تۇيىققا تىرەيتىن سۇيىق وتىن نەمەسە بەنزين باعاسى قالاي قالىپتاسادى؟

ەلىمىزدە بەنزين باعاسىنىڭ كەزەكتى رەت كوتەرىلگەنى بەلگىلى. قوعام تاعى دا دۇرلىكتى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇعان ءيىنى قاتتى ينفلياتسيا اسەر ەتىپ وتىر. ەندى ءبىرى باعا بەلگىلەۋ قۇرىلىمىنداعى جاعداي وسىعان جول اشتى دەپ سانايدى. تاعى ءبىر توپ «بەنزين باعاسىنىڭ شارىقتاۋى – جانار-جاعارماي ستانسالارىنىڭ كەزەكتى ايلا-شارعىسى» دەگەن پىكىردى العا تارتادى. جاسىراتىنى جوق, جانار-جاعارماي ستانسالارىنداعى بەنزين باعاسى 2021 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان بەرى ءوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, نۇر-سۇلتان قالاسىندا اي-92 بەنزينىنىڭ ءبىر ءليترى 150 تەڭگەدەن 180 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى. اسىرەسە سوڭعى اپتالاردا باعا 3-8 تەڭگەگە وسكەن.

وتاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى قايتا جاڭعىرتۋدان وتكەنى بەلگىلى. وسىلايشا, 2018 جىلدان باستاپ زاۋىتتار ىشكى نارىقتى تولىقتاي قامتيتىن دەڭگەيگە جەتتى. ءتىپتى, ەكسپورتتىق ءونىم كولەمىن دە ايتارلىقتاي ۇلعايتتى. FinReview.info ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, ەندى وتاندىق زاۋىتتار بەنزيندى ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىنەن 24 پايىزعا ارتىق وندىرە الادى. ال بەنزين تاپشىلىعى جۋىق ارادا تىركەلمەيدى دەگەن بولجام بار. دەفيتسيت كەم دەگەندە 2032 جىلى ورىن الادى دەپ كۇ­تىلۋدە. البەتتە, بۇل ەلىمىزدىڭ مۇ­ناي-گاز سەكتورى ءۇشىن ماڭىزدى. ويت­كەنى, قىمبات بەن­زيننىڭ يمپور­تى 32 ەسە قىس­قا­رىپ وتىر. قاراپايىم قي­سىن­عا سال­ساڭىز, مۇنداي جاع­دايدا ءبىز­دىڭ ەل ىشكى نارىقتاعى بەنزين باعا­سىن وزدىگىنەن رەتتەپ, حالىقتى ارزان ونىممەن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. بىراق شىنايى جاعداي مۇلدە باسقاشا.

سوڭعى ءۇش جىلدا مۇناي باعا­سى ايتارلىقتاي وزگەردى. بەن­­زين باعاسى دا ءبىر ورىندا تۇرعان جوق. اسىرەسە, 2017 جىل­دىڭ قازانى مەن 2021 جىل­دىڭ ساۋى­رىندە باعانىڭ كۇرت كوتەرىل­گەنى ەسىمىزدە. ال قالعان ۋاقىتتا بىر­تىن­دەپ كوتەرىلۋمەن بولدى. دەمەك مۇنايدىڭ قۇنى بەنزيننىڭ باعاسىنا اناۋ ايتقانداي قات­تى اسەر ەتپەيدى. ويتكەنى مۇ­ناي ءوندىرۋشى كومپانيالار ىشكى نارىققا مۇنايدىڭ 20-50 پايى­زىن وزىندىك قۇنى بويىنشا, ياعني ءبىر باررەلىن 25-30 دوللار شەگىندە جەتكىزەدى. بەنزيننىڭ بولشەك ساۋداداعى قۇنى زاۋىتتان جانار-جانارماي قۇيۋ ستانساسىنا دەيىنگى بارلىق شىعىن­دى قوسا ەسەپتەگەندە, مۇناي وڭدەۋ زاۋى­تىن­داعى كوتەرمە باعانىڭ نە­گىزىندە قالىپتاسادى. ياعني باعا بەنزيننىڭ مۇناي بازاسىندا ساقتالۋىن, وپەراتسيالىق شى­عىس­تاردى, سالىقتاردى, بانكتىك قىزمەت كورسەتۋدى, قوسىلعان قۇن سالىعىن, ەڭبەكاقىنى, الىس-بەرىس مارجاسىن قوسا ەسەپتەۋدىڭ ناتي­جەسىندە قالىپتاسادى. ال باعا بەل­گىلەۋدەگى مۇنايدىڭ ۇلە­سى 11-14 پايىزدان اسپايدى. ال جانار-جاعارماي قۇيۋ ستان­­­سا­لارىنىڭ تازا تابىسى ءار ليترى­نە 1-3 تەڭگەدەن اينالادى. دەمەك ستانسالار ىشكى نارىق­تاعى سۇرانىستىڭ جوعارىلىعىنان عانا تابىسقا كەنەلەدى.

بەنزين باعاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتور بىرنەشەۋ. بىرىنشىدەن, بەنزين ETS تاۋار بيرجاسىندا ساتىلادى. اۋەلدە ەلدە وندىرىلەتىن بەنزيننىڭ شامامەن 10 پايىزى بيرجا ارقىلى ساتىلسا, كەيىن ونىڭ كولەمى 15-20 پايىزعا دەيىن ۇلعايتىلدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تاۋار بيرجاسى ارقىلى اي-92 جانە اي-95 ماركالى 499 مىڭ توننا بەنزين ساتىلعان. ساۋدا-ساتتىق ناتيجەسىندە باعا ينديكاتورلارى قالىپتاساتىنى بەلگىلى. العاشقى ساۋدا-ساتتىق 2021 جىلعى ناۋرىزدا باستالدى. سودان بەرى ونىڭ باعاسى 24 پايىزعا وسكەن.

دوللار باعامى دا بەنزين باعاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. بۇل – ەكىنشى فاكتور. مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن شەتەل ۆاليۋتاسىمەن قارىز تارتىلعانى بەلگىلى. ەندى مىنا ءبىر قىزىقتى قاراڭىز. ەگەر دوللار وسسە, وندا زاۋىتتاردىڭ مىندەتتەمەلەرى دە كوبەيەدى. وسىلايشا, بەنزين باعاسى دا وسەدى. ۇلتتىق ستاتيس­تيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, وندىرىستىك قۋاتتى ارتتىرۋ ءۇشىن نەگىزگى كاپيتالعا تار­تىلعان ينۆەستيتسيا 6,4 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى قارىزدان تۇرا­دى. ال دوللار باعامى ناۋرىز ايىنان بەرى 417 تەڭگەدەن 429 تەڭگەگە دەيىن ءوستى.

اڭعارعان بولساڭىزدار, ءبىزدىڭ ەلدە بەنزين نارىعىنداعى تاپ­شىلىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىت­تارىنىڭ ءبىرى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا جابىلعان كەزدە عانا ورىن الادى. دەمەك بۇل دا بەنزين باعاسىنا اسەر ەتە­تىن فاكتورعا جاتادى. ماسە­لەن, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋى­تىن­داعى جوندەۋ جۇمىستارى ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋدەگى ىركىلىستەردەن كەيىن باستالدى. وسىنىڭ سالدارىنان كەيبىر تەحنولوگيالىق قوندىرعىلار اپاتتىق جاعدايدا جۇمىسىن توق­تاتتى. وسى جىلعى قاڭتار ايى­نىڭ وزىندە زاۋىت 20 رەتتەن استام ىستەن شىعىپ, قايتا قوسىل­عان. ەلەكتر ەنەرگياسى جەت­پەيتىندىكتەن وسىنداي جاع­داي ورىن العان. ال ونىڭ سالدارى ءتىپتى جامان. جابدىقتار تەح­نو­لوگيالىق تۇرعىدان ىستەن شى­عادى. مۇناي وڭدەۋ كولەمى تومەن­دەيدى. ءونىم جەتكىلىكتى كولەمدە شىعارىلمايدى. ەڭ جامانى, زاۋىت جوسپارسىز ۋاقىت­تا جوندەۋگە جابىلادى. ءوندى­رىستى جوسپاردان تىس توقتاتۋ سالدارىنان باتىس قازاقستان وبلىسىندا وتىن قورىنىڭ تاپشىلىعى تۋىندادى. ەل ءىشى سودان دۇرلىكتى. باعا دا «باعىنباي» كەتتى. ىشكى نا­رىقتاعى جۇكتەمەنى ازايتۋ ءۇشىن پاۆلودار جانە شىمكەنت زاۋىت­تارىنداعى جوسپارلى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ مەرزىمى كەيىنگە شەگەرىلدى. تۇپتەپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى تۇتاس پروتسەستى جۇرىسىنەن جاڭىلدىرادى.

بەنزين باعاسىنداعى باستى فاكتوردىڭ ءبىرى – سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ ارا قاتىناسى. 2015 جىلعا دەيىن بەنزين باعاسى مەملەكەت تاراپىنان رەتتەلىپ كەلدى. باستاپقىدا اكىمشىلىك باقى­لاۋ شارالارى ساتۋ باعاسىن تىكە­لەي بەلگىلەپ بەرىپ وتىردى. بى­راق 2011 جىلدان باستاپ ولار رۇق­سات ەتىلگەن شەكتى باعانى انىق­تاۋ­مەن عانا شەكتەلدى. وتكەن ون­جىل­­دىقتىڭ ورتاسىنان باستاپ بۇل شارالار جويىلىپ, نارىق ەر­كىن اينالىمعا كوشتى. ياعني تۇپ­كى­لىك­تى باعا قازىر سۇرانىس پەن ۇسى­نىستىڭ كولەمىنە بايلانىس­تى قالىپتاسادى. مەملەكەت بۇدان بىلاي بۇل پروتسەسكە ارالاسپايدى جانە بەنزين ساۋداسىنا سۋبسيديا بەرمەيدى. دەگەنمەن, مەملەكەت باعا ءوسىمىن تەجەيتىن كەي­بىر شەكتەۋ شارالارىن وزىندە قالدىردى. مىسالى, مۇناي وندەۋ زاۋىتىنداعى مۇناي بۇرىنعىداي نارىقتىق باعامەن ەمەس, وزىندىك قۇنى بويىنشا جەتكىزىلەدى.

بەنزين – الەۋمەتتىك ماڭى­زى بار تاۋار. سوندىقتان ونىڭ قىم­باتتاۋى باسقا دا تاۋار­لار مەن قىزمەتتەر باعاسىنىڭ وسۋى­نە جول اشادى. ياعني ينفليا­تسيا­نىڭ وسۋىنە, حالىقتىڭ تۇ­تىنۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى. اينالىپ كەلگەندە وسىنىڭ ءبارى ۇلتتىق ەكونوميكا­عا سوققى بولىپ تيەدى. سوندىق­تان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋ – مەملەكەت ءۇشىن ستراتەگيالىق مىندەت. ءبىرىن­شى كەزەكتە زاۋىتتاردىڭ باسىن­داعى كرەديتتى ازايتۋ ماڭىزدى. بۇعان ينۆەستيتسيالىق قاراجات تارتۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزۋگە بولادى. ول ءۇشىن حالىقارالىق قار­جىلىق بايلانىستاردى رەت­تەۋ كەرەك. ءبىرىنشى كەزەكتە استانا حالىقارالىق قارجى ورتا­لى­عىنىڭ مۇمكىندىگىن ءتيىم­دى پايدالانۋ قاجەت. 2021 جىل­عى 1 ماۋسىمداعى جاعدايعا سايكەس, قارجى ورتالىعىنىڭ قاتىسۋ­شىلارى قارجى تەحنولوگيالارى, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى, وڭدەۋ ونەركاسىبى سالالارىن دا­مىتۋ­عا 1,6 ملرد دوللار كو­لەمىن­دە ينۆەستيتسيا سالعان. سون­دىق­تان حالىقارالىق قارجى ورتا­لى­عىنىڭ مۇمكىندىگىن مۇناي-گاز سەكتورىندا دا كەڭىنەن پاي­دالانعان ابزال.