «بىرگە يگەرۋگە» ات­سالى­ساتىنى جاسىرىن ەمەس. كوپ جاع­دايدا ديرەكتورلىق قىزمەت – پىشاق جۇزىندە جۇرگەنمەن تەڭ نارسە. سوندا بىزدەر «باسقا تىلدە» جازىلعان قۇجاتقا كوز جۇما قول قويامىز دەگەن ءسوز. سودان بارىپ مەملەكەت قارجىسىن جىمقىردى دەگەن ءسوز شىعادى. مەملەكەت قارجىسىنىڭ ارتىنان سۇراۋى كوپ ەكەنى بارشامىزعا ايان. تەكسەرىس كەزىندە جاۋاپ بەرە الماي قالاتىنىمىز ەشكىمدى دە قىزىقتىرمايتىنى, زاڭ الدىندا تەك ءوزىڭ عانا جاۋاپ بەرەتىندىگىن, تاع­دىر­دىڭ تالكەگىنە تۇسەتىندىگىڭ, جوعار­ى باعىنىستى مەكەمەنىڭ جاۋاپتى تۇلعا­لارىن مازالامايتىندىعى باتادى.

بۇنىڭ ەڭ نەگىزگى شەشىمى, تەك قانا ­تەاتر ەمەس, بارلىق مادەنيەت مەكەمەسىنىڭ وسى جۇمىستاردى (جسق جاساتۋ, قۇرىلىس جۇرگىزۋ, ت.ب.) جۇرگىزۋگە تىيىم سالاتىن نەمەسە وسى جۇمىستاردى قۇرىلىس باسقارمالارىنا جۇرگىزۋگە مىندەتتەيتىن زاڭ قابىلدانسا جەتىپ جاتىر.

ەكىنشى ماسەلە: جارىق, دىبىس, شتان­كەتتىك جۇيە قوندىرعىلارىن ساتىپ الۋ­دى دا ارنايى ماماندار قۇزىرىنا بەرۋ كەرەك. سەبەبى تەاترداعى وسى سالادا قىزمەت ەتەتىن مامانداردىڭ توقسان پايىزى «ساموۋچكالار», ياعني ارنايى جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرمەگەن, تەك ومىرلىك تاجىريبەگە ساي قىزمەت ەتە­تىن, تەاتردى جانىمەن سۇيەتىن قىز­مەتكەرلەر. بىزدەگى ەكى جوعارى وقۋ ورنىندا دا (ت.جۇرگەنوۆ اكادەمياسى, قا­زاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى) وسى مامان­داردى وقىتۋ جاعى ءالى دۇرىس جولعا قويىلماعان, ەندى اشىلعاندارى تولىق جابدىقتالماعان. ياعني عيماراتتار ستۋديا رەتىندە دايىن ەمەس, (پۋلت, پروگرامما) ول زاتتاردى قولىنا ۇستاپ كورمەگەن ادام قانداي مامان بولماق.

ءۇشىنشى ماسەلە: ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەيتىن ءنورماتيۆتىڭ زاڭ نورمالارى جوق. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەلىمىزدەگى دراماتۋرگ-جازۋشىلاردىڭ حاتىنا بايلانىستى بارلىق تەاتردا تەكسەرىس جۇرگەنى ءمالىم. بۇل جەردە دە تەاتر باسشىلارىن ايىپتاۋدان باستاپ, «بىزدەرگە گونورار تولەنبەيدى نەمەسە از تولەيدى, وزدەرى جازىپ, وزدەرى قويادى, بىزبەن جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى ەمەس» دەگەن سەكىلدى ايىپتاۋلار ءبارىمىزدى ءدۇر سىلكىندىردى, ءتيىستى جاۋاپتار الىنىپ, اقىرى جىلى جابىلىپ قالدى. وسى وقيعانىڭ ءوزى ەشكىمگە ساباق بولمادى. ەموتسيانىڭ استىندا عانا قالدى. بۇل دا قوعامدا تالقىلانىپ, تەاتر ءيميدجىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە اسەر ەتتى.

ءتورتىنشى ماسەلە: قالامىزدا قۋىر­شاق تەاترىنىڭ ەرتەگىدەي ادەمى عيما­راتى بولسا دەگەن ۇلكەن تىلەك سوڭىندا جۇرگەنىمىز ءبىراز ۋاقىت بولدى. باسقا مەملەكەتتەرگە بارىپ جۇرگەندە كورگە­نىمىزدەي, ولار بالالاردىڭ تاربيەسىنە ءبىرىنشى كوڭىل بولەدى. بالالارىن تەاترعا, مادەنيەتكە, ونەرگە سولاي تاربيەلەيدى. الىسقا بارماي-اق, قازان­داعى ەكيات قۋىرشاق تەاترىنىڭ عيماراتىن كورىپ كوز جەتكىزۋگە بولادى.

بەسىنشى ماسەلە: ەلىمىزدە ءوتىپ جات­قان فەستيۆالداردى جۇيەلەندىرۋ. باي­قاۋدىڭ قازىلار القاسىن ەڭ الدىمەن تەك سىنشىلاردان قۇراپ, اكتەر, رەجيسسەرلەر قۇرمەتتى قوناق رەتىندە قاتىسسا دۇرىس بولار ەدى. ويتكەنى اكتەر اكتەردى, رەجيسسەر رەجيسسەردى سىناعانى ءجون ەمەس. كوڭىلجىقپاستىق, نوميناتسيا­لاردى قاتىسۋشىلارعا ءبولىپ بەرۋ, ۇيىم­داس­تىرىپ وتىرعان وبلىسقا باس جۇلدە بەرۋ, ەرەجەدە كوزدەلمەگەن نوميناتسيا­نى اياق استىنان ويلاپ تابۋ سەكىلدى كو­ڭىلگە قاياۋ تۇسىرەتىن نارسەلەردەن قۇتىل­ساق دەيمىز.

وسىنداي ماسەلەلەر اينالاسىنداعى داۋلار, كەلىسپەۋشىلىكتەر تەاترلارى­مىزدىڭ كورەرمەن الدىنداعى قاسىقپەن جيناعان ابىرويىن شەلەكتەپ توگۋگە اكەلدى. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دە­مەكشى, ءبىز دياگنوزىمىزدى انىقتاپ, سو­عان ساي بىرىگە ەم الساق قانا باسەكەگە قابىلەتتى بولا الامىز.

قالعان شارۋالاردى ۇسىنىس رەتىندە قاراستىرۋدى ءجون كوردىم:

ا) شىعارمانىڭ كولەمىنە قاراي نەمەسە جانرىنا بايلانىستى دراماتۋرگتەردىڭ گونورارىن تولەۋ ەرەجەسى بەكىتىلسە;

ءا) شاقىرىلاتىن رەجيسسەرلەردىڭ (ەلىمىزدەن, شەتەلدەن) سۋرەتشىلەردىڭ, كوم­پوزيتورلاردىڭ, ساحنا سايىسىن, جا­رىق قويۋشىلاردىڭ نورماتيۆتەرى بەكىتىلسە;

ب) اكتەرلەردىڭ, باسقا دا ماماندار­دىڭ (سپەكتاكلگە, رەپەتيتسياعا قا­تى­ساتىن) جۇمىس نورمالارى. قوسىمشا رەپە­تيتسيا ۋاقىتتارىنان تىس ء«ۇشىنشى, ءتور­تىنشى ۆىحود», ياعني كۇنىنە ءۇش-ءتورت سپەك­تاكل وينالعان كەزدە قانشا ساعات نەمەسە قوسىمشا اقى تولەۋ جۇيەسىنىڭ ەرەجەلەرى جاسالسا;

ۆ) تەاترداعى گاردەروب, ەدەن جۋشى, كۇزەتشى, تاعى باسقا قىزمەتكەرلەردى «رازريادنيك» قاتارىنان الىپ تاستاپ, تەاتر قىزمەتكەرلەرى قاتارىنا قوسسا جانە ولاردىڭ ەمدەلۋىنە اقى تولەنسە;

گ) تەاتر عيماراتىنداعى جايلاردى بۋفەت, اسحانالار ءۇشىن جالعا بەرۋگە تەاتردىڭ وزىنە رۇقسات بەرۋ. سەبەبى بۇل ۇل­كەن تابىس كوزى ەمەس.

ع) مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پورتالى بو­يىنشا سپەكتاكلدەرگە كەرەك جيھاز­داردى نەمەسە تاعى دا باسقا زاتتاردى تىكەلەي الۋعا رۇقسات بەرىلسە. تەاتر ونى ساحنا زاتتارى رەتىندە قولدانادى;

د) بارلىق تەاتردىڭ قارجىلاندىرى­لۋ دەڭگەيى ءارتۇرلى. ەڭ مىقتى قارجى­­لان­دىرىلاتىن تەاترلار بار. ودان كە­­يىن, رەسپۋبليكالىق مارتەبەسى بار مادە­نيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراس­تى ­تەاترلار, وبلىستىق نەمەسە قالا­لىق ­تەاترلار كوبىسى قارجىعا وتە ءزارۋ, جاعدايلارى قيىنداۋ;

ە) قارجى ماسەلەسىنەن كوپتەگەن تەاتر,­ سىرتتان ماماندار شاقىرۋ بىلاي تۇرسىن, جوسپارلى سپەكتاكلدەرىن ارەڭ شىعارادى. وسى تۇرعىدا بارلىق تەاتر­دى (قالالىق, وبلىستىق, اۋداندىق) مي­نيسترلىك قۇزىرىنا وتكىزۋدى ۇسىنار ەدىك;

ج) قازاقستاندا جەكە تەاترلار ازىرگە تەك الماتى, نۇر-سۇلتان قالالارىندا عانا باس كوتەرىپ كەلەدى. بۇل جاقسى ءۇردىس. «ارتيشوك», «بۋنكەر», «جاس ساح­نا», «اي ورتالىعى». بۇلاردىڭ كەي­بىرى­نىڭ عيماراتى جوق, جارىق-دىبىس اپپا­راتۋ­رالارى ءتىپتى جوقتىڭ قاسى جانە سپەك­تاكلدەردى شىعارۋ ءۇشىن بيلەتتەن تۇسەتىن قاراجاتقا تاۋەلدى. ەندى وسىلارعا مينيسترلىك تاراپىنان قولداۋ بولسا. گرانتتار, قايتارىمسىز كرەديت نەمەسە عيماراتتاردى جالعا الۋدىڭ تومەنگى مولشەرى, بولماسا ەڭبەك اقىلارىن تولەۋ ءۇشىن ارنايى كۆوتا بەرىلسە, ولاردىڭ ءارى قاراي قۇلشىنىستارى ارتارى ءسوزسىز, ولار قازىر تەك جەكە كاسىپكەر رەتىندە عانا جۇمىس ىستەۋدە.

ارينە, ايتا بەرسەك ماسەلە ماسەلەنى تۋىنداتا بەرەتىنى ءسوزسىز. بىراق وسىلاي اقىلداسا ءجۇرىپ العا جۇرمەسە, ۇجىمداسا ءجۇرىپ ۇتپاساق, ءبىزدى سىرتتان كەلىپ ەشكىم جارىلقامايدى.

ايتىلعاندارعا نازار اۋدارىپ, قور­دالانعان ماسەلەلەردى شەشۋدى جۇيەلى تۇردە قولعا الىپ, ارىپتەستەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەسەك, ۇرپاق الدىندا ابىرويلى بولارىمىز انىق.

ەندەشە, نەگە سويتپەسكە؟

ايبولات جاۋدىر,

 م.گوركي اتىنداعى

مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى